Զուխրա ԵՐՎԱՆԴՅԱՆ

ԲԼԱՆՑ ԱՇՈՏԻ ՆԱՄԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դաշտամիջի արահետ է, տանում-հասցնում է Ղազարի բաղի տանձուտը։ Աշոտը չգիտի` տանձուտից բան մնացե՞լ է, թե՞ չէ։ Վայրի տանձենիներ էին. ասում են՝ վայրի տանձի չամչարակը ստամոքսի և աղիների դեղ է։ Տանձը աշնանն է քաղելու դառնում։ 

Տանձուտ չհասած՝ Ջաղացի ձորն է։ Ձորով ժամանակին ջրառատ գետ էր հոսում՝ ձենը գլուխը գցած։ Գետից համարյա բան չի մնացել, գետի տնազ հիշեցնող մի առու է մնացել՝ ձենը փորն ընկած։ 

Բլանց Աշոտը քանի տարի է՝ Ղզերենց բաղով Ճղացին ծոր չի գնացել ո՛չ մոշի է գնացել, ո՛չ խոտ ու ցախի, ո՛չ տանձ ու զկեռի… Չի գնացել… Ո՞ւմ համար գնար, ո՞ւմ համար բերեր… Տան չորս պատերն են ու ինքը։ Աստված ամբողջ ընտանիքը ցաքուցրել է, մեկին ռուսաստանների դռներն է գցել, մեկին, իր բառերով ասած, զագրանիցաներ, մյուսին՝ եղբայրական գերեզման, մեկին՝ ով գիտի՝ որտեղ… մինչև հիմա ո՛չ զոհված է, ո՛չ «անհայտ կորած»… Կինն էլ թե՝ էլ չեմ դիմանում, գնում եմ.. Լույսը բացվելու հետ ասաց, օրը մթնելու հետ ասաց… Էնքան ասաց, էնքան իր ապրելու վրա կռռաց-կռկռաց, որ մի օր էլ Աստված, լսելուց հոգնած, առավ ու տարավ։ Գնաց։ Վերցրեց ու մահացավ ցավից էլ պրծավ, դարդից էլ… Պրծա՛վ։ Թողեց իրեն չորս պատերի մեջ մենակ-միայնակ, գնաց, պրծավ։  Կարծես միայն իր համար էր դժվար, կարծես միայն ցավն իրեն էին տվել… Աշոտը քարից է, քար ու քռեճից է, Աշոտը կդիմանա, ցավին կդիմանա, դարդին կդիմանա, մենակությանը կդիմանա… Մենակ կգնա որդու գերեզմանին,  երկու  կորցրածների համար մի լացով կլացի ու ոտքերը քարշ տալով՝ կգա տուն։ Կգա, կկանգնի նկարիդ առաջ ու  կասի, որ քո փոխարեն էլ է լացել…

Աշոտը, հանդամիջի արահետի ճամփան բռնած, ոտքերը քաշ-քաշ անելով, գնում էր դեպի Ջաղացի ձորը։ Թե ինչո՞ւ էր գնում, ի՞նչ էր կորցրել էդ  հանդ ու չոլում, ինքն էլ չգիտեր։ Երևի հուշերի հետևից էր գնում։    

Ասում են՝ էդ կողմերում վտանգավոր է, Շուշիից թուրքերը խմբերով իջնում են ձորը… Ասես նման լուրերը Աշոտին ոչ էլ հասել են։ 

Արևը չծագած էր ճամփա ընկել։ 

Որտեղից որտեղ մտքին եկավ գյուղի աղբյուրի ճամփեզրի սզնենին։ Ու հիշեց Գուրգենի Թամարին։ Ջրի ճամփին էին սովորաբար հանդիպում՝ սզնու մոտերքը։ Թե ինչո՞ւ հիշեց… Հիշեց ու վաղուց սառած, դեղերով մի կերպ վերուվարող սրտի ջերմանալը զգաց։ Հետն էլ հիշեց, որ ասում են, թե վտանգավոր է Ջաղացի ձոր գնալը կարող է ձորում թորքեր լինեն։

Աշոտը թորքերի ձեռքն ընկնել չուզեց Թամարը առաջին պատերազմի տարիներից է որբևայրի, իր նման սգավոր է, իր նման մենակ։ Ինչո՞ւ գնա, է՛, ու հանկարծ թորքերի ձեռքն ընկնի։ Կդառնա, որ էլի Թամարի նկատմամբ նամարդություն է անում։ Էն անգամ Պայծառը խելքը գլխից առավ, Թամարի նման աղջկանից հրաժարվեց ու սկսեց Պայծառ խաղացնել՝ աչքը Թամարից չկտրելով։ Ինչո՞ւ մենակ աչքն, է՛, բա սի՞րտը… Սիրտը կտրվե՞ց… Եսիմ… Դրանից հալումաշ չեղա՞վ… Թե չէ ի՞նչ էր եղել իր սրտին, որ դեղերի կապվեց։  

Աշոտը ձեռք քաշեց Ջաղացի ձոր գնալու մտքից և բռնեց հետդարձի ճամփան, ու քանի որ չորս կողմը շունչ-շնչավոր չկար, սկսեց ինքնիրեն  խոսելով՝ կռվել մտքերի հետ.

– Հա՜, ա՛յ հարիֆ, հասկացանք՝ չտես էիր, բայց Պայծառի ինչի՞ն խաբվեցիր… Կուկլա աղջկան թողեցիր, ընկար մարդաթող Պայծառի ետևից։ Կերա՞ր… Տեսա՞ր՝ ոնց քեզ թողեց, ռուս աֆիցերի հետ փախավ Ռուսաստան։ Թամարին հալալ էր քեզ է՛լ շան տեղ չդրեց, չթողեց տարին վրայից անցնի, բռնեց զուռնա-դհոլով ամուսնացավ բանակից նոր վերադարձած Գուրգենի հետ՝ քեզանից բոյով, քեզանից սիրուն, կարգին տնով-տեղով։ Բաա՜։ Դու ի՞նչ արեցիր։ Յանի տղամարդկությունդ բռնել էր։ Մի քանի ամիս քեզ խմելուն տվեցիր, հետո էլ հորդ, մորդ ետևից ընկար, գնացիր Քարին տակ՝ աղջիկ ուզելու։ Հոգուդ մեղք չանես վատ աղջիկ չէր։ Լավ-վատ տուն դրեցիք, տեղ դրեցիք, սարի նման տղերք նվիրեց… Էն է, որ աղջիկ չունեցավ, որ անունը Թամար դնես…

Անտեր մնա էս սիրտը, Թամարից էդպես էլ չկտրվեց, էլի։ Հիմա էլ գլուխս առել Ջաղացի ձորն էի գնում… Թե ի՞նչ եմ, է՛, կորցրել էդ չորացած ձորում…

– Հիմա՞ էլ նամարդություն անեմ ու Թամարին թողնեմ մենակ…           

ՀԵՏԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Որոշել էի Բլանց Աշոտին անակնկալ մատուցել դուրը կգար։ Բայց ավա՛ղ…

Վտարանդված կրկժնեցիներից իմացա, որ, այնուամենայնիվ, Աշոտն իր «նամարդությունը» արել է օգոստոսի 25-ին Ստեփանակերտում բենզապայթյունից հարյուրավոր  այրված-զոհվածներից մեկն էլ նա է եղել։ 

Սգավոր Թամարը մինչև վերջին օրը իր տունուտեղից, իր նշխարված հարազատների շիրիմներից բաժանվել, հեռանալ չէր ուզում։ Ընկեր-բարեկամները մի կերպ համոզել են։ Հիմա էլ ասում են՝ ցամաք հացից բացի բերանը բան չի դնում ասում է՝ տանը ուտելու ոչինչ չի եղել, Աշոտը սոված է գնացել բենզինի…       

 

ԱՇՈՒՆՔՈՏ ԽՈՀԵՐ

Կարդացինք «…Իմանալ զբանս հանճարոյ» ու իմացանք։

Իմացանք… բայց ո՛չ խրատ ճանաչեցինք, ո՛չ իմաստություն, առավել ևս՝ իմաստնություն։  

Չճանաչեցինք, որովհետև ազգովին իմաստնացած ենք ու խրատատու։ Ազգովին ենք մենք մեզ իմաստուն կարծում, և քանի որ իմաստուն ենք, ազգովին էլ խրատ չլսող, խրատ չսիրող խրատատու ենք։ Հա՛, չմոռանամ շեշտել, որ բացի շեշտածներիցս, էլի շեշտելու հատկորոշիչներով անչափ հարուստ, վաղուց ժողովրդի վերածվող հին ու հինավուրց, չէ՛, ավելի լավ է ասեմ՝ վաղնջական, վաղնջական ազգ ենք։ 

Մենք մեր ոգու, մեր լինելիության, մեր, ինչպես հոգնել-ձանձրացնելու չափ սիրում ենք կրկնել, մոխիրներից նորից հառնելու հատկության մասին ինչ ասք ու առասպել ասես հորինել ենք։ Հորինել ու հավատացել ենք։ Հավատացել ենք և մխիթարվել, չէ՛, մխիթարվելը էն չէ, երևի պիտի ասեմ՝ ուրախացել, ազգովին ուրախացել, որ էն մեե՜եծ անծայրածիրից մի ոտքի վրա կանգնելու տարածություն դեռ ունենք։ Այո՛։ Մենք վաղուց ժողովրդի վերածվող այսպիսի ազգ ենք կուզեք՝ լացեք, կուզեք՝ խնդացեք. այս ենք որ կանք։

Կուզեք փառերգեր գրեք, կուզեք՝ սգերգեր… Մեկ է… Եռապատկվողը Եռաբլուրն է։ Որովհետև իմաստություն, առավել ևս՝ իմաստնություն չճանաչող, ժողովրդի վերածվող ազգ ենք։ 

Ինչո՞ւ այսպես ու այսկերպ սկսեցի։ Իննամսյա շրջափակման ու տևական սովի ճիրաններում մի բուռ դարձած մորաքույրս ինձ հարցրեց.

– Մատաղ ինիմ, մի՞շտ ընք ստինը իլէլ… Մունք մեր ծեռքավ էս հինչ պերինք մեր կլխեն։  

Աշնան շաղ ու թացոտ գիշերվան հաջորդած արևամաղ առավոտ էր։ Սիրուն էր. օրը սիրուն էր, երկինքը սիրուն էր, ու սիրուն էին տերևաթափվող ծառերը։ Ասացի՝ ոտքս մի քիչ կախ գցեմ, օրը վրա գա, նոր այցելեմ Նորագյուղ թաղամասի մի քանի քառակուսի մետրանոց սենյականման պուճախում աղջիկների ընտանիքների հետ ապաստանած մորաքրոջս։ 

Ոտք կախ գցելու միջոցներից մեկն էլ, կարծում եմ, ժամանակի համար չանհանգստանալով՝ քայլելն է։ Դե ես էլ զբոսանքի անվան տակ ընտրեցի ինձ հարազատ դարձած Ալեք Մանուկյանի անվան փողոցը։

Անցնող-դարձող մարդկանց դեմքին ժպիտ էի փնտրում (հին սովորություն է). գոնե մեկը լիներ, ժպտացող մեկը լիներ՝ ես էլ ժպտայի, ձև անեի, թե իրեն եմ ժպտում… տարօրինակի տպավորություն չթողնեի։ Ժպտացող չգտա։ Չժպտացի։ Առավոտյան զբոսանքի դուրս եկած շուն ու շնատեր էլ չհանդիպեց, որ գոնե շնով հիանալու պատրվակով ժպտայի։ Չժպտացի։ Ո՛չ առիթ գտա, ո՛չ պատրվակ։

Սիրում եմ, երբ ժամացույցի սլաքներին նայելու առիթ չեմ ունենում. այդ օրն էլ չունեի. մի ամբողջ հավիտենություն կարող էի ինձ նվիրել, մեկ-երկու ժամ որ՝ հաստատ խաշամոտ մայթերի խրշյունն ու սրսուռ արևատաքը վայելելու համար շատ չէ, բայց քիչ էլ չէ… Նայած տեսակիդ։ Նայած էդ աշնան արևի՝ մայթերնիվար թափվող շողերի արևագույնը տեսնո՞ւմ ես, թե՞ չէ, արև առած տերևների դեղնակարմիրով հիանո՞ւմ ես, թե՞ չէ… ու մեկ էլ… տերևաթափից գույներ առած մայթերի խրշյուն-խշրտոցը լսո՞ւմ ես, թե՞ չէ։ 

Մի քիչ ուշացել էի. չէ՛ ե՛ս չէի ուշացել, ռադիոտան մայթը ավլողն էր շտապել. մայթը անտերև փայլփլում էր։ Ափսոսացի։ Ափսոսացի ու որոշեցի՝ դե որ աշունոտված մայթով քայլելուց ուշացել եմ, ոտս կախ գցեմ հանրահայտ կիսատ-պռատով արձանացած հրաշալի «ռադիոունկնդրի» մոտ, մի քիչ ժամանակը ետ կծկեմ, մի քիչ հնանամ-հնոտվեմ, Բելլա Դարբինյան ու Ռաիսա Մկրտչյան լսեմ ու հիշեմ… Զգայնապաշտները կասեին՝ հիշողությունների գիրկն ընկնեմ։ 

Չստացվեց։ Ափսոս, պատվերով հիշողություններ չեն լինում. երեկն ու այսօրը չթողեցին յոթնագույն ներկած անցյալս ինձ այցի գա։ Իզուր էր կիսատ-պռատով արձանացած հրաշալի «ռադիոունկնդիրը» ջանում լսել չուզեցի, թողեցի հեռացա… Զբոսնելու ցանկությունս մարեց։ Տաքսին էլ չուշացավ, ու ոտքս կախ գցելն էլ մի կարգին չստացվեց։

85-ամյա Սվետիկ մորաքույրս օտարներին ներկայանալիս իրեն սազող սիրուն ժպիտով ասում է

– Անըմս Սվետլանա  ա…

Մեկ-մեկ էլ հոգու հետ խաղալիս մենք ենք ասում՝ Սվետլանա՛ ջան։

Իմ Սվետլանա մորաքրոջ շուք շվաքից մնացածն էլ  էր մի բուռ։

Հյուր ընդունելու պատշաճության բոլոր կանոնները պահել-պահպանելով ընդունեց, ասես Ստեփանակերտի իր լենուբոլ, երկհարկանի բարեկարգ տան սիրուն-սիրուն հյուրասենյակում էր։ Իր ազնվազարմ Լուսիկ մորից էր ժառանգել պատշաճության կանոնները։ Պատշաճությունը՝ պատշաճություն, բայց դե ցավը չի լռում, ցավն իր մասին խոսել է տալիս։

– Զուխրա՛, մատաղ ինիմ քեզ, մեր վերջը հինչ ա տռնէլու… Պա ստի պեն կինի՞… Էն  մին էրկու կապեկը վէր տըվալըն, խոխեքը հացի ըն տվալ, ուրուր ըն քցէլ, մին ամսվա քրեհը տվալ. եկող ամեսը հո՞ւնց ընք ընան վէչ քրեհին հետի խոսք տված կապեկնէն ըն հէլէմ տամ, վէչ լուսին փողը… Էն էրկու կապեկն էլ չըն, է, լուխճին տվալ ասըմըն՝ հերթավ ա։ Վէչ ցորտն ա հերթին յէշըմ, վէչ սոված ինելը… Էէ՜, մատա՛ղ ինիմ, սա պէն չի, վէր ինգէլ ընք մեջը սա կյանք չի, վէր մունք ապրըմ ընք… Սա ապրել չի։ Դուզ ա, սոված կընալին, պակաս-պռատին մէզ սվըրցրեն, բայց վէր խոխեքը ստի լռված-լցված տեսնըմ ըն, սրտըրնեն օզումա… Պա ուրէնց հի՞նչ ասենք։ Էնա սաղ-սաղ մին փոս ածեն, վէղն ածեն կլխներիս, պրծնեն լի, էս հի՞նչ օյին պերին, էս հի՞նչ ըն անըմ…

Ի՞նչ ասեի։ Ի՞նչ պատասխանեի։ Ասեի՝ մի լո՞ւյս կբացվի…

Երբ հրաժեշտ էի տալիս, խալաթի գրպանից հանած թաշկինակով աչքերում լճացող արցունքները սրբելով, հեղձուկը խեղդած՝ ասաց

– Կկիրի՛ս, մատաղ ինիմ, կկիրի՛ս։ Մեր էս քաշած տանջանքի մասին կկիրիս։ Կի՛րք կկիրիս… Մին կիրքն էլ չի հերիք ընան… մատաղ ինիմ, հերիք չի ընան… էս մին օրիշ զուլում ար սկի Հիտլերին վախտը չի ստի պեներ իլել։

Ասացի՝ գրողներ լինելու են, կգրեն… Վեպեր կգրվեն…

Ասաց

– Չէ՛, մատաղ ինիմ, արցախցի պիտի ինի կիրողը, սրտեն քաշածը պիտի կիրի… Թող շատերը կիրին, պեն չօնիմ ըսելի, բայց քու կիրեծդ օրիշ ա ինելու, ես գյուդըմըմ։ Մատա՛ղ  ինիմ, էդ հեյդարին լակուտեն ըրած վերջին շանտղոթունը տեսե՞ր՝ հունց ար մեր դրոշակը վընատակ տամ… Թաղեմ ես տրան բոյը… Մընատ քիցիս վեչ, էդ մասին էլ կկիրիս։ 

Մորաքրոջս խոստացա, որ երբևէ կգրեմ, կգրեմ, երբ մխացող ցավը հանդարտվի։

Ասացի՝ տուն գնալուց առաջ մի քիչ քայլեմ… Քայլեմ ու մայթերին թողնեմ ծանր խոհերս։

 

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.