Իրական պատմություն է։ Օսանի մասին ու զինվորի համազգեստով տխրադեմ, բայց համակրելի մի մանեկենի, որ մի տևական ժամանակ կանգնած էր մեր փողոցի հենց սկզբում գտնվող զինվորական պարագաների ու համազգեստների խանութի դռան կողքին. իրեն հանձնարարված էր «հսկել» դռան աջ կողմի տարածքը, ընկերոջը՝ ձախ։ Երկուսով էին հսկում խանութը։ Չգիտեմ՝ ումի՞ց էին հսկում, թշնամիների՞ց, գողերի՞ց, թե՞ պարզապես լռորեն անցորդներին «Էստի՛ համեցեք» էին ասում՝ եկե՛ք մեր խանութ, բանակում ծառայող ձեր հարազատների համար ամեն ինչ ունենք, գնե՛ք, չէ՞ որ ձեր զինվոր տղաները դրանց կարիքը ունեն, պետությունը հո չի կարող նրանց անընդհատ ու ամեն ինչ տալ։
Իսկ խանութում, ահա, ամեն ինչ կա։ Եվ շատ։ Եվ այսպիսի շատ խանութներ կան։ Մտածում եմ՝ ո՞ւմ են վաճառելու այդքան ապրանքը, եթե զինվորը ապահովված է դրանցով, ո՞վ է գնելու, մանավանդ որ արդեն զինվորական ծառայության ժամկետները կրճատվել են, հետևաբար զինվորների քանակն է զգալապես պակասելու։ Հարցիս պատասխանը երեկ երեկոյան տվեց հարևանս՝ Սպարտակը, երբ նարդու զառերը խաղացնում էր բռան մեջ։ «Հիմի,- ասաց,- խաղաղություն է, չէ՞, ասում են՝ իննսունինը տարով, հիմի բանակը մեր էլ ինչի՞ն է պետք, սահմանապահներ կպահենք ու վերջ։ Բայց խանութները թող լինեն,- ասաց,-կգնենք համազգեստները, մի փոքր մասը կուղարկենք մեր զինվոր տղաներին, մնացածը կհագնենք մենք, բոլորս, բոլոր տղաները՝ փոքրից մինչև մեծ, երեք տարեկանից մինչև մեզ նման ծերուկները։ Եվ ինչո՞ւ միայն տղաները, աղջիկներին էլ է շատ սազում այդ համազգեստը։ Բայց սազելը չէ կարևորը, այլ՝ նպատակը։ Նախ՝ չմոռանանք հայ կնոջ մասին մեր էպոսում ասված արդեն առած դարձած խոսքը՝ «Առյուծն առյուծ է, էգ լինի, թե որձ»։ Հետո,- ասաց,-գիտենք , որ հիմա մեր թշնամիները անօդաչու սարքերով և, ինչո՞ւ չէ, արբանյակներով մշտապես զննում են մեր տարածքները։ Ու պատկերացրեք, վերևից ամենուր տեսնում են զինվորական զգեստով մարդկանց՝ զինվորների։ «Այսքան շա՞տ,- պիտի որ մտածեն,- չէ՛, սրանց հետ գործ չունենք»։ Էլ չեմ ասում, որ մե՛նք մեզ «զինվորյալ» կզգանք․․․ Էս էլ վկա,- ասաց,- երբ նարդու տախտակին գլորվող զառերը կանգ առան՝ շողացնելով կրկնակ հինգ կետերը։ «- Լսել եմ, թե որոշել են արտասահմանից նոր համազգեստներ բերել, էլ էս հագուստները չեն լինելու, խանութներն էլ փակելու են»,-մեր զրույցին միացավ Սպարտակի կինը: Բայց Սպատակն ուներ իր պատասխանը՝ «մեր առևտրականները կգտնեն հնարը»… Չշեղվեմ։ Ուրեմն, Օսանի ու իր «զինվորի» պատմությանն անցնեմ։ Նույն «զինվորն» է, որի մասին, կապված մի քիչ խենթավուն Պետրոսի հետ, մի քանի տարի առաջ պատմել եմ «Գրական թերթ»-ի ընթերցողներին։ Այո՛, նույն այն ոտաբոբիկ զինվորն է, որ կանգնած էր նույն խանութի առջև, տանիքից թափվող սառցաջրերի մեջ, որի վիճակն այնքան էր զայրացրել Պետրոսին, որ մտել էր խանութ, աշխատողներին խնդրել, որ նրան գուլպաներ ու կոշիկներ հագցնեն։ Խոստացել էին, բայց չէին հագցրել, մի շաբաթ հետո կրկին էր մտել խանութ, կռիվ սարքել, կրկին համոզել էին, անգամ վարիչը՝ խոստացել, բայց էլի չէին հագցրել, հետո ինձ մոտ էր եկել, սիրտը բացել․․․ «Մարդ չե՛ն,- ասում էր,- հետո ի՞նչ, որ մանեկեն է, մա՞րդ է, չէ՞, դու նրա աչքերին նայիր․․․»։
Հիմա եմ մտածում՝ երևի խանութի տերերը հատուկ, գովազդի համար էին ձյան ու սառցաջրերի մեջ նրան ոտաբոբիկ կանգնեցրել (դռան մյուս կողմում կանգնած մանեկենի տեղը չոր էր, ինքն էլ կոշիկներով), որ անցորդները հակադրությունը տեսնեն ու մտածեն, որ ծառայության մեջ գտնվող իրենց հարազատներն էլ գուցե հիմա այդ վիճակում են, խանութ մտնեն ու գնումներ անեն․․․ կոշիկներ՝ տաք, անջրանցիկ, հարմարավետ․․․ Տպավորի՜չ գովազդ․․․
Դեպքերի բերումով Պետրոսը տեղափոխվեց իրենց գյուղ: Դեռ այն ժամանակ, մի երեք ամիս հետո, երբ գարուն էր ու ոտքերի տակ չոր՝ «զինվորին» կոշիկներ հագցրին, ամուր, ճտքավոր կոշիկներ։ Ավելին, որոշեցին փոխել նրա «կարգավիճակը»՝ գլուխը, դեմքը ծածկեցին դիմակով, որ «թշնամին» նրա դեմքը չտեսնի, չճանաչի, որ անցորդներն իմանան, թե հերթափոխի նոր զինվոր է եկել (թե՞ դա պարզապես նոր համազգեստի գովազդն էր, չգիտեմ)։
Բայց Օսանը (ես հետո իմացա նրա անունը) չխաբվեց։ Նա հենց երկրորդ օրը ճանաչեց «իր» զինվորին, որին իր հարազատի տեղն էր դրել, ճանաչեց դիմակի անցքերից երևացող թախծոտ աչքերից ու շրթունքներից, որ ասես շարժվում էին, ասես ինչ-որ բան էին ասում։
Ես Օսանին տեսել եմ ընդամենը մի քանի անգամ, խանութի առջևի սանդղակին, զինվորի ոտքերից մի քիչ աջ, նստած՝ առջևը, մայթին գետնամած մի կշեռք, երկու անգամ էլ՝ մոտակա զբոսայգու մեջ գտնվող եկեղեցու բակում՝ մի «փունջ» մոմեր ձեռքին։ Ամեն անգամ, երբ անցնում էի փողոցի այդ մայթով, ակամա նայում էի խանութի, ավելի ճիշտ, Պետրոսի «զինվորի» կողմը՝ այնտե՞ղ է, նոր համազգեստ ու կարգավիճակ չունի՞, մի տեսակ կարծես իմ ծանոթն էր, հիշում էի Պետրոսին, որ հիմա չգիտեմ որտե՞ղ է, գուցե էլ․․․
Այս «զինվորին» տեսել եմ թե՛ ոտաբոբիկ՝ անձրևաջրի մեջ, թե արդեն չորացած սալաքարին՝ թեք կամ ուղիղ դրած, առանց դիմակի ու դիմակով: Մի օր էլ տեսա՝ չկա։ Տարել են նոր համազգեստ հագցնելո՞ւ, թե՞ խանութի նոր տերերը հաշվել են՝ ավելորդ ծախս է երկու մանեկեն պահելը։ Հիմա, տևական ժամանակ է, դռան աջ կողքի «զինվորը» մենակ է։ Երևի տխրում է, մտածում եմ, ճիշտ է՝ մանեկեն է, բայց թե զինվոր է, չէ՞, քանի տարվա ընկերակից, գուցե, Աստված գիտե, գիշերներին էլ զրուցել են իրար հետ, երբ մենակ են եղել․․․
Այս կշռավար կնոջը առաջին անգամ նկատեցի, երբ դեռ զինվորն առանց դիմակի էր։ Զինվորի ոտքերի մոտ, աջից մի քանի քայլ հեռու, որ խանութ մտնողներին չխանգարի, նստած էր նա՝ այդ տարեց, երևի ութսունին մոտ կինը, թեթև շալով փաթաթված, գլխաշորով։ Մայթով անցնող երկու ուսանողահասակ աղջիկներ կանգ առան նրա մոտ, հերթով կանգնեցին հենց մայթին դրած կշեռքին, կշռվեցին առանց հարցնելու, առանց նրա օգնության նայեցին թվերին և գոհ՝ ինչ-որ դրամներ դրեցին կշռավարի՝ նրանց մեկնած ձեռքի մեջ։ Կինը նայեց նրանց ետևից, ապա շուռ գալով դեպի զինվորը, ինչ-որ բառեր մրմնջաց ու դարձյալ հետևեց մարդկանց անցուդարձին։ Քիչ հետո, միջին տարիքի մի կին կանգնեց նրա մոտ, մի պահ նայեց զինվորին, մտովի, անձայն, ինչ-որ բառեր ասաց, հետո նայեց կշեռքին ու կշռավարին և առանց կշռվելու՝ դրամները մեկնեց կշռավարին։ Օսանը դարձյալ լուռ նայեց նրան, ապա կշեռքին ու վերցրեց այն։ Երկու օր անց այնտեղով անցնելիս ես մոտեցա նրան, կանգնեցի կշեռքին, ապա իջա, առանց թվերին նայելու երկու հարյուր դրամ մեկնեցի։ Նա վերցրեց՝ առանց ինձ ու դրամին նայելու, դարձյալ լուռ ու անարձագանք։
Տուն գնալու ճանապարհին, մտովի, ինքս ինձ հարցնում էի՝ ո՞վ է այս կինը, կշռավա՞ր, թե՞ մուրացիկ։ Ուրիշ կշռավարներ էլ եմ տեսել մայթերի, զբոսայգիների բանուկ հատվածներում, անցորդներին, մանավանդ երիտասարդներին հրավիրում են կշռվելու, խոսում են, զրույց բացում, դե, օրվա վերջում էլ երևի մի քիչ դրամ է հավաքվում։ Մուրացիկներ էլ են երբեմն հանդիպում, որ ձեռքերը պարզած՝ խնդրում են, սկզբում էլ, վերջում էլ օրհնանքի խոսքեր ասում։ Ո՞վ է այս կինը, հպարտ ու ամաչկոտ մուրացի՞կ, թե՞ «զահլեն» գնացած կշռավար։
Օրեր անց, դիմացի մայթով անցնելիս (զինվոր մանեկենը էլ չկար) տեսա, որ կշռավար կինը նույն դեմքով, հայացքը դարձյալ անորոշ ուղղությամբ, այնտեղ էր։ «Կշռավա՞ր թե՞ մուրացիկ» հարցս ինձ ստիպեց գրեթե մեկ ժամ հեռվից հետևել նրան։ Քանի՞ մարդ կբարձրանա նրա կշեռքին, և քանի՞ մարդ առանց կշռվելու նրան դրամ կտա։ Ընդամենը երկու հոգի։ Մեկ ժամում։ Մի փողկապավոր, նիհար տղամարդ, որ կանգնեց կշեռքին, կռացավ, նայեց թվերին, ապա ձեռքերով քրքրեց գրպանները և գտնելով «կորած» մետաղադրամը՝ մեկնեց կնոջը։ Կես ժամ անց, երկու ոչ երիտասարդ կին կանգ առան, շարունակելով իրենց զրույցը․ մի երկու րոպե ինչ-որ հարց էին քննարկում՝ նայելով խանութի դռանը, որ հիմա միայն մի զինվոր էր «հերթապահում», ապա առանց կշվելու, Օսանին ինչ-որ դրամներ տվեցին։ «Հանձնում-ընդունումը» նույնն էր, և ինձ հետաքրքրող հարցի պատասխանը ես չգտա։ Չգիտեմ՝ օրվա մեջ քանի մարդ կանգ կառնի նրա մոտ (չեմ կարծում, թե շատ), բայց մտածում եմ՝ երևի դա նրա համար այդքան էլ կարևոր չէ։
Աշնան վերջին ամիսն էր, օրերը սկսել էին մի քիչ ցրտել, անցորդներն ավելի արագ էին անցնում (թեև խանութ մտնողներն ավելի շատացել էին), հետաքրքրությունն արդեն տաք շալով փաթաթված կլորիկ տատիկի նկատմամբ նվազել էր, բայց նա շարունակում էր նստել այնտեղ։
Օրեր անց այլևս նրան չտեսա։ Իսկ հարցիս պատասխանը ահա գտա պատահաբար, երեկ։ Սիրանը մեր տուն էր եկել, կնոջս հրավերով, սուրճ խմելու։ Մեր շենքում է ապրում, երկու հարկ վերև։ Մենք էլ, ինքն էլ թոշակառուներ ենք։ Երբեմն կինս է նրա մոտ սուրճ խմելու գնում, երբեմն էլ նա է մեզ մոտ գալիս։ Երբեմն ես էլ եմ մասնակից դառնում սրճախմությանը, որ իրապես զրուցելու հարմար մի եղանակ է։ Եվ զրույցը, կարելի է ասել, ստացվում է։ Եվ ահա երեկ՝ «Գիտես՝ ինչ,- ասաց՝ դիմելով ինձ,- ձեր էն ոտաբոբիկ զինվորը, դե, էն մանեկենը, որի մասին գրել էիր թերթում, էլ չկա, տարել են, տեղը դատարկ է։ Փողոցով անցնելիս միշտ նայում էի, էն «խենթ» Պետրոսին էի հիշում։ Էն խեղճ Օսանին էլ Պետրոսի օրն են գցել։ – Օսանն ո՞վ է։ Նա՞ էլ էր Պետրոսի նման կռիվ սարքել,- հարցրեց կինս։ – Չէ, ջանըմ, Օսանը խեղճ կնիկ է, սուսուփուս նստում էր զինվորի մոտ, կշեռքով կշռում էր հատուկենտ ցանկացողներին, կոպեկներ էր հավաքում․․․ – Հետո՞, հետո՞, Սիրան քույրիկ, ուրեմն, ասում ես, անունն Օսա՞ն էր, կշեռքով իր ապրուստն էր գտնում, թե՞ մուրացկան էր,- հարցրի անմիջաբար՝ մտածելով, թե ահա գտնելու եմ հարցիս պատասխանը,- դու նրան ճանաչո՞ւմ ես․․․
– Չէ, ի՞նչ մուրացկան, նրան վաղուց գիտեմ։ Ճիշտ է, միայնակ կին էր, թոշակառու, բայց իր ունեցածով բավարարվում էր, երբեմն էլ, դեպքից դեպք, Ռուսաստանում երբեք դեմքը չտեսած մի թոռնուհի ուներ, մի քիչ փող էր ուղարկում։ Ես էլ եմ նրան փողոցում մի երկու անգամ տեսել. մարդիկ մոտենում էին և առանց կշռվելու՝ նրան դրամ էին տալիս, և նա լուռ վերցնում էր։ Ասացի, Օսա՛ն, մի՛ վերցրու, ամոթ է, դու հո մուրացկան չես։
– Չեմ տեսել, որ չեն կշռվում,- ասաց ,- կշեռքը դրված է, թող կշռվեն, մեկ է, զինվորի համար է, մատաղի փող է։
– Սիրան քույրիկ, իսկ դու նրան որտեղի՞ց գիտես, լա՞վ ես ճանաչում։
– Ընկերուհուս՝ Անահիտի (մենք նրան Անո ենք ասում) աշխատանքային օրերի ծանոթներից է, կարելի է ասել՝ մտերիմներ են։ Երևի արդեն մի տարի կլինի, ամիսը մեկ-երկու անգամ չորս-հինգ թոշակառու ընկերուհիներով, մենք ու մենք, հավաքվում ենք Ալլայենց տանը, ասում-խոսում, սուրճ ենք խմում, լոտո ենք խաղում, կատակում, բամբասում, կարևոր լուրեր քննարկում։ Վերջին շրջանում Օսանն էլ էր գալիս։ Ասացի, չէ՞, Անոյի աշխատանքային ընկերուհիներից է։ Տպարանում բանվորուհի է եղել, հետո գրքերի կազմարարություն է սովորել, հիմա թոշակառու է։ Քիչ խոսող, ինքնամփոփ կին է։ Մենք՝ ընկերուհիներով, կիսվում ենք մեր՝ հեռախոսով ու հեռուստացույցով լսած լուրերով, քննարկում ենք, վիճում, իսկ Օսանը շատ կարճ, ասես ամփոփում է մեր կարծիքները՝ «Է՛հ, չգիտեմ՝ ի՞նչ ասեմ…», կամ՝ «Բա էդպես ո՞նց կլինի․․»։ Դե, ինչի մասին ասես, որ չենք խոսում, ասենք հարկերի, բնակվարձերի, հացի, ընդհանրապես ամեն ինչի թանկացումներից, թոշակառուների կենսաթոշակի ու վերևներում՝ պարգևատրումների չափերից, իսկ Օսանը ընդամենը՝ «Է՛հ, չգիտեմ՝ ինչ ասեմ…» կամ «Բա էդպես ո՞նց կլինի․․․»։ Անոն ասում է․ «Տեսնես վերևներում ի՞նչ են մտածել կամ ինչո՞վ են մտածել, որ աղբահանության գները ոչ միայն բարձրացրել, այլև հաշվարկում են ըստ բնակարանի քառակուսի մետրերի։ Ո՞վ չգիտի, որ աղբը տանը հավաքվում է ըստ անձերի արած գործի, կերած-թափածի։ Չէ, ասում են, մեկ անձ է ապրում, թե տասնմեկ, վճարիր ըստ բնակարանի չափերի։ Եթե անգամ բնակարանում ոչ ոք չի ապրում, պետք է վճարել։ Մենք ծիծաղում ենք, իսկ Օսանը՝ «Էհ, չգիտեմ․․․ բա էսպես ոնց կլինի․․․»։ Ամռանը մի օր ասաց, թե նոր զբաղմունք է գտել․ փողոցում, մայթի մոտ նստում է, մի կշեռք է ճարել, անցորդներին կշռում է։ Ճիշտ է, քչերն են կշռվում, բայց թե զբաղմունք է, էլի, հազար ու մի տեսակ մարդ է անցնում, նայում է։ Հետո իմացանք (Անոյին էր ասել) , որ այլ նպատակ էլ ունի, օրվա վերջում մոտիկ եկեղեցին է գնում և օրվա հավաքած դրամներով մոմեր է առնում ու վառում բանակում ծառայող զինվորների համար բոլոր նրանց կողմից, ում կշռել է այդ օրը։ Բոլորի անունից ու բոլոր զինվորների համար։ Ու բոլորի անունից խնդրում է Աստծուն՝ անփորձանք պահել բոլոր զինվորներին։ Ասել է՝ ուրիշ նպատակ էլ ունի՝ պիտի մատաղ անի, եթե կարողանա մի քիչ փող կուտակել։
– Բայց արդեն երկու շաբաթից ավելի է, այդ կինը էլ «գործի» չի գալիս,- ասացի։
– Գիտեմ,- ասաց Սիրանը,- Անոյից իմացա, հեռախոսով պատմեց։ Ասել է՝ իրենց գյուղ է գնալու, մորաքրոջ աղջիկն է կանչել, թե՝ «Արի’, մենակ եմ մնացել, արի ձմեռն իրար հետ անցկացնենք»։ Բայց չգիտեմ,- ասաց Անոն,- որքանո՞վ էր Օսանը անկեղծ. վերջերս մի տեսակ ցրված էր, երբեմն անկապ բաներ էր ասում։ Ասում էր՝ խանութի առջև երկու հերթապահ զինվոր կային, մեկի հայացքը իմ տղայի հայացքին այնքան նման էր, որ երբ երկար նայեցի, թվաց, թե շուրթերը շարժվում են, ասում է՝ «մայրի՜կ»․․․ Անո ջան, ասաց, ես հո խելքս չեմ թռցրել, գիտեմ, որ մանեկեն է՝ զինվորի համազգեստով, բայց թե որ երկար եմ նայում․․․ Գիտեմ, որ մանեկեն է, բայց թե մի տեսակ ինձ լավ եմ զգում, որ նրա կողքին եմ, երբ անցորդները քիչ են լինում, երբեմն թեքվում, նրան եմ նայում, մտովի հետը խոսում․․․»։ Մի օր էլ ասաց, թե իր «զինվորը» չկա, արդեն քանի՜ օր է՝ չկա․․․ «Չգիտեմ,- ասաց,- Անո ջան, տարե՞լ են, թե՞ փախել է, էլ չի դիմացել, ուզեցել է տուն վերադառնալ․․․ Արդեն տասնհինգ օր է, չկա։ Ամեն օր գնում եմ, մտածում եմ՝ եկած կլինի, բայց չկա, չի գալիս․․․ Իր համար առանձին մոմ եմ վառում․․․ Չծիծաղես, Անո ջան,- ասում է,- գիտեմ, որ մանեկեն է, բայց ինչո՞ւ նրան ետ չեն բերում, կամ մի ուրիշը դնում․․․ Էն օրն էլ, երազում, տեսնում եմ խանութի դռանը մի խումբ մարդիկ են հավաքվել, խոսում, վիճում են, կարծիքներ հայտնում։ Մեկը թե՝ էս ագահ առևտրականներին (խանութի կողմն է մատնացույց անում) զինվո՞ր կդիմանա, մյուսը՝ դե՛, որ բանակը կրճատվում է, խանութն էլ իր «զինվորին» է կրճատում։ Չէ’,- ասում է մի ուրիշը,- նա հայրենասեր ու քաջ տղա էր, ես ճանաչում էի նրան, չէր փախչի, հաստատ մի կարևոր նպատակով է հեռացել, ասում են՝ ընկերոջն է ասել, թե ինքը դիրքեր է գնում, ասել է՝ եթե բանակը այսպես կրճատում են, ո՞վ է սահմանները հսկելու, ասել է, հենց այս գիշեր, այսպես, աջ կողմի, ապա ձախ թեքվող փողոցով, որ քաղաքից դուրս է տանում, ոտքով էն լեռներն անցնելու եմ, հասնեմ մեր զինվոր տղերքին, որ փոխարինող չունեն։ Մեկն էլ մյուս կողմից՝ միթոմ՝ փոխարինողն ինչների՞ս է պետք, բանակն ինչների՞ս է պետք, քանի որ այլևս թշնամի չունենք ու խաղաղություն է։ Վա՞տ կլինի, որ մեր տղերքը տանը լինեն։ Չէ՛,- ասում է մեկ ուրիշը,- էս զինվորին խանութն ու տերերին լավ հսկելու համար առաջ են քաշել, կոչումը բարձրացրել են, «մոլի» մարմարապատ սրահում են դրել։ Ժողովո՛ւրդ,- ասում է մի կարճ ու գնդլիկ տղա,- իմ ականջով եմ լսել, նրան լուսաբացին սահմանամերձ գյուղում, հենց դիրքերի մոտ են տեսել։ Իսկ ես կարծում եմ,- ասում է մի կին,- նա զորացրվել է ու տուն գնացել․․․ Անո ջան, հենց էդ պահին ինձ թվաց, թե տանն եմ ու դռան զանգի ձայնն եմ լսում․․․ Արթնացա․․․ Էս կյա՞նք է, թե՞ մղձավանջ»։ «Օսան ջան, դու հո՞ երեխա չես, գիտես, որ դա ընդամենը երազ է, զինվորն էլ՝ համազգեստ հագցրած մանեկեն, ասում եմ, նա էլ՝ «Դե՛, հա՛, բայց թե․․․ Դե՛, հիմար եմ, էլի, Անո ջան․․․»։ Հիմա չգիտեմ՝ որտե՞ղ է, զանգում եմ, հեռախոսն անհասնելի է։ Երևի իսկապես զարմուհու մոտ է գնացել։ Դե, սահմանամերձ գյուղ է, լեռների մեջ, սահմանապահ դիրքերով ու զինվորներով, ասում են՝ հիմա նոր, լավ դիրքեր ունենք։ Երևի մտածել է, թե իր զինվորն այնտեղ է գնացել, ինքն էլ նրա ետևից է գնացել,- կատակում է Անոն։
x x x
Կարծես թե գտա հարցիս պատասխանը՝ ո՞վ էր այդ կինը՝ կշռավա՞ր, թե՞ մուրացիկ՝ նստած մայթին, մանեկեն զինվորի ոտքերի մոտ։ Մանավանդ, երբ Սիրանը չմոռացավ հիշել նաև, որ Օսանը լեռնային սահմանամերձ գյուղից էր ժամանակին քաղաք եկել, հիմա միայնակ թոշակառու էր․ ամուսինը վաղուց էր մահացել, Սովետի վերջին տարիներին Ռուսաստանում ծառայող զինվոր տղան էլ զորացրվել ու հենց այնտեղ էլ ամուսնացել էր, խոստացել էր, թե ընդամենը մեկ տարի կաշխատի ու հարսի հետ կվերադառնա, բայց թե… երբ փորձանքը գալիս է, չես փախչի․․․ վթարի զոհ էր դարձել։ Դեռ լավ է, որ ռուս թոռնուհին, երբ մեծացել էր, հին թղթերի միջից գտել էր իր՝ երբեք չտեսած «բաբուշկայի» հասցեն, նրա որդու վերջին՝ զինվորական համազգեստով լուսանկարն էր ուղարկել։
Սիրանը մանրամասներ չգիտեր, ասում էր՝ Օսանը չէր սիրում իր կյանքի մասին խոսել, այդքանն էլ իրեն Անոն էր պատմել։
Հիմա էլ ուրիշ հարցեր են պտտվում մտքումս։ Տեսնես գարնանը կվերադառնա՞ Օսանի «զինվորը» (կամ նոր մանեկեն կդնե՞ն ), թե՞ խանութը կփակվի, կասեն՝ մեզ էլ զինվորի համազգեստ պետք չէ։ Տեսնես գարնանը էլի «գործի» կգա՞ Օսանը, տեսնես նա զարմուհու տա՞նը անցկացրեց այս ձմեռը, թե՞ իր սևեռումի պահերից մեկի ժամանակ անհայտ կորած իր «զինվորի» հետևից գնաց՝ նույն ճամփով, խանութից նախ՝ աջ, ապա՝ ձախ թեքվող փողոցով, որը քաղաքից դուրս է տանում։
