«Թե հրաշք լիներ,//Գետինը դարձյալ ընկներ ոտքի տակ,//Երկինքը ճախրեր թռչնի թևերով,//Լուռ կբացեի//Ես իմ աչքերի պատուհանները//Ու երազներս բաց կթողնեի//Երկնքի խաղաղ շնչառության մեջ,//Թե հրաշք լիներ…» (Ա. Կարապետյան)։
Հոգու և հավատի խորքում՝ հետհաշվարկը՝ որպես հղացք՝ ի սկզբանե… «Հետհաշվարկ» ժողովածուն Անդրանիկ Կարապետյանի՝ թվով տասներորդ գիրքն է։ Այն մեր օրերի կտավն է՝ մարդու, քաղաքացու, մտավորականի խոսք իբրև։
«10… 9… 8… 7… 6…»,- համրում է բանաստեղծը, և հետհաշվարկը վաղուց սկսված է, թեպետ ծանրաքայլ, բայց մոտալուտ զրոյական կետը աննշմար չէ։
Ներկայանալով ամբողջի և մասի պայմանական անջատվածությամբ՝ բանաստեղծությունները, սակայն, լիակատար հյուսվածք են, և մի է տողը, մի է ասելիքը։ Եթե սկզբում նա նշում է, թե «…մեր հաղթության պարսպի ատամները//Արհեստական են դարձել.//Այն սկզբից ցավեցնում էր,//Հիմա թմրած է,//Անցավ,//Սովորական…» («Մենք հաղթանակի մեր բերդը կառուցեցինք»), իսկ հետո էլ, թե` ի՞նչ պարիսպ, ի՞նչ ատամնաշար, ի՞նչ հաղթանակ…, ապա գրքի վերջընթեր տողերում արդեն` «Մե՞նք վրիպեցինք այսքան ցավոտ,//Թե՞ սա էր գրված մեր ճակատին» («Մենք արթուն էինք…»), ամփոփումն է՝ ճարտասանական հարցով։ Առանձնակի հնչեղությամբ են տարորոշվում հեղինակի՝ հայրենիքին նվիրված տողերը։ Գրողը հոգու կանչով և արյան կանչով փորձում է կառչել ոտքի տակից ուր որ է փախչող հողից՝ բառիս բոլոր իմաստներով։ «…Բանաստեղծները լքում են//Տարածությունն այս տխուր, որ կարողանան տեսանել,//Բայց… որտե՞ղ է թաքնված//Հեռացող ճակատի գիրը երկրիս։//Եվ ո՞վ է թաքցրել այն այսպես հմտորեն՝//Երկրիս ճակատի//Հազարամյա կնճիռների խորքերում…»։ Սա իր՝ գրողի տառապանքն է. «Ես սեղմում եմ կոպերս ամուր,//Որ չփլվի հորիզոնը աչքերիս մեջ»,- ասում է նա («Փլվող հորիզոն»)։
Լռում են ձայները, չքանում-կորչում են գույները, սարսուռն է իջնում ամենուր. անչափելի ու խորախորհուրդ իրադարձությունների հենքին՝ լուծվում են անգամ բառերը, և գուցե լռությունն է միայն, որ կարող է անզուսպ հառաչ որպես… սպասել։ Սակայն գրողն այլ ուղի է ընտրում, և լռությունը կարելի է որոնել-գտնել-տեսնել հեղինակի մտորումներին հաղորդակից դառնալուց հետո միայն։
Ասում ենք՝ գույները անէացե՞լ են։ Հապա կանա՞չը։ «Կանաչ։ Կանաչ գույն։//Կանաչ գանգուրներ լեռների վրա։//Ես մոռանում եմ մյուս բոլոր գույները,//Մոռանում եմ//Հրճվանքները բոլոր։//Իմ սիրտը//Քո կանաչ կրծքավանդակում է տրոփում,//Երազներիս մեջ//Քո զմրուխտ աչքերն են թափառում։//Հավերժ…» («Արցախ»)։
Ապա հաջորդում է լռությունը…
«Փշալարից այն կողմ//Տղաները հագնում զինվորականի փոքրիկ շորերը//Ու շատ արագ մեծանում են,//Որ հսկեն փշալարից կախված//Երազներն իրենց քրոջ…»։ Պատերազմ՝ դառը, ինչպես ցավը, կծու, ինչպես հոտը վառոդի, ապա քամի, որ «Գալիս ընկնում է մեր նահատակների//Ոտքերի տակ//Ու… հեկեկում», «սպասումից համրացած ճանապարհներ», ու հիշողություն, որ որպես «Կորած երկիր,//Սեղմում է, մղկտում մրմուռ-մրմուռ»։ Անձնական-անանձնական, բայց ոչ երբեք ժամանակավրեպ. Ա. Կարապետյանի տողերը հարազատ հողին են ձոնված, հայրենիքի ու հայի տառապանքի մասին են։ Ապա՝ «Շնչարգելություն»։ Խորագիրն անգամ ամեն ինչ ասում է՝ ամփոփ, ընդգրկուն։ Մեր օրեր, մեր իրականություն։ Գրողը շնչարգելությունից ազատվելու մի հնարավորություն ունի, որը և բաց չի թողնում։ Գրելը։ Բանաստեղծությամբ՝ տողատակով, ենթատեքստով կամ հականե-հանվանե ասված խոսքով գոնե փոքր-ինչ շնչելու։ Իսկ ընդհանրապես, ինչպես ասում է հեղինակը, «…սեղմի՛ր աչքերդ,//Սեղմի՛ր բոլոր զգայարաններդ//Ամո՛ւր…»։ Խորհրդանշական՝ 2020 թվականին գրված տողերը միայն հեղինակի հոգեվիճակի արտահայտությունը չեն, բնականաբար. մի ամբողջ ազգ՝ աչքերը փակ, զգայարանները փակ, շունչը փակ, սպասումի դռների մոտ էր քարացել ու… դեռ չի հեռացել այնտեղից՝ արդեն կես տասնամյակ անց էլ, չնայած ուր որ է՝ «Կզուլալվի օդը երկնքի տակ հրաչ,//Կկուն ժամանակից վար կգայթի,//Դաշույն-սլաքները կդառնան խաչ…» («Ժամանակը նորից ետ է գնում»)։ Չի մարում հավատը, և հույսի կրակը մշտապես բորբոք է պահում հեղինակը՝ պրկված նյարդի և շնչասպառ սպասումի շնորհիվ։
Հայի բոլոր ժամանակների գրականությունը հարակա և մշտապես նույնչափ սպասող մի հերոս ունի. նրան կանչում են, պահանջում նրա վերադարձը, քանզի «գարին ընկույզի չափ է դարձել», և որովհետև պռնկեպռունկ լցվել է բաժակը համբերության։ Գրողը Օհանի ձայնն է պահանջում, որ հավատի ձայնն է նաև։ «Ձենդ զլի՛ր, Օհա՛ն։ Երկի՛ր, ի սո՛ւր,//Դո՛ւ ես քո էպոսը քո ճակատին գրել,//Դու բաշխել ես արդեն երկու զարկդ իզուր,//Զարկդ երրորդ օրհնյալ է, անվրեպ,//Ու մեծ զարկից կայծեր կբարձրանան վերև՝//Դեպի լուսաբաց ու երկինք լազուր» («Հառաչում է դարձյալ լուսաբացը»)։
Բանաստեղծական շարքը՝ «Արարատին» վերտառությամբ, բնականաբար, ոչ պատահականորեն ամփոփում է գիրքը։ Ցավը, սպասումը գեներով ու արյան հիշողությամբ եկող կարոտը, հավատի լույսը. ահա գիրքը՝ կազմված տրամաբանորեն միմյանց հաջորդող գոյերից, որով ավարտվում է հայ մարդու ձեռագրի այս պատառը, բայց ոչ երբեք ցավը, մանավանդ եթե այն հայի ու մի բռաչափ մնացած հայրենիքի՝ դեռևս անամոք ցավն է։ «Մատս կտրեցի (շատ խորը),//Ու նախնիներիս արթնացած ցավը տրոփեց//Թափվող արյանս մեջ…//Հետո//Երկինքը դատարկվեց թռչուններից,//Հետո այգիները կուլ տվեցին իրենց քչփչոցը,//Հետո քամիները հեռացան ճանապարհներից՝//Անվերադարձ։//Ես փորձեցի ամուր վիրակապել կարոտիս հիշողությունը,//Բայց կարմիր մի հետք//Հետապնդում է ինձ ամենուր…» («Մատս կտրեցի…»)։
«…Ու պարզի՛ր թևերը քո,//Բարձրացի՛ր, հասի՛ր բառին…»,- գրողը հատում է ինքն իրենից բարձրանալու՝ վերսլաց թռիչքի հաղթահարելիք սահմաններն անգամ՝ մեկ այլ՝ ուրիշ չափումներից գնահատելու իրականությունը, մոլորակի՛ իրականությունը. «Ծնկել է մոլորակը//Եվ ակնապիշ նայում է//Մարդկության զվարթ ու դատարկ աչքերին» («Մոլորակը ծնկել է»),- նշում է հեղինակը։ Ապա. «Երբ մոտենում է ժամանակի ավարտը,//Սարդը ցանցաճոճ է հյուսում//Նրա անտեսանելի ճյուղերին//Եվ սկսում է անվրեպ ճոճվել՝//Խժռելով ճյուղերից կախված//Հիշողությունները։//Վերջին հիշողության հետ//Ավարտվում է ժամանակը//Վերջնականորեն»։ Կիզակետում նաև ժամանակակից մարդն է՝ իր ձանձրույթով, ատելությամբ, ձևապաշտությամբ, անտարբերությամբ, ապա նաև` վիրուսակիր ժամանակն է։ Այս ամենի դիմաց մեն-մի դեղատոմս է առաջարկում գրողը՝ ինքնահատուկ բանաձևով. «Կանգնի՛ր։//Փակի՛ր աչքերդ։//Մնա՛ ամենաբարձր կետում։//(Պարզապես սա է ամենահուսալի տեղը)…»։ Եվ անպայման՝ կա՛մ վարից վեր («Այստեղ՝ հեկեկացող ջրափոսերի մեջ»), կա՛մ վերից վար («Այստեղ՝ երկնքի նկուղում»), բայց այսկողմում թե այնկողմում՝ մշտակա՝ հայացքը բարձունքին, Վերինին՝ իր խոսքով՝ «Եթե անսահման, ուրեմն՝ երկինք,//Եվ ուրեմն՝ սեր…»։ «Դեմքով՝ դեպի երկինք,//Մտքով՝ դեպի երկինք,//Հոգով՝ դեպի երկինք…»։
Բանաստեղծություններում նաև մարդ-բնություն կապն է, և թե որքանով է մարդը հեռացել-կտրվել բնությունից, ասել է՝ իր բաժին դրախտից և կամ թե այն վայելելու հույսից, կարելի է միայն բացահայտել՝ կրկնելով բանաստեղծի խոսքերը. «Գնամ, մեղուներից իմանամ//Գաղտնիքները մեր այնքան մարդկային,//Գաղտնիքները մեր, արդեն կորուսյալ//Վաղուց,//Ցավոք։//…Մեղուն ամեն օր գտնում է դրախտը,//Իսկ մենք` ամեն օր կորցնում։//Մեղուն ամեն օր իր տուն է բերում դրախտից//Եվ տունը դարձնում դրախտ,//Մենք կորցնում ենք Աստծո տված դրախտը//Ամեն օր,//Հիմնովին։//Գնամ մեղուներից սովորեմ-//Ինչո՞ւ և ինչպե՜ս են մեռնում//Իրենց փեթակը պաշտպանելիս» («Գնամ, մեղուներից իմանամ»)։ Հաջորդիվ արդեն մարդու՝ հողին հավատարմությունն է. ահա մարդը՝ համամարդկային չափումներով. «Հավատում եմ հավատարմությանը կավի՝//Համեմված մի բուռ սևահողով…»։
Բանաստեղծի՝ երկրպագելի կինն անգամ արժևորվում է այնկողմյան հայացքով, կա՛մ աստղ է նա, կա՛մ սեր է մի ողկույզ՝ ժամանակի ափին չամիչ դարձած։ «Սիրո պես վեհ է սարը,//Ձեռքդ տո՛ւր, տո՛ւր բարձրանանք,//…//…Կապույտ սերն է սարսռում,//Տե՛ս, սարի քրտնած լանջին…//Չես կարող չենթարկվել//Դու նրա բարձր կանչին»։ Իսկ բնության երգերը աննկատ կապվում են ոչ միայն սիրային բանաստեղծություններին, այլև բանաստեղծի՝ որպես անհատի էությանը, հոգեվիճակին, մտածողությանը, խոհերի արդիականությանը։ Այդ նույն կետից էլ՝ բնության պատկեր-նկարագրություններն են՝ ինքնատիպ, տեսակի մեջ անկրկնելի։ «Սարից քամի իջնի,//Թեթև քամի իջնի,//Մախմուր ծամին իջնի//Մութի հանգույն,//Ես սարսռամ ցրտից,//Դուռը պարզեմ սրտիս՝//Սիրտդ թակի սրտիս//Քեզնից թաքուն»// Հետո բացվող լույսը//Քանդի ճերմակ հյուսքը,//Ու երբ հալվի օրը արճճի պես,//Սիրտդ դողա հանկարծ,//Մտնի սիրտս հանգած,//Մնանք իրար գամված//Քո դողն ու ես» («Սարից քամի իջնի»)։ Եվ երբեք բնությունը որպես առանձին, անկախ կամ ինքնուրույն միավոր չի գործում, այլ` անպայման փոխկապակցված. մե՛կ բնությունն է հենքը, մե՛կ՝ ասելիքը («Աշնանային աղոթք», «Արևածագ», «Գիշերը տեղատարափի պես» և այլն)։
Ընդգծված սիրով և անընդգրկելի ցավով են առանձնանում հեղինակի բանաստեղծությունները և, իհարկե, գիրքը՝ մեծ հաշվով։ Մարդկային հիշողությունն է, ցավը համամարդկային, ապա հայ մարդու ցավի, ցասման, կորուստների, տառապանքի հետհաշվարկը։ «Եվ ես//Առավոտի զարկերակի միջով վերադարձա…» ասելով՝ հեղինակը նաև կարևորում է բանաստեղծական կշռին համահունչ՝ բառաստեղծումը, ինչպես՝ թաքնասարսուռ, կեղծամանոր, ուշաշնանային, աշնանաշշուկներ, խեղդ-աշուն և այլն։
…«Ես ճանապարհ ընկա,//Երբ դեռ մութ էր,//Վերցրեցի մորս աղոթքը լույս,//Հորս գոտին բառե՝ պինդ ու ծանր՝//Օրհնանք էր ինձ համար//Եվ ուղեցույց։//Էլի մութ է,//Ու ես գնում եմ դեռ,//Խփվող դրոշներ են ոտքերս հողին,//Ամեն մի օր, ասես,//Մի նվաճված բևեռ,//Որտեղ, սակայն, խիղճն է ապրում…//Գաղտագողի»,- Անդրանիկ Կարապետյան։
