ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆԻ «ԼՌՈՒԹՅԱՆ ԽՈՆԱՎ ԱՉՔԵՐԸ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒՆ / ­Վա­լե­րի ՓԻԼՈՅԱՆ

246066026_2433515593447959_794027018007967524_n

Օ­րըս­տօ­րե դա­սա­կան դար­ձող Հ­րաչ­յա Սա­րու­խանն ա­սում է. «Ա­մեն մի կան­գառ՝ մի-մի քա­վա­րան…», և­ այ­սօր­վա «մե­ղա­վոր» Ման­վել Մի­կո­յանն ար­դեն իր հա­յե­րեն վե­ցե­րորդ քա­վա­րա­նում է: Քա­վա­րան­ներ են նրա բա­նաս­տեղ­ծա­կան ժո­ղո­վա­ծու­նե­րը՝ «­Շա­րու­նակ­վող մղձա­վանջ» (1991 թ.), «Անդ­րա­դարձ­ներ» (2001 թ.), «Որ­տե՞ղ են ե­րա­ժիշտ­նե­րը» (2011 թ.), «Ան­դուն­դի եզ­րով քայ­լո­ղը» (2014 թ.), «Ստվեր­նե­րից ան­դին» (2017 թ.), «Լ­ռութ­յան խո­նավ աչ­քե­րը» (2021 թ.): Ե­թե ա­ռա­ջին ե­րեք ժո­ղո­վա­ծու­նե­րը տպագր­վել են տաս­նամ­յակ առ տաս­նամ­յակ, ա­պա վեր­ջին ե­րե­քը մեկ տաս­նամ­յա­կի արդ­յունք ու հետ­ևանք են: Կ­յան­քի ռիթ­մի ա­րա­գա­ցու­մը և­ ինք­նա­հաս­տատ­ման ու ինք­նա­բա­ցա­հայտ­ման գրո­ղա­կան բնա­կան մղու­մը ձևա­վո­րել են ձգտում՝ լի­նել պոե­զիա­յի հուռ­թի դաշ­տե­րում, այլ ոչ թե խարկ­ված ա­նա­պա­տը տես­նել պոե­զիա­յի կեն­սա­տա­րածք:
Վեր­ջին ժո­ղո­վա­ծուն նե­րա­ռում է վեց բա­նաս­տեղ­ծա­կան շար­քեր՝ «­Նոր ջրհե­ղեղ է լի­նե­լու», «­Դա­տարկ փո­ղո­ցի կտրտված ուր­վա­գի­ծը», «Բզկտ­ված լույ­սի հո­գե­վար­քը», «­Հի­շո­ղութ­յան մաս­նիկ­ներ», «Լ­ռութ­յան խո­նավ աչ­քե­րը», «­Վի­տա­մին Ս», հա­վել­վել են նաև ե­րեք ար­ձակ բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ: Բա­նաս­տեղ­ծա­կան այս շար­քե­րը կա­րե­լի է վե­րան­վա­նել մե­կա­կան բա­ռե­րով՝ «­Ժա­մա­նա­կը», «­Տե­ղը», «­Պա­տե­րազ­մը», «Ես-ը», «­Ներ­սը», «­Սե­րը»: Հե­ղի­նա­կը գոր­ծե­րի գրութ­յան կամ ծնուն­դի ժա­մա­նա­կը հաս­տա­տագ­րել է միայն ա­ռա­ջին ե­րեք շար­քե­րում, սա­կայն մյուս­նե­րի գրութ­յան ժա­մա­նակն էլ կա­րե­լի է մեծ հա­վա­նա­կա­նութ­յամբ կռա­հել կամ հաս­տա­տել՝ հաշ­վի առ­նե­լով ա­սե­լի­քը և կամ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան կա­ռուց­ման նա­խա­սի­րութ­յու­նը, նկա­տի ու­նե­նա­լով հրա­պա­րա­կա­խո­սա­կան շեշ­տադ­րու­մը, պա­տե­րազմն ու հա­մա­ճա­րա­կը: Տա­ղա­չափ­ված ռիթ­մա­կան բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նից ան­ցու­մը վան­կա­կան, հիմ­նա­կա­նում սպի­տակ բա­նաս­տեղ­ծութ­յա­նը, ա­պա ա­զատ տա­ղա­չա­փութ­յա­նը, այն ճա­նա­պարհն է, որ եր­ևակ­վում ու դառ­նում է հե­ղի­նա­կի բա­նաս­տեղ­ծա­կան ծի­րը, և­ այս ի­րո­ղութ­յունն է դառ­նում գրութ­յան ժա­մա­նա­կի ցու­ցիչ:
Շուրջ­բո­լո­րը կյանքն է, ո­րի ար­տա­ցոլքն է դառ­նում բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, և հե­ղի­նա­կի խոհն ու տագ­նապ­նե­րը կան, զգայ­նութ­յուն­ներն ու ի­րեն հա­սած ին­ֆոր­մա­ցիոն հոս­քե­րը, ո­րոնք նույն­պես հա­վակ­նում են դառ­նալ բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն: Սա­կայն կա մի եր­րորդ ու ան­պայ­մա­նո­րեն գլխա­վոր գոր­ծող անձ՝ հե­ղի­նա­կը, ո­րի ընտ­րութ­յամբ են կա­յա­նում և՛ թե­ման, և՛ կա­ռուց­ման կերպն ու ե­ղա­նա­կը, և՛ բա­ռընտ­րութ­յու­նը, և՛ բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը:
Թերևս ի­րա­վունք չու­նեմ սուբ­յեկ­տի­վութ­յան ինչ-որ տարր թույլ տա­լու, սա­կայն ա­սեմ, որ ինձ հա­մար գրքի ա­մե­նա­կար­ևոր բա­ժինն ա­ռա­ջին շարքն է՝ իր թար­մութ­յամբ և­ ար­դիա­կա­նութ­յամբ, ա­սե­լի­քով, կյան­քին իր մեր­ձութ­յամբ կամ հա­րա­զա­տութ­յամբ: Են­թադր­վող բնօ­րի­նակ­նե­րի կամ նա­խա­տի­պե­րի պատ­կե­րումն այն­քան տպա­վո­րիչ է, որ ան­գամ կա­րե­լի է կռա­հել կամ հաս­տա­տա­պես ա­սել, թե ով­քեր են շնառ­նե­տը, «­Վան­դա­կի ներ­սում, վան­դա­կից դուրս» գտնվող­նե­րը, ինչ տագ­նապ­ներ են կար­ևոր­վել վեր­ջին տա­րի­նե­րին բո­լո­րիս մոտ: Մաս­նա­վո­րա­պես. «Ա­մո­թը դար­ձել է ան­պետք հնո­տի,//գնորդ­ներ չկան,//աղ­բա­ման­նե­րը լա­լիս են ան­զո­րութ­յու­նից,//ձրի էլ տա­նող չկա» (25):
Ա­սում են՝ 19-րդ դա­րի կե­սե­րին թա­տե­րա­գիր ենք ու­նե­ցել՝ Ս­րա­պիոն Հե­քիմ­յան, որ գոր­ծա­տե­ղում թրքե­րեն էր խո­սում, տա­նը՝ միայն հու­նա­րեն, իսկ իր թա­տե­րակ­նե­րը գրում էր միայն հա­յե­րեն, ո­րով­հետև գի­րը այդ պա­հին չէր բարձ­րա­ձայն­վում: Եվ ա­սում են՝ Սիա­ման­թոն սար­սա­փում էր, երբ ըն­թեր­ցում էր նրա քերթ­ված­նե­րը: Օ­րի­նակ­նե­րը զու­գա­հեռ­ման նպա­տակ չու­նեն, այլ օգ­նում են հաս­կա­նա­լու, որ, բա­ցա­ռե­լով ա­մեն ինչ, թղթին իր վիր­տո­ւալ աշ­խար­հը ստեղ­ծող գրա­գե­տը չի բա­ցա­ռում միայն ճշմար­տութ­յու­նը («սե­րը ծնվում է ճշմար­տութ­յու­նից,//<…>://­Թույլ տուր, ճշմար­տութ­յուն,//համ­բու­րեմ քո աչ­քե­րը՝//քեզ հա­մար հա­զա­րե­րորդ ան­գամ//զոհ­վե­լուց ա­ռաջ» (20-21)): Եր­բեմն նույ­նիսկ բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը կա­րող է ինչ-որ տեղ հե­ռա­նալ իր գե­ղա­գի­տա­կան ար­ժե­քից, բայց ձեռք բե­րել հրա­պա­րա­կա­խո­սա­կան գոր­ծա­ռույթ, չդառ­նալ պա­ճուճ­ված ա­սույթ, բայց լի­նել կար­գա­խոս. «­Հայ­րե­նի­քը ճա­նա­չում է ԻՐ զա­վակ­նե­րին,//ե­ղե՛ք զա­վակ, հե­տո մտա­ծեք//տեր լի­նե­լու մա­սին://­Ճա­նա­չեք//ինք­ներդ ձեզ ներ­սից,//իսկ երբ խոր­շան­քը շատ ա­հագ­նա­նա,//ա­ռա­ջի­նը դո՛ւք թքեք ձեր ե­րե­սին,//լվա­ցե՛ք ա­մո­թի ինք­նա­բուխ հե­ղու­կով,//հա­մոզ­վեք, որ լիո­վին ա­սուն եք,//որ­պես­զի ու­րիշ­նե­րը չթքեն ձեզ վրա//և չա­սեն՝ ա­նա­սուն» (19):
Ես չգի­տեմ Մ. Մի­կո­յան մար­դու քա­ղա­քա­կան կողմ­նո­րո­շում­նե­րի մա­սին, ինձ ծա­նոթ է Մ. Մի­կո­յան բա­նաս­տեղ­ծի տագ­նա­պը, որ ճչում է հե­ղի­նա­կը՝ նա­յե­լով մեր պատ­մութ­յանն ու այ­սօր­վան. «­Քա­ղա­քա­կան մարմ­նա­վա­ճառ­ներ,//հեր­մաֆ­րո­դիտ երկ­կեն­ցա­ղութ­յան//թան­գա­րա­նի կեն­դա­նի նմուշ­ներ՝ դրսևոր­վող ըստ ի­րա­վի­ճա­կի,//օ­լի­գար­խիկ դի­նո­զավ­րե­րի//ա­տամ­նե­րի ա­րան­քից հա­նած//մսի կտոր­նե­րով սնվող//ծա­խու բար­բա­ջող­ներ,//«ար­դա­րութ­յան» խաբ­կան­քով//ժո­ղովր­դի կա­շին քեր­թե­լու//մե­նաշ­նոր­հը նվա­ճե­լու//ան­զոր ու զո­րեղ ճի­գեր,//ճշմա­րիտ խոսքն ու//ցա­վի ա­նա­տո­միան//որ­պես ախ­տո­րո­շում//ու բու­ժում ա­ռա­ջար­կող­նե­րին//ար­հա­մար­հող ան­դեմ խառ­նամ­բո­խի//ցփնված կույ­տեր՝//մեր ինք­նութ­յան բա­րա­կող մաշ­կին,//մաշ­կից ներս սո­ղոս­կող­ներ՝ քաղց­կե­ղա­ծին բա­ցիլ­նե­րով,//մե­ծամ­տութ­յան և թե­րար­ժե­քութ­յան//փոխ­ներ­թա­փանց­ված բար­դույթ­նե­րով//ան­հի­շե­լի ժա­մա­նակ­նե­րից//ինք­նա­քայ­քայ­վող//11 մի­լիոն մարմ­նա­մա­սեր,//որ այդ­պես էլ//մի մար­մին չդար­ձան,//մնա­ցին ժո­ղո­վուրդ՝//ազգ դառ­նա­լու պատ­րանք­նե­րում//հա­վետ խճճված» (37-38):
Ճշ­մար­տութ­յու­նից զատ կա նաև ար­դա­րութ­յու­նը, կա նաև ներ­դաշ­նութ­յու­նը, որ ոչ պա­կաս կարևոր է մարդ­կանց հա­մար, սա­կայն ան­ներ­դաշ­նը նոր ջրհե­ղե­ղի սկիզբ է դառ­նա­լու: Անդ­րեյ Բի­տո­վը Հր. Մաթևոս­յա­նին նվիր­ված «­Հետգ­րութ­յուն. տասն­հինգ տա­րի անց» խոս­քում նոր ջրհե­ղե­ղին նա­խա­պատ­րաստ­վե­լու պատ­մութ­յուն է շա­րադ­րում, Հո­վիկ Հո­վե­յանն իր գրքե­րից մե­կը վեր­նագ­րում է «Վ­րի­պած ջրհե­ղեղ», իսկ Մ. Մի­կո­յանն իր հո­ռե­տե­սութ­յունն է բարձ­րա­ձայ­նում. «­Նոր ջրհե­ղեղ է լի­նե­լու,//իսկ բո­լոր տա­պան­նե­րը//խարխլ­ված են վա­ղուց» (32):
«­Դա­տարկ քա­ղա­քի կտրտված ուր­վա­գի­ծը» շար­քը, որն ընդգր­կում է կո­րո­նա­վի­րու­սի ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը, ժո­ղո­վա­ծո­ւի ա­մե­նից փոքր շարքն է, բայց ոչ վեր­ջինն իր կար­ևո­րութ­յամբ: «­Դա­տարկ քա­ղա­քը» տեղ է մատ­նան­շում, մեր ապ­րած կեն­սա­տա­րած­քը, բայց ժա­մա­նա­կը մատ­նող անտ­րո­հե­լի ատ­րի­բուտ­ներ կան («­Գի­շե­րը ցնդում են ցե­րեկ­վա վի­րու­սա­կիր տագ­նապ­նե­րը» (41), «ձգվում են սպաս­ման ա­ռաձ­գա­կան թե­լե­րը,//սա­կայն չեն կտրվում//գույ­ժե­րի ամպ­րոպ­նե­րից» (60)), կա հե­ռա­ցած­նե­րին սպա­սե­լու և տես­նե­լու, ու­րեմն և քա­ղա­քը վե­րապ­րեց­նե­լու մե­ծա­գույն ե­րա­զանք («­Վե­րա­դար­ձի ճամ­փա­նե­րը//ձգվում են մեր սրտե­րի մի­ջով,//ո­րոնց զար­կե­րը ճա­նա­չում են//ոտ­նա­ձայ­նե­րը մո­տե­ցող՝//ա­մե­նաշ­քեղ ե­րաժշ­տութ­յու­նը//մե­նութ­յան երկն­քում» (41)):
Հա­մա­նուն բա­նաս­տեղ­ծութ­յան սկիզբն աչ­քի է ընկ­նում իր տպա­վոր­չութ­յամբ. «­Փո­ղոց­նե­րը կա­րո­տում են//մարդ­կանց ոտ­նա­հետ­քե­րին,//օ­դում կախ­վել է շեն­քե­րի կոտր­ված ժպի­տը,//լռութ­յու­նը զնգում է//ինչ­պես հին ու փո­շոտ կա­մեր­տոն//և ճմ­լում է մարդ­կանց հո­գի­նե­րի//զսպա­նակ­ված հղա­ցու­մը,//լույ­սը բեկ­վում է//մեր հոգ­նած աչ­քե­րի մեջ, մեզ բան­տար­կել է//դա­տարկ քա­ղա­քի//կտրտված ուր­վա­գի­ծը» (42): Կա կա­րո­տը, որ իր լրու­մին չի հաս­նում «օն­լայն ող­ջա­գու­րան­քով», հա­սել ենք վիր­տո­ւալ հյու­րըն­կա­լութ­յա­նը: Մենք հա­ճախ տաք-տաք չենք ըն­կա­լում ի­րա­վի­ճա­կի աբ­սուրդն ու ա­հա­վո­րութ­յու­նը, և հե­ղի­նա­կը նա­խազ­գու­շաց­նում է՝ ձևա­վո­րե­լով փո­սի ու անդն­դի հա­կադ­րութ­յու­նը. «­Մենք միշտ վեր ենք նա­յում,//երբ քայ­լում ենք՝//զար­մա­նա­լիո­րեն շրջան­ցե­լով//բո­լոր փո­սե­րը,//ո­րոն­ցից չենք վա­խե­նում,//քան­զի տես­նում ենք//նյու­թե­ղեն դար­ձող ան­դուն­դը» (43):
Շար­քում գլո­բա­լաց­ման բե­րած տագ­նապ­նե­րը կան. «­Մենք տես­նում ենք, թե ինչ­պես է փոք­րա­նում//­Բա­բե­լոն­յան աշ­տա­րա­կի ստվե­րը//Եր­կիր մո­լո­րա­կի վրա,//բո­լոր լե­զու­նե­րը հա­վակ­նում են//դառ­նալ մեկ ընդ­հա­նուր» (44): Այս տագ­նապ­նե­րից մեկն էլ կապ­վում է ինք­նա­կորստ­յան և­ ինք­նաօ­տար­ման հետ. «­Բո­լորն ու­զում են//ի­րենց ներ­սը նա­յել//ու երբ տես­նում են,//հա­ճախ բո­լո­րո­վին//ու­րի­շին են հայտ­նա­բե­րում://Երբ անց­նի փոր­ձութ­յու­նը,//շա­տե­րը չեն ճա­նա­չե­լու ի­րենց…» (44):
Բայց այդ տագ­նապ­նե­րից հե­տո գա­լու է ի­րա­կան փոր­ձան­քը. նախ գի­տակց­վում է, որ ար­ժեզրկ­վել է հա­սա­րակ, սո­վո­րա­կան մար­դու պատ­կե­րա­ցու­մը («Հին ծա­նոթ­նե­րի ես հան­դի­պում,//ով­քեր ա­ռօր­յա կյան­քում//չորս ժա­մը մեկ//հրեշ­տակ­նե­րի տա­րաձև//դի­մակ­ներ են փո­խում,//որ­պես­զի խու­սա­փեն//շար­քա­յին մարդ լի­նե­լու//նո­րա­հայտ վի­րուս­նե­րից» (33)), ա­պա և­ են­թադր­վում է, որ լի­նե­լու է ռո­բո­տաց­ված, միա­լե­զու, բազ­մա­գույն դի­մակ­նե­րով խա­մա­ճիկ­նե­րի մի հա­սա­րա­կութ­յուն. «Ա­նընդ­հատ փոք­րա­նում է//­Բա­բե­լոն­յան աշ­տա­րա­կի ստվե­րը,//բայց ե­թե ստվե­րից//մեկ նշույլ ան­գամ մնա,//հե­տո նո­րից մե­ծա­նա,//մենք կտես­նենք, թե ինչ­պի­սին է//իս­կա­կան ա­ղե­տը» (44-45): Այս տո­ղե­րի հե­ղի­նա­կը Օլ­դոս Հաքս­լին չէ, փառք Աստ­ծո, Ման­վել Մի­կո­յանն է, և պարզ է դառ­նում, որ գլո­բա­լաց­ման ու քա­ղա­քակր­թութ­յան սխալ ըն­թաց­քի հետ կապ­ված տագ­նապ­ներն ապր­վում և­ ար­ձա­նագր­վում են նաև այս­տեղ:
Անտ­րա­մա­բա­նա­կան մի բան էլ ժա­մա­նա­կի հետ է տե­ղի ու­նե­նում. մենք ապ­րում ենք գի­շե­րը, դի­մա­կա­վոր­վում ցե­րե­կով. «­Գի­շե­րը փոր­ձում ենք ջնջել//ցե­րեկ­վա գրա­տախ­տա­կը,//սա­կայն լղոզ­վում է կա­վի­ճը՝//ուր­վագ­ծե­լով մեր սքող­ված//դի­մա­պատ­կե­րը» (48): Մար­դը չի տնօ­րի­նում իր կյան­քի ժա­մա­նա­կը, և սա է ան­ներ­դաշ­նութ­յան պատ­ճառ­նե­րից մե­կը. «­Հե­տո մո­տե­նում են//մեր բա­րե­կամ ռո­բոտ­նե­րը,//ա­ռաջ են մղում//ա­նի­վը ժա­մա­նա­կի,//ուր ի­րա­կան դեմ­քե­րի//և բ­նա­կան ու ա­նո­ղոք աչ­քե­րի//տո­նա­հան­դեսն է,//մեզ պա­հում են այն­տեղ//մինչև լու­սա­բաց,//որ ցե­րե­կը չմո­ռա­նանք,//թե դե­պի ուր ենք քայ­լում,//թե ին­չու է մեր ցե­րե­կը//նա­խան­ձում գի­շեր­վան» (49):
«Բզկտ­ված հույ­սի հո­գե­վար­քը» շար­քում օր­վա ան­մի­ջա­կան տպա­վո­րութ­յան տակ ծնված էքս­պրոմտ­ներ են, ո­րոնք քա­ռա­սուն­չոր­սօր­յա մղձա­վան­ջի մա­սին ա­նազ­նիվ տե­ղե­կատ­վութ­յան արդ­յուն­քում խաբ­ված ու ար­նա­քամ­վող ժո­ղովր­դի պատ­րանքն են ար­ձա­նագ­րում, բայց ի վեր­ջո հաս­տա­տում են պար­տադր­ված պար­տութ­յու­նը: «­Մեր ար­ծիվ­նե­րը» վեր­նագր­ված գործ կա.
«Ն­րանք չեն տես­նի հաղ­թա­նա­կը,//նրանք այն կեր­տում են,//որ մենք տես­նենք://­Մենք, որ խոց­վում ենք//նրան­ցից յու­րա­քանչ­յու­րի հետ,//մենք, որ մեր սրտե­րում//մե­կու­կես մի­լիոն սպի­նե­րին//նոր վեր­քեր ենք ա­վե­լաց­նում,//ո­րոնք հրա­ժար­վում են սպիա­նալ,//ո­րոնք սրում են մեր զգո­նութ­յու­նը,//ո­րը բարձ­րաց­նում է կյան­քի ար­ժե­քը՝//մեր զա­վակ­նե­րի կյան­քի գնով…//­Մեր թա­փած ար­ցունք­նե­րը//եր­կու դեմք ու­նեն՝//մե­կը լա­լիս է կորստ­յան ցա­վից,//մե­կը բերկ­րում է//հզոր ու հաղ­թա­կան//ո­գու խո­յանք­նե­րից…» (54):
Ճշգ­րիտ ու ան­կիրք ին­ֆոր­մա­ցիոն հոս­քի դեպ­քում թերևս չգրվեին վեր­ջին տո­ղե­րը, բայց մարդ­կա­յին ցա­վի ըն­կա­լու­մը հա­զա­րա­վոր զա­վակ­ներ ու­նե­ցող պոե­տի կող­մից (հե­ղի­նա­կը ար­ժա­նիո­րեն հա­սել է այդ տա­րի­քին) ձևա­կերպ­վում է, որ «մեր զգո­նութ­յու­նը <…> բարձ­րաց­նում է կյան­քի ար­ժե­քը՝ մեր զա­վակ­նե­րի կյան­քի գնով»:
Այս շարքն այլևս փաստ է, օբ­յեկ­տիվ ի­րո­ղութ­յուն, և ս­րա բնա­ծին ար­ժա­նիք­ներն ու պար­տադր­ված թե­րա­ցում­ներն այլ մի խոս­քի ա­ռիթ կա­րող են դառ­նալ:
«­Հի­շո­ղութ­յան մաս­նիկ­ներ» և «Լ­ռութ­յան խո­նավ աչ­քե­րը» շար­քե­րը կա­րե­լի է հա­մա­րել հե­ղի­նա­կի «Ars poetica»-ն, քեր­թո­ղա­կան ար­վես­տի մեկ­նութ­յուն­նե­րը, որ պար­զում են, թե ին­չից, ինչ­պես, ին­չու, երբ է ծնվում բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, ինչ զգաց­մուն­քա­յին ու կեն­սա­կան լից­քեր ու ազ­դակ­ներ են մաս­նա­կից ա­րար­մա­նը: Ս­տեղ­ծա­գոր­ծութ­յան ծա­գում­նա­բա­նութ­յան և հո­գե­բա­նութ­յան ու­սում­նա­սիր­ման տե­սա­կե­տից այս շար­քե­րը անգ­նա­հա­տե­լի հե­ղի­նա­կա­յին «ինք­նա­մատ­նա­գիր» են, հե­տա­գա քննութ­յուն­նե­րի ու զննութ­յուն­նե­րի նյութ:
Ժո­ղո­վա­ծո­ւի թերևս ա­մե­նա­կար­ևոր մե­տա­ֆո­րը լռութ­յունն է, ո­րը մեկ­նե­լու կամ ի­մաս­տա­վո­րե­լու հա­մար ջանք ու հա­մա­ռութ­յուն է պետք: Այս լռութ­յու­նը հա­կադ­րութ­յունն է այն կա­կա­ֆո­նիա­յին, որ այ­սօր կա մեր շուրջն ու ա­մե­նուր: Լ­ռութ­յունն ա­պաս­տա­րան է, միա­ժա­մա­նակ՝ ներ­դաշ­նութ­յու­նը ա­պա­հո­վող պայ­ման, եր­բեմն՝ հաղ­թա­նա­կի առ­հա­վատչ­յա, եր­բեմն՝ պար­տութ­յան վկա­յութ­յուն, բո­լոր դեպ­քե­րում՝ պար­տա­դիր ներ­կա­յութ­յուն: Մի դեպ­քում «Լ­ռութ­յունս ի­մաս­տութ­յուն հա­մար­վեց» (22), մեկ այլ դեպ­քում՝ «Լ­ռութ­յու­նը քմծի­ծա­ղում է//հո­գու դա­տարկ անկ­յուն­նե­րում» (73), «լռութ­յու­նը վատ հու­շա­րար է» (230), «Լ­ռութ­յու­նը նա­հան­ջել է և նոր թի­րախ է փնտրում» (229), «քա­րա­ցած լռութ­յան ա­ռեղծ­ված» (70), «լռութ­յան կարծր հա­մա­ռութ­յուն» (61) «Լ­ռութ­յու­նը իմ հո­գու՝ բազ­մա­շա­վիղ, ինք­նացն­ծուն//և ս­լաց­քի միշտ պատ­րաստ» (81), «լռութ­յան ժխոր» (99) և­ այս­պես շա­րու­նակ: Ե­թե հե­ղի­նակն այն կար­ևո­րել է՝ ձևա­վո­րե­լով «Լ­ռութ­յան խո­նավ աչ­քե­րը» վեր­նա­գի­րը և­ այն փո­խան­ցե­լով ժո­ղո­վա­ծո­ւին, ու­րեմն նրա­նում է տե­սել իր ա­սե­լի­քի փի­լի­սո­փա­յա­կան քա­րը: Եվ ե­թե «ի սկզբան էր բանն», ա­պա նրա­նից ա­ռաջ կար լռութ­յու­նը, ո­րին էլ հա­ջոր­դեց մեծ պայթ­յու­նը: Ա­սել է՝ ի սկզբա­նե լռութ­յունն էր, ո­րի ներ­կա­յութ­յունն ենք զգում հա­նա­պազ, և­ ո­րից փախ­չում ենք աղ­մու­կի կու­տա­կում­նե­րով:
«Լ­ռութ­յան խո­նավ աչ­քե­րը» շար­քում ար­դեն նկա­տե­լի են տա­րիքն առ­նե­լու՝ մայ­րա­մու­տի տագ­նապ­ներ. «­Չեմ նա­յում ար­հես­տա­կան լճի մեջ,//որ­պես­զի չտես­նեմ//բնա­կան թա­խի­ծը՝ մայ­րա­մու­տից ըն­ծայ­ված,//քան­զի գնում եմ դե­պի Մայ­րա­մուտ//և ս­տիպ­ված եմ լի­նե­լու//նա­յել Ն­րա տխուր աչ­քե­րին» (116):
Կան հե­տաքր­քիր խտա­ցում­ներ: Զո­րօ­րի­նակ. «­Բա­ռերն են հառ­նում իբրև հաշ­տութ­յուն//լռութ­յան, խո­հի, հնչյու­նի միջև» (118), «գե­ղեց­կութ­յունն ամ­բող­ջո­վին մերկ ակն­թարթ­նե­րի լա­վա­գույն ա­վե­տիսն է այ­սօր­վա և վաղ­վա» (120), «­Կար­ևո­րը ոտ­քե­րիդ տա­կի հո­ղի ամ­րութ­յունն է» (126) (խո­սում է Փոքր Մ­հեր ա­րա­րած ժո­ղովր­դի փոր­ձա­ռութ­յու­նը), «­Հե­ռա­նում են նա­վակ­նե­րը,//նա­վա­վար­ներն իմ մա­հա­ցած օ­րերն են՝//ձանձ­րույ­թի ու ան­տար­բե­րութ­յան//ճի­րան­նե­րում խեղ­դա­մահ ար­ված://­Ծո­վը հան­դարտ է,//ինչ­պես ժա­մա­նա­կի ա­նո­ղոք քմծի­ծա­ղը» (134), «­Դա­տարկ օ­րե­րը վրեժ են լու­ծում//ի­րենց չապ­րո­ղից» (138), «Ես հրա­ժար­վում եմ//բա­ռե­րի ստվեր­նե­րից,//որ­պես­զի բա­ռե­րը հրա­ժար­վեն//ստվեր­նե­րից մարդ­կանց» (139) և այլն:
«­Վի­տա­մին Ս» շար­քը սի­րո ժա­մա­նա­կագ­րութ­յուն է, որ հու­շում է, թե ինչ­քան հա­ճա­խա­կի է այ­ցի գա­լիս հե­ղի­նա­կի մու­սան, օր­վա որ պա­հե­րին և որ­տեղ: Այս դեպ­քում հարկ է նկա­տել ոչ թե սի­րո անկրկ­նե­լիութ­յու­նը, այլ սի­րո հա­րատ­ևութ­յու­նը: Բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րի նկա­տե­լի մա­սը գրվել է ոչ թե վեր­ջին ե­րեք տա­րի­նե­րին, այլ շա­րու­նա­կա­բար, և դ­րա ցու­ցիչ­նե­րից մե­կը տա­ղա­չա­փութ­յունն է: Հայտ­նի ի­րո­ղութ­յուն է, որ բա­նաս­տեղծն ա­նընդ­հատ է սի­րում, և սի­րո մա­հը կամ մո­ռա­ցու­մը հու­շում է բա­նաս­տեղ­ծի ան­հե­տա­ցու­մը: Ման­վել Մի­կո­յան սի­րեր­գա­կը ա­նընդ­հատ ու հա­մառ ներ­կա­յութ­յուն է, որ կա­տա­րում է իր ընտ­րութ­յու­նը. «Երբ ընտ­րութ­յուն եմ կա­տա­րում//կյան­քի և բո­լոր կյան­քե­րի միջև,//նա­խընտ­րում եմ կյան­քիս//այն հատ­ված­նե­րը, ո­րոնք լցված են//ՔՈ ներ­կա­յութ­յան լու­սա­շի­թե­րով…//Երբ ընտ­րութ­յուն եմ կա­տա­րում//իմ և­ իմ միջև,//նա­խընտ­րում եմ ՔԵԶ» (212): Ինք­նա­զո­հութ­յան ու ինք­նու­րաց­ման այս պայ­մա­նաձ­ևը հա­յոց սի­րեր­գութ­յան անտ­րո­հե­լի բաղ­կա­ցու­ցիչն է, որ հայ մար­դու սի­րա­հո­գե­բա­նութ­յան ցու­ցիչ­նե­րից է գի­տակց­վե­լու:
Բա­նաս­տեղ­ծութ­յան կա­ռուց­ման ար­հես­տի յու­րա­հատ­կութ­յուն­նե­րից մեկն էլ սկզբի ու ա­վար­տի հա­րա­բե­րակ­ցութ­յունն է: Մ. Մի­կո­յան բա­նաս­տեղ­ծը գի­տի այս ի­րո­ղութ­յու­նը և հա­ճախ է հա­րա­բե­րում դրանք՝ կի­րա­ռե­լով տար­բեր սկզբունք­ներ՝ ա­վար­տը սկզբի բա­ցա­ռումն է, ա­վար­տը սկզբի ընդ­հան­րա­ցումն է, ա­վար­տը մի նոր սկիզբ է, ա­վար­տը ա­նա­վար­տութ­յունն է կամ որ­ևէ այլ տար­բե­րա­կով: Եր­բեմն էլ ա­վար­տը պատ­կե­րաց­վում է որ­պես սկզբի վա­րիա­ցիա: Ա­հա­վա­սիկ. «­Դու ինձ փնտրում ես այն­տեղ,//որ­տեղ ես վա­ղուց բա­ցա­կա եմ,//թվում է՝ եր­բեք չեմ ե­ղել…» (226) և՝ «­Դու ինձ փնտրում ես այն­տեղ, որ­տեղ վա­ղուց բա­ցա­կա է//իմ մա­սին հի­շո­ղութ­յու­նը» (226): «­Բա­ցա­կա եմ ես» և «­Բա­ցա­կա է իմ մա­սին հի­շո­ղութ­յու­նը» դրույթ­նե­րը նույ­նա­կան չեն և չեն կա­րող լի­նել, սա­կայն ժա­մա­նա­կի ու տա­րա­ծութ­յան ըն­դար­ձակ­ման ինչ-որ ի­րո­ղութ­յուն է տեղ գտնում՝ ա­պա­հո­վե­լով բա­նաս­տեղ­ծութ­յան կա­յա­ցու­մը, հան­գա­մանք, որ եր­բեմն չի ի­րաց­վում՝ ան­կա­տա­րութ­յան ինչ-որ ե­րանգ հա­ղոր­դե­լով գոր­ծին:
Ա­ռան­ձին գոր­ծեր կան, որ ստի­պում են անդ­րա­դառ­նալ ի­րենց: Ն­ման երկ է «Որ­տե՞ղ են որ­դի­ներդ…» գոր­ծը, ո­րը գրվել է 2017-ին ու մնում է ար­դիա­կան: Տա­րի­ներ ա­ռաջ հե­ղի­նա­կը բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն, ա­պա և ժո­ղո­վա­ծու է հե­ղի­նա­կել՝ «Որ­տե՞ղ են ե­րա­ժիշտ­նե­րը», ուր ե­րա­ժիշտ­նե­րը մե­տա­ֆո­րի ար­ժեք ու­նեն: Ս­րա հետ կապ­ված՝ բա­նա­սի­րութ­յան դոկ­տոր Գ. Խա­չատր­յա­նը նշել է. ««Որ­տե՞ղ են ե­րա­ժիշտ­նե­րը» հար­ցը խոր­քա­յին պլա­նում շատ ա­վե­լի տա­րո­ղու­նակ է, քան կա­րե­լի է նրա մա­կե­րե­սից պատ­կե­րա­ցում կազ­մել. լայն ա­ռու­մով այն հնչում է հետև­յալ ձևով՝ «ե՞րբ պետք է հնչի փրկա­րար ե­րաժշ­տութ­յու­նը»»: Այս դեպ­քում հե­ղի­նա­կը մե­տա­ֆո­րի կա­րիք չու­նի. նա հա՛յր է պոետ լի­նե­լուց շատ ա­ռաջ և զա­վակ­նե­րի հե­ռա­նալն է տես­նում այդ սփռվե­լու բո­լոր հետ­ևանք­նե­րով.
«­Դու նստել ես ա­պա­րան­քում//և չես լսում չմա­կարդ­վող ար­յան ճի­չը» (5): Չ­մա­կարդ­վող բա­ռը միան­շա­նակ «թարգ­ման­վում» է շա­րու­նա­կա­բար հո­սող, շա­րու­նա­կա­կա՛ն, ներ­կա՛, և ս­րա փոր­ձա­ռութ­յունն ու­նենք բո­լորս մեր տնե­րում, փո­ղո­ցում, մեր կեն­սա­տա­րած­քում («և­ ա­կանջդ լի է//բո­լոր ճի­չե­րի հաս­ցե­նե­րով…», 6): Մենք չենք կար­ևո­րը. «Ի՞նչ ար­ժես դու կա­րո­տի ար­ցուն­քի//մի կա­թի­լի հա­մե­մատ» (6):
Զուտ անձ­նա­կա­նը, նաև ազ­գա­յինն ու հա­մա­մարդ­կա­յի­նը, նաև Տի­րոջ-ա­կան պատ­վի­րանն այս բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ մեկ­տեղ­վել են, և կ­յան­քի՛ց է ծնվել բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը: «Որ­տե՞ղ են որ­դի­ներդ…». դրսում, սահ­մա­նին, հե­ռու, իսկ դու դեռ պա­տաս­խա­նատ­վութ­յուն ու­նես նրանց հան­դեպ ու նրանց հա­մար: Ն­րանց հե­ռա­ցու­մը, կո­րուս­տը, օ­տար­վե­լը քո խո­ցե­լի տեղն է, քո ա­քիլ­լես­յան գար­շա­պա­րը.
«Ճ­չում ենք ա­նա­սե­լի ցա­վից.//-Որ­տե՞ղ է գար­շա­պարդ…» (5):
Պի­տի որ հա­տուկ ու­շադ­րութ­յան ար­ժա­նա­նա «Ես»-ի և «Ոչ ես»-ի՝ նրանց հա­կադ­րութ­յան խնդի­րը, որ այս ան­գամ էլ մեջ­տեղ է գա­լիս՝ խժռե­լով կյան­քը, բայց և բա­ցա­հայ­տե­լով ճշմար­տութ­յու­նը. «Ն­րանք կանգ­նել են//մահ­վա­նը դեմ հան­դի­ման,//հո­ղի նկատ­մամբ ան­չա­փե­լի սի­րուց//ան­տե­սել են նույ­նիսկ//ի­րենց խոց­ված մարմ­նից//հո­սող ար­յու­նը,//ո­րի հա­մը դու չես զգում//վա­յելք­նե­րում և խրախ­ճանք­նե­րում,//միայն աչ­քերդ են լցված//ար­յու­նով.//քո դի­վա­յին հա­յաց­քից//մոխ­րա­նում է նույ­նիսկ կա­րո­տը//հա­րա­զատ տան նկատ­մամբ,//իսկ երկ­րա­գուն­դը փոքր է թվում//դե­գե­րում­նե­րի լա­բի­րին­թո­սում» (5-6):
«Որ­տե՞ղ են որ­դի­ներդ» հար­ցու­մը թե­մա­տիկ լեյտ­մո­տիվն է, որ ծնում է նոր հար­ցադ­րում­ներ: Մաս­նա­վո­րա­պես. «որ­տե՞ղ են թաղ­ված//ետ­դար­ձի տոմ­սակ­նե­րը» (6): Այս հար­ցու­մը ե­զա­կի չէ, կան նաև ու­րիշ­նե­րը. «Ն­րանց ա­նեծք­նե­րը//փո­խա­կերպ­վում են դևե­րի//և­ ա­մեն օր լցվում մեջդ://Ինչ­պե՞ս ես տե­ղա­վո­րում բո­լո­րին,//հե­տո սի­րո խոս­քեր ա­սում//ազ­գա­յին տո­նե­րին ու//հան­դես­նե­րին…//Ի՞նչ պա­տաս­խան ես տա­լիս տի­րո­ջը,//երբ հարց­նում է. «Որ­տե՞ղ է եղ­բայրդ»,//երբ մո­ռա­ցել ես նրա դեմ­քը,//երբ ար­դեն նրան չես ճա­նա­չում»(6):
Բա­նաս­տե­ղութ­յան մեջ կոնկ­րետ, ա­ռար­կա­յա­կան, տե­սա­նե­լի ցավ կա, ո­րից ազն­վա­նում է այդ նույն բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, բայց դեռ չկա հան­գու­ցա­լու­ծու­մը: Եվ հայտն­վում է եր­րորդ «գոր­ծող ան­ձը»՝ «ճա­նա­պար­հը փա­կո­ղը», ո­րին հայտ­նա­բե­րում ենք հրեշ­տակ­նե­րի բարձ­րա­ձայ­նած ա­սե­լի­քի մեջ. «-­Հո­ղը բո­լո­րինն է, հո­ղը չի նե­րում//ետ­դար­ձի ճա­նա­պար­հը//փա­կող­նե­րին…//Որ­տե՞ղ են որ­դի­ներդ…» (7):
Եվ «­Սե­րը կո­րո­նա­վիու­սի ժա­մա­նակ» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, որ հե­ղի­նա­կի պա­տաս­խանն է ինք­զինքն ա­ռա­ջադ­րած բազ­մա­թիվ հար­ցե­րի և միա­ժա­մա­նակ փաս­տում է հա­յաց­քի ուղ­ղութ­յան փո­փո­խութ­յու­նը: Բա­նաս­տեղ­ծութ­յան քրո­նո­տո­պում այ­սօր­վա մար­դը կա, թերևս մեզ­նից յու­րա­քանչ­յու­րը, կա հայ­կա­կան մի հի­վան­դութ­յուն, Դա­նիել Վա­րու­ժա­նի բնու­թա­գրմամբ՝ «կա­րո­տախ­տը», և կա քրիս­տո­նեա­կան վար­դա­պե­տութ­յամբ մեզ պատ­վաստ­ված հա­վա­տը: Բա­նաս­տեղծ­նե­րը հա­վա­տաց­յալ­նե­րի տե­սա­նե­լի շար­քե­րում են, ան­գամ այն դեպ­քում, երբ հա­վա­տա­վոր չեն, բայց ապ­րա­ծի ու տա­րի­քի պար­տադ­րան­քով գտնում են ի­րենց փրկութ­յան ափ-հո­րի­զո­նը, քա­նի որ «…Աստ­վա­ծա­պաշտ չլի­նե­լու դեպ­քում չեն կորց­նում աստ­վա­ծա­վախ լի­նե­լու բնազ­դը» (35).
«­Մենք վա­ղուց ար­դեն//ինք­նա­մե­կու­սաց­վել ենք միմ­յանց մեջ,//և յու­րա­քանչ­յուրս//կրկնա­կի ան­թա­փանց ենք//ցան­կա­ցած վի­րու­սի//ներ­թա­փանց­ման դեմ://­Տագ­նա­պի սառ­ցա­շի­թե­րը//հալ­վում են կա­րո­տի//ռիթ­միկ առ­կայ­ծում­նե­րից,//հե­ռա­նում՝//մո­ռա­ցութ­յան ա­ռու­ներ դար­ձած://­Մեր աչ­քերն ա­վե­լի սրա­տես են,//մեր ուն­կերն ա­վե­լի զգա­յուն՝//միկ­րո­ձայ­նե­րով//շշունջ­ներն ան­գամ որ­սա­ցող,//մեր մաշ­կի ա­մեն բջի­ջով//զգում ենք թրթիռ­նե­րը//բազ­մա­պատկ­վող,//մեր շուր­թե­րից պոկ­ված//ա­մեն մի հնչյուն//մի վե­րա­դարձ է//զսպված կա­րո­տի,//մեր ձայ­նից փշրվում է//լռութ­յան պատ­յա­նը//և դառ­նում գույնզ­գույն լույ­սե­րի//մի խճան­կար//հո­րի­զո­նի պաս­տա­ռին՝//­Տի­րոջ ժպտա­դպատ­կե­րով» (50):
Տի­րոջն ա­պա­վի­նե­լու ի­րո­ղութ­յու­նը, որ բազ­միցս ար­ծարծ­վում է ժո­ղո­վա­ծո­ւի է­ջե­րին, մի դեպ­քում ապ­րա­ծից հոգ­նութ­յուն կա­րե­լի է պատ­կե­րաց­նել, մեկ այլ դեպ­քում՝ հա­մա­ռութ­յուն: Հոգ­նութ­յու­նը ժա­մա­նա­կի ցու­ցիչ է, հա­մա­ռութ­յու­նը՝ ո­գու բնու­թա­գիր, և եր­կուսն էլ մարդ­կա­յին են:
Ինչ­քան էլ Մ. Մի­կո­յանն իր բա­նաս­տեղ­ծա­կան աշ­խար­հը բնա­կեց­նի կի­բորգ­նե­րով, շնառ­նետ­նե­րով, օ­լի­գար­խիկ դի­նո­զավ­րե­րով, դիե­տիկ ագ­ռավ­նե­րով՝ այս­պես ձևա­վո­րե­լով իր մի­ֆաշ­խար­հը, իր ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յու­նը ե­ղել ու մնում է մարդ­կա­յին, ին­չը և՛ այս ժո­ղո­վա­ծո­ւի, և՛ ամ­բողջ ու շա­րու­նա­կա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան ա­մե­նա­կար­ևոր ար­ժա­նիքն է:
Ման­վել Մի­կո­յա­նի գոր­ծե­րը վաս­տա­կել են ապ­րե­լու ի­րա­վուն­քը:

­Վա­լե­րի ՓԻԼՈՅԱՆ
Բան. գիտ. թեկ­նա­ծու, դո­ցենտ

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.