ԳԻՐՔ 20-ՐԴ ԴԱՐԱՍԿԶԲԻ ՀԱՅ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ / Էդ­դի ԱՌՆԱՎՈՒՏՅԱՆ

59439372_1784009188365925_1353279895014211584_n

Բո­լոր նրանց հա­մար, ով­քեր հե­տաքրքր­վում են քսա­նե­րորդ դա­րասկզ­բի հայ և հա­մաշ­խար­հա­յին բա­նաս­տեղ­ծութ­յամբ և հա­սա­րա­կա­կան ու անձ­նա­կան կյան­քի գե­ղար­վես­տա­կան հե­տա­զո­տութ­յամբ, Ա­զատ Ե­ղիա­զար­յա­նի «­Հայ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ոս­կե­դա­րը» հա­տոր­յա­կը (Եր­ևան, 2019) հե­տաքրք­րա­կան, թար­մաց­նող գիրք է: Մենք հա­մար­յա ան­մի­ջա­պես ըն­կա­լում ենք, թե ին­չու է հե­ղի­նա­կը ընտ­րել այս վեր­նա­գի­րը մի գրքի հա­մար, ո­րի են­թա­վեր­նա­գիրն է «­Դի­տո­ղութ­յուն­ներ 20-րդ դա­րասկզ­բի հայ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մա­սին»: Ի հա­կադ­րութ­յուն անց­յա­լի բա­նաս­տեղ­ծութ­յան նեղ մո­տե­ցում­նե­րի, ո­րոնք ևս գե­ղար­վես­տա­կան բարձր նվա­ճում­ներ ու­նեին, 19-րդ դա­րի վեր­ջի և 20-րդ դա­րի սկզբի հայ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ընդգր­կում­նե­րը և բազ­մա­զա­նութ­յու­նը ան­նա­խա­դեպ էին: Այն հա­վա­սար խո­րութ­յամբ շո­շա­փում է սո­ցիա­լա­կան և­ ան­հա­տա­կան կյան­քի բո­լոր կող­մե­րը՝ սերն ան­կաս­կած, բայց նաև ըմ­բոս­տութ­յու­նը ազ­գա­յին ճնշման դեմ, դա­սա­կար­գա­յին խնդիր­նե­րը և պայ­քա­րը հա­նուն ա­զա­տութ­յան, հա­սա­րա­կութ­յու­նից օ­տա­րա­ցած և ն­րան հա­կադր­ված ան­հա­տի դառ­նութ­յու­նը քա­ղա­քա­յին ան­տար­բե­րութ­յան մթնո­լոր­տում, հա­մա­մարդ­կա­յին ար­ժեք­նե­րի բա­ցա­հայ­տու­մը գյու­ղա­ցիա­կան Հա­յաս­տա­նի հա­սա­րակ մար­դու ող­բեր­գութ­յուն­նե­րում, բնութ­յու­նը, տիե­զեր­քը, կյան­քի և մահ­վան գլխա­վոր գո­յա­բա­նա­կան հար­ցե­րը: Ա­զատ Ե­ղիա­զար­յա­նը բազ­մա­թիվ մեջ­բե­րում­նե­րի օգ­նութ­յամբ ցույց է տա­լիս, թե ինչ­պես են դրանք ար­տա­ցոլ­վում ճշգրիտ, կեն­դա­նի ձևե­րով, նրբե­րանգ­նե­րով ու բար­դութ­յամբ՝ ծնված ի­րա­կան կյան­քի ան­վեր­ջո­րեն բազ­մա­զան, հա­կա­սա­կան փոր­ձից:
Ընդգր­կուն հա­յաց­քը, որն իր մեջ նե­րա­ռում է հա­րուստ ին­տո­ւի­ցիան, դի­պուկ ան­հա­տա­կան և հա­մե­մա­տա­կան մեկ­նա­բա­նութ­յու­նը, մեզ ցույց է տա­լիս 19-րդ դա­րի վեր­ջի և 20-րդ դա­րասկզ­բի մե­ծե­րին՝ Հով­հան­նես Թու­ման­յան, Դա­նիել Վա­րու­ժան, Պետ­րոս Դուր­յան, Ա­վե­տիք Ի­սա­հակ­յան, Ռու­բեն Ս­ևակ, Վա­հան Թե­քե­յան, Վա­հան Տեր­յան, Ե­ղի­շե Չա­րենց, Սիա­ման­թո և Մի­սաք Մե­ծա­րենց:
Հայ­կա­կան պոե­զիա­յի ոս­կե­դա­րի այս ճար­տա­րա­պետ­նե­րից ա­մեն մեկն ու­ներ իր ան­հա­տա­կան դեմ­քը, իր ինք­նա­տիպ ո­ճը և­ իր սե­փա­կան փի­լի­սո­փա­յա­կան հա­յաց­քը, ո­րը հա­ճախ խո­րա­պես և­ ան­հաշ­տե­լիո­րեն տար­բեր էր մյուս­նե­րից: Բայց նրանք, մյուս կող­մից, հան­դես են գա­լիս իբրև մի աչ­քի ընկ­նող ամ­բող­ջութ­յուն: Քն­նար­կե­լով նրանց բա­նաս­տեղ­ծա­կան ընդգր­կում­նե­րի լայ­նութ­յու­նը, հաս­տա­տե­լով ազ­գա­յին գրա­կա­նութ­յան ի­րա­կա­նութ­յու­նը, ո­րը նե­րա­ռում է արևմ­տա­հայ և­ ար­ևե­լա­հայ գրա­կա­նութ­յուն­նե­րը, Ա­զատ Ե­ղիա­զար­յա­նը միա­ժա­մա­նակ ներ­կա­յաց­նում է նրանց ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յու­նը իբրև կեն­սա­կան դրա­մա­նե­րի մի ամ­բող­ջա­կան ար­տա­ցո­լում: Ն­րա մեկ­նա­բա­նութ­յու­նը ընդգ­ծում է ոչ միայն բա­նաս­տեղ­ծա­կան մտքի ընդգրկ­ման չա­փե­րը, այլև դրա ազ­գա­յին և հա­մա­մարդ­կա­յին հնչո­ղութ­յու­նը, ո­րը նրանց դարձ­նում է իս­կա­պես մի­ջազ­գա­յին բա­նաս­տեղծ­ներ: Մեր չա­րա­գույժ 21-րդ դա­րի կո­պիտ ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի լույ­սի ներ­քո ար­ժե ու­շադ­րութ­յուն դարձ­նել 20-րդ դա­րասկզ­բի պոե­զիա­յի սո­ցիալ-քննա­դա­տա­կան չա­փու­մին, ո­րը վե­րա­հաս­տա­տում է Ա­զատ Ե­ղիա­զար­յա­նը արևմ­տա­հայ Դա­նիել Վա­րու­ժա­նի և­ ար­ևե­լա­հայ Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րի քննութ­յամբ: Ան­կախ ի­րենց աշ­խար­հագ­րա­կան, սո­ցիա­լա­կան և կրթա­կան հե­ռա­վո­րութ­յու­նից, նրանց պոե­զիան ցու­ցադ­րում է աչ­քի ընկ­նող ընդ­հան­րութ­յուն­ներ հա­րուստ­նե­րի, ընտր­յալ­նե­րի և­ ա­պա­հով­ված­նե­րի զայ­րաց­կոտ մերժ­ման մեջ: Ն­րանք խոր հա­մակ­րանք ու­նեն աղ­քատ­նե­րի, ու­նե­զուրկ­նե­րի, ան­տուն­նե­րի հան­դեպ: Ն­րանց պոե­զիան տպա­վո­րիչ ար­տա­հայ­տութ­յունն է մարդ­կութ­յան ա­զա­տագ­րութ­յան հա­մար աշ­խա­տա­վոր դա­սա­կար­գի մղած պայ­քա­րի: Այս քննա­դա­տութ­յան հետ միա­սին, ո­րը ազդ­ված էր դա­րի սո­ցիա­լիս­տա­կան մի­տում­նե­րից, եր­կու հե­ղի­նակ­նե­րը հար­վա­ծում էին ան­հա­տի ա­պա­մարդ­կայ­նաց­ման մի­տում­նե­րին, քա­ղա­քա­յին կյան­քի օ­տա­րաց­ման սպառ­նա­լից ըն­թաց­քին: Եր­կու բա­նաս­տեղծ­նե­րի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան սո­ցիա­լա­կան և­ ան­հա­տա­կան չա­փում­նե­րը տա­րած­վում էին հայ­կա­կան կյան­քից և­ ի­րենց ժա­մա­նա­կից ան­դին:
Ա­նար­դար սո­ցիա­լա­կան կար­գե­րի մեր­ժու­մը իբրև ժա­մա­նա­կի բա­նաս­տեղ­ծա­կան դեմ­քի ո­րո­շիչ գիծ հաս­տատ­վում է Թու­ման­յա­նի և Ռու­բեն Ս­ևա­կի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յամբ: Եր­կուսն էլ հիա­նում էին եվ­րո­պա­կան մշա­կույ­թով: Բայց նրանք Ար­ևել­քի ժո­ղովր­դա­կան մշա­կույ­թում տես­նում էին մարդ­կա­յին հա­մե­րաշ­խութ­յուն, որն ակն­հայտ էր հա­սա­րակ մարդ­կանց կյան­քում, իբրև հա­կա­թույն ա­պա­կան­ված, մարդ­կա­յին կա­պե­րը կորց­րած, թա­լան­չիա­կան Արև­մուտ­քի: Ե­ղիա­զար­յա­նը շո­շա­փում է շատ այլ խնդիր­ներ, բա­նա­վի­ճա­կան կայ­ծեր է նե­տում աս­պա­րեզ: Նա խո­սում է Թու­ման­յա­նի՝ բնութ­յան անկրկ­նե­լի ըն­կալ­ման, հա­սա­րակ մար­դու կյան­քի և հո­գու՝ նրա այն­քան խո­րը ճա­նա­չո­ղութ­յան մա­սին: Նա քննում է Վա­հան Տեր­յա­նի պոե­զիա­յի տրտում, կենտ­րո­նա­ցած հա­յաց­քը մար­դու մե­նա­կութ­յան, օ­տա­րա­ցա­ծութ­յան մա­սին, որն ա­ռա­ջաց­նում էր փա­խուստ ժա­մա­նա­կա­կից քա­ղա­քա­յին թու­նա­վոր կյան­քից: Նա նշում է Ի­սա­հակ­յա­նի մեր­ժու­մը և հե­ռա­ցու­մը նրա­նից, ինչ ինքն զգա­ցել է իբրև դա­ժան աշ­խարհ: Հա­կադր­վում են Թու­ման­յա­նի և Ի­սա­հակ­յա­նի հա­յացք­նե­րը և զ­գա­ցո­ղութ­յուն­նե­րը մահ­վան և շատ այլ խնդիր­նե­րի հան­դեպ:
Իր ի­մա­ցա­կան, զգա­յուն և հու­մա­նիս­տա­կան մո­տե­ցում­նե­րով Ա­զատ Ե­ղիա­զար­յա­նը մեզ ըն­դու­նակ է դարձ­նում գնա­հա­տել 20-րդ դա­րասկզ­բի հայ­կա­կան բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը մեր այս դժվա­րին 21-րդ դա­րում: Մենք զգում ենք, որ այդ բա­նաս­տեղծ­նե­րը մեզ հետ են մեր ան­հան­գիստ ժա­մա­նա­կի հետ մեր բա­խում­նե­րում:
Կար­դա­ցե՛ք այս գիր­քը: Այն անգ­նա­հա­տե­լի դուռ է բա­ցում դե­պի իս­կա­պես մեծ մի բա­նաս­տեղ­ծա­կան աշ­խարհ:
Հոդ­վա­ծը հրա­պա­րակ­վել է ին­տեր­նե­տա­յին անգ­լիա­լե­զու “Grung”պար­բե­րա­կա­նում ս/թ փետր­վա­րի սկզբին:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.