ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՓ
Դեռ երկչոտ էր այդ գարունը։ Անձրևներ գալիս էին, բայց դեռ ոչ հորդառատ։
Առնակը Կոմիտասի անվան փողոցով քայլում էր դեպի փոստատուն։ Այդ պահին երկինքը պարզ էր։ Հասավ Մերգելյան ինստիտուտ։ Հերթ չկար։ Արագ մուծեց վարձերը, բայց տուն չվերադարձավ։ Կարոտել էր կենտրոնը։ Շարունակեց ճամփան զառիվարով։ Հագել էր բարակ, անջրանցիկ թիկնոց։ Այդ թիկնոցը Ղրիմ էր տեսել, Գուրզուֆ։ Ավագ ընկերներից մեկն ասել էր, որ գարնանը Ղրիմի հարավային ափը ճառագում է այնպիսի գույներով, որ իմպրեսիոնիստների մտքով անգամ չէր անցնի։
Նկարիչների պանսիոնատում համարյա մարդ չկար։ Չորս-հինգ ծերունի ու ոչ մի երիտասարդ։ Ուտելիքը միօրինակ էր, անհամ։
Առաջին երկու օրվա ընթացքում Առնակը չնկարեց։ Շրջում էր այդ քաղաքի հին թաթարական փողոցներով։ Իսկ ծովափը քարքարոտ էր, սակայն ծովը՝ կախարդական։
Երրորդ օրը երեխաների բազմություն հայտնվեց։ Տղաներ, աղջիկներ, տաք հագնված ու կարմիր պիոներական վզկապներով։ Ջոկատավարների ուղեկցությամբ։
«Հա,- մտածեց Առնակը,- «Արտեկ» ճամբարը հեռու չէ»։
Մի տղամարդ ջոկատավար նստել էր ափեզերքի քարերին ու կիթառ էր ծլնգացնում՝ Վիսոցկի։ Հետո սկսեց խռպոտ ձայնով երգել։ Բոլորը կենտրոնացան։ Առնակի ծոցագրպանում սև գրիչ կար ու թուղթ։ Երբ երգն ավարտվեց, ու ծափահարեցին, Առնակը մոտեցավ ու նվիրեց իր ճեպանկարը։
Հաջորդ օրվանից սկսեց նկարել ծով, յուղաներկով։ Զգում էր՝ այլ գունաշխարհ է գտել։
Վերադարձավ յոթ կտավով։ Փորձեց մի ոչ մեծ ցուցասրահ վարձել, բայց մեծ գումար պահանջեցին։ Վերցրեց իր կտավներից հինգն ու գնաց Շուշի։ Ասաց՝ բերել եմ՝ նվիրեմ ձեր թանգարանին։
Հիմա Առնակը ծերացել է։ Աջ ձեռքը դողում էր երբեմն։ Նկարում էր քիչ։ Իսկ թե ինչ եղավ Շուշվա թանգարանը, աշխատում էր չմտածել։
ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ
Սպիտակն ինչպես միշտ սառն էր։ Եզնիկը քայլեց ձյունապատ դաշտով։ Երկարաճիտ կոշիկներ էր հագել: Խորը գրպանում լավ սրած դանակ կար: Հասավ մոր գերեզմանին, հիշատակի օրն էր: Դեկտեմբերի յոթ։ Մոմ ու խունկ վառեց։ Նույնիսկ շներ չէին հաչում, ցուրտ էր։
Մայրը հասարակ կին էր, համով ճաշեր էր եփում, բրդյա գուլպաներ գործում։ Երկար ապրեց։
Հայրը եզան պոզերից զույգ ձեռքերով բռնած՝ կարող էր հողին տապալել։ Իր անունը հենց հոր պատվին էին դրել։
Մորը խնկարկեց, ետ քայլեց դեպի տուն։ Մենակ էր ապրում։ Կինն ու տղան քոչել էին Կիսլովոդսկ: Կինը բուժքույր էր, գործ գտավ։ Տղան արագ ամուսնացավ ռուս որբևայրու հետ։
Մոտեցավ դռանը, տեսավ գյուղապետ Անտոնին։ Անտոնն ասաց. «Տունդ առնող կա, լավ գնով»։
– Յաաաա,- ծոր տվեց Եզնիկը:
– Ավտոյիս մեջ ա,- հայտնեց գյուղապետը։
– Տեղում կխփեմ,- ժպտաց Եզնիկը,- առաջին պատերազմից մնացած կինժալ ա։
Եզնիկն առավոտյան նստեց իր Ուազն ու գնաց Երևան։ Կանգնեց նոտարական գրասենյակի մոտ։ Կազմեց տան կտակ որդու անունով։ Վերադարձավ գյուղ: Երբ բացում էր դուռը, մեջքին կրակեցին: Ընկավ ձյան մեջ։
ՁՅՈՒՆԱՆՈՒՇԸ
Նա չէր սիրում, երբ ձմեռն ուշանում էր։ Զայրանում էր. «Էս ով որոշեց, որ աշխարհի կարգը պետք է փոխվի։ Որ ցնորամիտ հեղափոխականը մեջտեղ թռավ, որպես Աստծո ինքնակոչ փոխանորդ»։
«Կարգ փոխելը կյանքը գլխիվայր շրջելու պես է»,- մտածում էր Հրայրը, որ այդ պահին մեխ էր խփում հյուրասենյակի պատին։ Նկար էր ստացել նվեր սիրելի ընկերոջից – ճեփ-ճերմակ կակաչներ՝ կապույտ ֆոնի մեջ սեղմված։ Իսկ դա նորեկ ձմեռն է Ամանորի գիշերով։
Այդպիսի ձմեռ եղավ Հաղարծինում։ Եկեղեցին դեռ իր անխաթար վիճակում էր։ Իրիկվա դեմ որոշեց, որ գլուխն առնի ու գնա մեծ աստղերի քով։ Մի սենյակ վարձեց կինեմատոգրաֆիստների հանգստյան տանը։ Եկավ, ու պարզվեց, որ լիքը բազմություն կա, եկել էին Նոր տարի դիմավորելու։ Մագնիտոֆոնները կոկորդ էին պատռում։
Հրայրի ավտոմեքենան սարքին վիճակում էր։ Փախավ աղմուկից։
Շատ ցուրտ էր։ Արծաթափայլ համաստեղությունները լույս էին կաթացնում գիշերվա միջից։ Հրայրը մի քանի թաց փայտ հավաքեց, քանդեց հրահանը, եղած բենզինը շաղ տվեց փայտերի վրա, վառեց լուցկիներով։ Նստեց մի ձյունոտ քարի, սպասեց, մինչև կրակը բորբոքվի։ Մեկ ժամից հուրը դարձավ մոխիր։
Հրայրը նստեց իր Մոսկվիչն ու քշեց Երևան։ Երևանում ձյան նշույլ չկար։ Հրապարակի շքեղ տոնածառի երփներանգ լամպերը վառվում էին անտեղի։ Մի ձանձրույթ վայելող Ձմեռ պապ կար։ Հնամաշ հագուստով ու անլվա մազերով Ձյունանուշ։
– Բարև,- դիմեց Ձյունանուշին,- ես Հրայրն եմ։
– Իյա,- անուրախ ժպտաց Ձյունանուշիկը:
– Կարոտյալ իմ տատիկ,- բացականչեց Հրայրը,- կարող եմ քեզ հրավիրել մի շքեղ ռեստորան, Ամանոր նշենք։
Սեքոնդ հանդ Ձյունանուշիկը լուրջ վախեցավ ու փախավ։
ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌ
Դռները դեռ փակ են, գիշերն էլ՝ ձմեռային։ Արձակագիր Վահագն Գրիգորյանը վեպ էր գրել «Փակ դուռ» վերնագրով։ Առաջին գրական գործը «նուար», այսինքն՝ «սև» ժանրից, որը համարյա անհայտ էր մեր ընթերցողին։ Ինչ-որ բան էր կանխատեսել որպես ճշմարիտ տաղանդ։
Ֆրանսուա Մորիակն ասել է, որ գրողի խնդիրը փակ դռներ բացելն է, եթե այդ գրողը ցանկանում է մարդկային հոգու գաղտնարանները քննել։ Նրա «Իժերի կծիկը» դրա ապացույցն է։ Բայց նա մի չքնաղ այգի ուներ իր մենատան շուրջ, Բորդո քաղաքի մատույցներում, որը թանգարանային տարածք է հիմա։ Ի բարեբախտություն ինձ, ես եղել եմ այնտեղ։ Հոգիդ պայծառանում է, իրոք։
Երևանն այլևս չունի կանաչածուփ այգիներ։ Ուրբանիստ ենք, բա ոնց։ Իսկ Անգլիան ինչո՞ւ ունի։ Արքայական ոճ է։
Հայոց Խոսրով արքան ստեղծեց մի ամբողջ անտառ, երբ անգլիական թագավորություն դեռ չկար։
Բայց լավ է, որ մութ է։ Երբ արևը համեստորեն հայտնվի, կտեսնենք, որ մեր թաղամասում մնացել են հատուկենտ ծառեր։
ԷՍ ԿԱՆԱՉ ԽՆՁՈՐՆԵՐԸ
Թե ինչ էին մտածել ծնողները՝ իրենց աղջկա անունը Ազատուհի դնելով։ Նախ, անհարկի երկար է։ Կարճ ասես, տղամարդ կկարծեն։ Ու հարցնող լինի, ինչի՞ց ես ազատ։ Երեխա բերելո՞ւց: Ամուսնու ու սկեսուրի հոգս քաշելո՞ւց: Կամ էլ աշխատանքի ամենօրյա տաղտուկի՞ց։
Ազատուհին աշխատում էր վիճակագրական բաժնում։ Օրը սահում էր փորքաշ կրիայի տեմպով։
Եկավ տուն։ Տղան սովորում էր երկարօրյա դպրոցում, կլիներ միայն մեկ ժամից։ Սկեսուրը հաստատ շաքարախեղդ սուրճ էր ըմպում վերևի հարկում ու քաղցր բամբասում հարսից։ Իսկ խոպան մեկնած ամուսինը գալու էր առաջիկա կիրակի։ Սեզոնը փակվում էր։
Մեկը, ոնց որ դմբուզներով, թակեց դուռը։ Ազատուհին բացեց դժկամությամբ։ Արևից կնճիռ կապած միջահասակ տղամարդ էր։
– Քուր ջան,- նույնքան կնճռոտ ձայնով խոսեց միջահասակը,- տղա էրեխու շորեր եմ հավաքում, դիմացը մի կիլո քաղցր խնձոր կտամ։
– Միայն տղա՞,- հարցրեց Ազատուհին։
– Մեր գեղումը ով չի ալարում, աղջիկ ա բերում,- դժգոհեց տղամարդը։
– Համբերի,- ասաց Ազատուհին, գնաց դեպի ամուսնու զգեստապահարան։ Հանեց երկու տաք բլուզ։ Կտրեց թևքերը։ Գցեց կարի մեքենայի տակ, կարեց քիպ։ Բերեց անմռունչ սպասող տղամարդուն։
– Մանչդ էս ձմեռ չի մրսի։ Խնձորն էլ ինքը թող ուտի։ Գոնե անունն ասա։
– Ազատ,- որոտաց տղամարդը։
ՊԱՅՔԱՐ ԿՐԱԿԻ ՀԱՄԱՐ
Խարույկի թեժ լեզվակները հրապուրիչ էին, բայց նաև վախեցնող։ Մայրս չորս աթոռ է վառել։ Փայտը ճրթճրթում էր, ես ծափ էի տալիս, իսկ մայրս անտրամադիր էր։ Նա կրակի էր տվել իր հարսանիքի քանդակազարդ թիկնաթոռները, որոնք վաղուց իրար էին գալիս, երբ որևէ հյուր փորձում էր նստել։
Ես սիրում էի կրակ։ Արկածային մի վեպ էի կարդացել, հին ուղղագրությամբ։ Քարե դարի մարդկանց մասին էր։ Հեղեղ է լինում, և հատուկ պահվող անշեջ կրակը մարում է։ Դիմացն էլ ձմեռ է, որսի միսն էլ պետք է հում ուտեն։ Ցեղապետը երեք ամենաուժեղ երիտասարդներին ուղարկում է, որ մոտակա տարածքներում կրակ ճարեն։ Փնտրում են շատ երկար։ Հանկարծ ինչ-որ քարանձավի մոտ օջախ են նշմարում, գիշերով, շուրջն էլ ահարկու հսկաներ։ Ելք չկա, պետք է կռվով խլեն։
Կարդում ու պատկերացնում էի, թե ինչ զիլ կինո կլինի։ Երազում էի կինոռեժիսոր դառնալ։ Բայց առաջին երազանքները չեն իրականանում երբեք։
Ոնց է շարունակվում վեպի դիպաշարը։ Դաժան, մահացու ձեռնամարտից հետո գլխավոր հերոս Նաոն հաղթում է հսկաների առաջնորդին, զարկում քարանձավի պատերին, տապալում։ Նրա ջոկատը փախչում է։ Նաոն և իր երկու ընկերները պատվով վերադառնում են հարազատ գետափ։
Ցեղդ ողջ պահելու համար պետք է հաղթես արյունարբու թշնամուն։
ՍԱՅԹԱՔՈՒՆ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿ
Հալոցքը վաղաժամ էր։ Թռչունները ոգևորվել էին։ Դես ու դեն շտապող ավտոմեքենաները ցեխ էին շպրտում։
«Հալոցք» բառը դարձավ խորհրդանշական Ստալինի մահից հետո։ Հայտնի գրող Իլյա Էրենբուրգի վիպակի շնորհիվ։
Պետիկը նստեց իր անշուք ավտոն ու գնաց քրոջ տուն։ Քույրն այրիացած էր և ապրում էր մենակ։ Լիքը պայուսակով տարավ մթերք։ Խաչմերուկ չհասած՝ դրմփոց զգաց ետնամասից։ Դուրս թռավ։ Հարվածողը ջահել կին էր։ Ծանր ջիփով էր խփել։
Պետոն մնաց լուռ։ Մոտեցավ ոստիկանությունը։ Կինն ինչ-որ բան ասաց։ Հապճեպ հեռացան։
– Ինչ ենք անում,- հարցրեց երտասարդ կինը։
– Դուք ասեք,- քմծիծաղեց Պետոն։
Կինը պայուսակից հանեց մեկ տրցակ փող ու մեկնեց Պետոյին։
Պետոն չվերցրեց։ Ասաց՝ կես միլիոն դոլար ունեմ Դելավերում։ Ամերիկյան նահանգ։
Կնոջ կզակը կախ ընկավ։
– Ամառվա երեք ամիսն էնտեղ եմ,- անվրդով շարունակեց Պետոն,- նկարներ եմ անում ու ծախում։ Ստորագրում եմ Պետո, բայց անունս Պետրոս է։ Էդ մասում հայեր չկան։ Առնողներն ամերիկացիք են։
Կինը հարցրեց. «Ձեր նկարներից կծախե՞ք»:
– Քեզ՝ չէ,- կտրեց Պետրոսը։
Խռխռացող ավտոյով հասավ քրոջը։ Հանձնեց մթերքը, դեղերի տուփերը դրեց սեղանին։ Նստեց մեկ ժամ։ Հին օրերը հիշեցին։ Վերադարձավ տուն։ Դռան դեմ սրտի ծակոց զգաց։ Հենվեց, զանգեց շտապօգնություն։ Մինչև եկան, նստած էր գետնին։ Տարան, վիրահատեցին սիրտը։
ՀՐԱՁԳԱՐԱՆ
Տանը հաց չէր մնացել։ Ամուսինը, լույսը հազիվ բացված, շտապել էր գործի։ Օֆիկը գնաց փուռ։ Այնտեղ համով լավաշ ու բուլկիներ էին թխում։ Հրեց ապակե դուռը։ Մի տղամարդ խնդրում էր յոթ հատ բուլկի։ Օֆիկը թիկունքից ճանաչեց այդ մարդուն։ Մի անգամ, փռից դուրս գալիս, այդ տղամարդն ասել էր. «Գեղեցկուհի»։
Այս անգամ ոտքը կախ գցեց, որ բազմազավակ հայրիկը հեռանա։ Իրոք հեռացավ։
Օֆիկը շտապեց տուն։ Փոքրիկ աղջիկը զարթնել էր, մորն էր սպասում։ Հացերի բուրմունքից ուրախացավ։
Մեկն էլ կար, որ անվանում էր Օֆիկին գեղեցկուհի։ Մանկավարժական քոլեջի դասախոս։ Անգլերեն էր սովորեցնում, բայց ոչ ոք ուշադրություն չէր դարձնում այդ լեզվին։ Մի կերպ երեք էր նշանակում։ Ծիծաղելով ասում էր.
– Եթե լուրջ սովորեք, կպսակվեք արտասահմանցու հետ ու կթռնեք Ամերիկա։
Օֆիկը լուռ սիրահարված էր նրան։ Երիտասարդի անունը Սողոմոն էր։ Նրա ծնողները հայրենադարձ էին, Եգիպտոսից։ Տղան ծնվել էր Երևանում։ Մայրը պարապել էր նրա հետ անգլերեն, մանկուց։ Անվանել էին Թեհլերյանի պատվին։ Հաճախ գնում էր հրաձգարան։ Օֆիկին ասել էր. «Շուտով բանակ են տանելու։ Բա կրակել չիմանա՞մ»:
Մի առավոտ Սողոմոնը զանգեց։
– Վաղը զորակոչվում եմ։ Արի գնանք, նշանվենք։
Օֆիկը հլու իջավ փողոց։ Քոլեջն ավարտելուն բան չէր մնացել։ Նշանվեցին, գրանցվեցին, համբուրվեցին։ Սողոմոնը մի գեղեցիկ մատանի հագցրեց Օֆիկի մատին՝ ասելով. «Ուրեմն, քո իսկական անունը Օֆելիա է»։
Սկսվեց պատերազմը։ Սողոմոնը չեկավ։ Շատերը չեկան։ Օֆելիան չէր հանում մատանին։ Մի օր էլ գնաց հրաձգարան։
– Ինձ կրակել սովորեցրեք,- խնդրեց նա։
ՍԱՌԱԾ ՄԱՏՆԵՐՈՎ
Այլևս ինչ ունենք գրելու սպիտակ թղթի վրա։ Հունվարի մեկին Ամանորն ինքը կգրի։
Ինչ լավ գիշերներ էին Երևան քաղաքում Նոր տարվա դռան շեմին։ Կարծում եմ՝ հիմա էլ։ Այս ժամին մնում եմ տանը։
Ինչպե՞ս են ճանաչում միմյանց անծանոթ հայերը։ Երբ երկուսով սիրում են նույն երգն ու լեզուն։
– Դուք հա՞յ եք,- հարցրեց անգլերենով մի համակրելի երիտասարդ, երբ ոտքի վրա ծխում էի փետրվարյան Ֆիլադելֆիայում՝ Ամերիկայի անկախությունն ավետած զանգի մոտ։
– Այո,- պատասխանեցի նույն լեզվով,- իսկ դո՞ւք:
– Ես երրորդ սերնդի հայ եմ, լեզուն չգիտեմ։
– Ամերիկայում շատերի հետ է այդպես պատահել,- ժպտացի ես։- Հուսամ, ձեզ լավ եք զգում այստեղ։
– Անշուշտ,- ասաց տատիկի լեզուն վաղուց մոռացած տղան,- կդառնամ լավ ինժեներ, լավ էլ կվաստակեմ։
Մաղթեցի ամենայն բարիք ու շրջվեցի, որ գնամ, որովհետև իրոք ցուրտ էր։
– Դուք տեսե՞լ եք Արարատը,- ձայնեց տղան իմ ետևից։
