­Դե­րե­նիկ Դե­միրճ­յան – 145

Գիրք ծաղ­կանց*

Հու­սի­կը մոտ գնաց և գիր­քը շո­շա­փեց: Տաք էր ար­ծա­թը նրա մատ­նե­րի մեջ: Բա­ցեց գիր­քը, նա­յեց նրան թեթև, հան­դարտ: Աչ­քեր եր­ևա­ցին ծա­ղիկ­նե­րի մի­ջից: Մի գար­նա­նա­յին ի­մաս­տութ­յուն, մի հա­րատև կեն­դա­նութ­յուն բու­րեց նրանց մի­ջից: Գիր­քը հան­գիստ էր մի մար­դու նման, որ գի­տե կյան­քի բո­լոր օ­րենք­նե­րը և կեն­դա­նութ­յան գաղտ­նի­քը և չի վա­խե­նում մա­հից, սի­րում է կյան­քը և հա­վա­տով է ճա­կա­տագ­րի դեմ: Հու­սի­կը հե­գե­լով կար­դաց: «­Զի աշ­խատք սուրբ են»:
Հու­սի­կը հի­շեց, հի­մա միայն հի­շեց, իր գի­նե­սեր ու զվարթ Սար­գիս ա­պու­պա­պին, ո­րի մա­սին ա­սել էին, որ մի ա­ռույգ որմ­նա­դիր էր ե­ղել: Եր­գում էր ե­ղել «բա­նե­լիս», եր­գում՝ ա­ղետ­նե­րի օ­րե­րին և­ եր­բեք չէր ծե­րա­նում: Մի ան­գամ գոր­ծից վե­րա­դառ­նա­լով նա տե­սել էր, որ իր տու­նը կո­ղոպ­տել էին: Ցիպ մեր­կա­ցավ ըն­տա­նի­քը: Բայց Սար­գիս ա­պու­պա­պը քահ-քահ ծի­ծա­ղել էր.
– Ձեռքս չեն գո­ղա­ցել:
Ա­մե­նա­նեղ օ­րե­րին նա միշտ ա­սե­լիս էր ե­ղել. «­Կաշ­խա­տենք-կապ­րենք»:
Այս էր ա­սել նաև նրա որ­դին՝ եր­ևե­լի կա­ռու­ցող, սրա որ­դին և վեր­ջի­նի որ­դին՝ Հու­սի­կի հայ­րը: Եվ ա­սել էր հայ­րը, լսել էր սրա հայ­րը, և սա էլ լսել էր իր հո­րից, որ ա­մե­նա­մեծ բանն աշ­խար­հում աշ­խա­տանքն է:
«Աշ­խա­տան­քը սուրբ է» – այս­պես է գրած գրքում, ա­սե­լիս են ե­ղել Հու­սի­կի պա­պե­րը – բո­լորն աշ­խա­տա­վոր: Կր­կին կար­դաց.
– «­Զի աշ­խատք սուրբ են»:
Ու­րեմն սա այն գի՞րքն է…
Հու­սի­կի աչ­քե­րը վառ­վում են, և միտ­քը կոր­չում հե­ռուն…
Նա հա­նեց իր դրամ­նե­րը և տ­վեց զին­վո­րին: Սա վերց­րեց, գիր­քը աշ­խույժ խո­թեց Հու­սի­կի բու­ռը և ծի­ծա­ղե­լով գնաց: Ծի­ծա­ղե­ցին նրա հետ­ևից մյուս­նե­րը և զար­մա­ցած նա­յե­ցին Հու­սի­կին:
Սա ե­րա­զում էր:
Մո­տե­ցան ու­րիշ օ­տար մար­դիկ, նա­յե­ցին գրքին, Հու­սի­կին: Ու մինչև սա գիր­քը դնում էր իր տոպ­րա­կը, մի ծա­նոթ ձայն սթա­փեց­րեց նրան, Սո­ղո­մոնն էր, իր հայ­րե­նա­կի­ցը:
– Դու խե­լա՞ռ ես, թե՞ հի­մար: Փողդ տվիր գրքի՞ն:
– Հա՛,- կոտ­րած ժպի­տով, փոքր-ինչ հի­մար նա­յում է Հու­սի­կը Սո­ղո­մո­նին:
– Ա­պա գար­նան ի՞նչ ես ցա­նե­լու:
Հու­սի­կը ա­պուշ նա­յում է, և­ աչ­քե­րում առ­կայ­ծում է թախ­ծա­լի մի շող:
Շ­փոթ­վա՞ծ է, թե՞ կա­տակ էր ա­րեց:
– Հի­մա գնա տուն, ան­խե՛լք:
Կգ­նա տուն, և սո­վը նստած կլի­նի այն­տեղ: Մոխ­րա­գույն մի ան­դունդ է ընկղ­մում գիր­քը: Էլ ո­չինչ չի եր­ևում:
Ի՞նչ ե­ղավ Հու­սի­կը, ինչ­պե՞ս վե­րապ­րեց սո­վը: Այ­սինքն՝ մա­հը: Խե՜նթ, խե՜նթ Հու­սիկ…
Գր­քի հի­շա­տա­կա­րա­նում գրած է, թե ինչ­պես նա դրա­մը տվեց գրքի դի­մաց… եր­ևի կար­ծե­լով, որ ցո­րենն ան­գամ կեն­դա­նութ­յուն չէ, որ ան­գամ նա չի փրկի իր կյան­քը մա­հից:

***
Հի­վանդ ե­րե­խա­յի բար­ձի տա­կից (ահ­ռե­լիո­րեն ծանր շարժ­վել, բայց ան­ցել են կրկին դա­րեր), կյան­քի հու­սով նա­յում է նա, այն գիր­քը: Ի՞նչ գիրք է, ոչ ոք չգի­տե անգ­րա­գետ հո­ղա­գոր­ծի այս ըն­տա­նի­քում: Ն­րան գտել են մի ա­վե­րակ տան մոխ­րա­նո­ցում: Ա­սում են՝ բժշկում է ա­մեն հի­վան­դութ­յուն: Ե­րե­խան հո­գու հի­վան­դութ­յուն ու­նի…

***
Էս ի՞նչ քա­րա­վան է, ո՞ւր էս­պես, Խո­ջա՛:
– Վե­նե­տիկ, Ճե­նո­վա, թե բա­րի ա­ջո­ղի:
Խո­ջան կքել է, կար­դում է ան­վերջ, շի­կա­փուկ ճա­նա­պար­հի եզ­րին: Ուղ­տե­րի բեռ­նե­րում՝ որ­դան կար­միր, տո­րոն, մոր­թի­ներ, ակ­նե­ղեն:
Քա­րա­վա­նը հանգ­չում է, ուղ­տե­րը ո­րո­ճում են:
Կար­դում է Խո­ջան և վա­նում ճա­նա­պար­հի թա­խի­ծը:

***
Սև դա­րե­րի խոր­քից գա­լիս է մի գիրք: Խա­վա­րի մի­ջին թա­փա­ռող լույ­սի է նման՝ դող­դո­ղում է, բայց գա­լիս է. թե ինչ վտանգ­ներ է անց­նում, չի տես­նում նա: Ո՛չ ձմեռ, ո՛չ խա­վար: Ո՛չ կրակն է այ­րում նրան, ո՛չ շո­գը խեղ­դում: Հ­րա՞շքն է պա­հում նրան, թե՞ պա­տահ­մուն­քը: Բայց սե­րունդ­նե­րը խնա­մում են նրան, թաքց­նում, փրկում և­ ա­վան­դում նրան հետ­նորդ­նե­րին, ձեռ­քե­ձեռք անց­կաց­նում դա­րե­րի փոր­ձանք­նե­րից, անց­կաց­նում հուր, սուր, ջուր:
Ժպ­տում է գիր­քը: Միա­միտ է նա, ան­հո՞գ է նա, խո­րա­մա՞նկ է նա և գի­տե՞ իր գոր­ծը կար­գադ­րել: Թե՞ ի­մաս­տուն է, հայտ­նի ի­րեն իր ճա­նա­պար­հի գիր­քը:
Ն­ման ար­ևի լույ­սին, որ ան­հոգ խա­ղում է փրփրած ծո­վի կա­տա­ղի ա­լիք­նե­րի վրա: Դեղ­նում են ա­լիք­նե­րը, կապ­տում, փրփրա­լի ժայթ­քում, գո­չում, բռնցքում ար­ևի դեմ, բայց նա ժպտում է: Վ­տանգ չի ի­մա­նում նա, ա­տե­լութ­յուն չի դիպ­չում նրան, ա­լիք չի փշրում նրան:
Հա­զար ձեռ­քեր պա­հել, շո­յել, շո­շա­փել են այս ծա­ղիկ­նե­րը՝ կյան­քի գե­ղեց­կութ­յու­նը, հա­զար-հա­զար աչ­քեր նա­յել են նրանց հետ­ևից սի­րով ու թա­խի­ծով: Մոխ­րա­ցել են հա­զար ձեռ­քեր, տեն­չա­լի աչ­քեր, և մ­նա­ցել է այս ջերմ գիր­քը:

***
Բ­նաջնջ­վում է մի ամ­բողջ ժո­ղո­վուրդ: Ոչ թե մի գիրք: Թն­դա­նոթ­ներն ա­հեղ վի­ճա­կում են, «նա կո­րա՜ծ է»…- ո՛չ, «նա փրկվա՛ծ է», «…հրա՛շք է, թե փրկվի…»:

***
Մի կար­միր հողմ փո­թոր­կա­լի թեր­թում է ոս­կե­լույս թեր­թե­րը գրքի, որ ըն­կած մի մեծ ճա­նա­պար­հի վրա՝ նա­յում է նրան մտեր­մո­րեն: Նա փրկված է՝ ի­րեն միշտ փրկող ժո­ղովր­դի հետ:
Եր­կա­թե գրա­դա­րան­նե­րում լռում են դա­րե­րը: Մի ա­լե­հեր գլուխ հակ­ված է պատ­մութ­յան ան­դուն­դը և խոր հով­տում տես­նում է ծա­ղիկ­նե՜ր, ծա­ղիկ­նե՜ր, ծա­ղիկ­նե՜ր…
* Հատ­ված պատմվածքից

Հա­յը  ա­մե­նաքն­քու­շը

Երբ ա­ռա­ջին փախս­տա­կան հա­յը Հ­յու­սի­սա­յին Կով­կա­սից հա­զար նե­ղութ­յուն­նե­րով – այ­սինքն տոմ­սակ­նե­րով – եր­կա­թու­ղով մտավ Հա­յաս­տա­նի հո­ղը և կոն­դուկ­տո­րը Սա­նա­հի­նում նրա­նից տոմ­սակ պա­հան­ջեց՝ նա զար­մա­ցած և վի­րա­վոր­ված բա­ցա­կան­չեց.
– Մ­կա սա խա­յու եր­կիր չէ՞:
– Հա­յի եր­կիր է, հե­տո ի՞նչ:
– Սա խա­յու մա­շի­նա չէ՞:
– Հա­յի մա­շի­նա է, տոմ­սակ տուր:
– Ի՜նչ կը­սե… ծո, մկա դու խայ չե՞ս:
– Է, հայ եմ. գնացք ես նստել, տոմ­սակ չպի­տի՞ ու­նե­նաս:
Հա­յը դառ­նա­գին բո­ղո­քեց.
– Ջա­նըմ, Ռոս­տով բի­լեթ, Բա­քու բի­լեթ, Թիֆ­լիս բի­լեթ, մկա խա­յու եր­կիրն է՞լ բի­լեթ…
Եվ հայն ա­նի­ծեց իր հա­վատքն հա­յի մա­սին:
Ինչ­պե՞ս, Գ­րի­գոր Լու­սա­վոր­չա ցե­ղից մեկն ի­րեն այդ­քան վի­րա­վո­րի և­ ան­գութ վե­րա­բեր­մունք ցույց տա: Էլ ին­չո՞ւ հա­մար է Հա­յաս­տա­նը:
Բայց հե­տաքր­քիր է, թե հայ ա­սե­լով ի՞նչ է հաս­կա­նում հա­յը:
Ի՞նչ կար­ծիք ու­նի հա­յի մա­սին:
Գու­ցե իր եր­ևա­կա­յութ­յան մեջ հա­յին ներ­կա­յաց­նում է ա­մե­նա­դա­ժան գծով մի մա՞րդ, հա­մա­րում է աշ­խար­հիս ա­մե­նա­վատ, ա­մե­նագ­ծուծ, ա­մե­նաան­գութ ա­րա­րա՞­ծը, ա­մե­նա­սոս­կա­լի կար­ծի՞­քը հա­յի մա­սին:
Ո՛չ.- ա­մե­նաքն­քուշ կար­ծիքն ու­նի հա­յը հա­յի մա­սին:
Եվ դա է, որ նրան ա­մեն ա­ռի­թի վի­րա­վո­րում է մինչև հո­գու խոր­քը:
Երբ մի հայ տես­նում է, որ դի­մա­ցի հայն իր խոս­քը չի հաս­կա­նում՝ իբրև վեր­ջին ար­գու­մենտ, գո­ռում է նրան ե­րես­նի­վայր.
– Տո, հայ չե՞ս: Չե՞ս հաս­կա­նում:
Ե­թե Թիֆ­լի­սում կամ այ­լուր խմբված բազ­մութ­յա­նը մի­լի­ցիո­ներն ա­սում է.
– Проходите, проходите.
Հա­յաս­տա­նի մի­լի­ցիո­նե­րը շատ քաղցր ու ա­ղա­չա­կան դեմ­քով դառ­նում է ամ­բո­խին.
– Գ­նա­ցե՛ք, ձե՛զ մա­տաղ. մի՛ կանգ­նե­ցեք, ի՞նչ բան ու­նեք, գնա­ցեք ձեր բա­նին:
– Ի՜նչ­ ենք ա­նում որ…
– Հո­գի՛ ջան, եղ­բա՛յր ջան, ես եղ­բայ­րա­բար ձեզ կխնդրեմ, որ մի կանգ­նեք. ըս­տեղ ճամ­փա յա, փո­ղոց ա, մարդ ա անց կե­նում:
– Նա­յում ենք. ի՞նչ ենք ա­նում, ի՞նչ ես քշում, հայ չե՞ս…
Մի քա­նի օր ա­ռաջ տե­սա­րան էր Ա­բով­յան փո­ղո­ցի ներք­ևի ծայ­րին:
Գ­յու­ղա­ցին իր չորս-հինգ ոչ­խար­ներն ա­ռաջն ա­ռած, ու­զում էր մտնել հենց ա­ռա­ջին վի­պա­սա­նի փո­ղո­ցը:
Մի­լի­ցիո­ներն ա­ռա­ջը կտրեց.
– Ո՞ւր:
– Մեր գե­ղը:
– Լավ, գեղ ես է­թում՝ ճամ­փա չկա՞:
– Դե, էս է ճամ­փես, գնում եմ:
– Ըս­տեղ ճամ­փա չկա:
– Ո՞նց թե չկա:
– Փո­ղոց չկա:
– Սա փո­ղոց չի՞:
– Չէ, ա­սում եմ, քրիս­տոն­յա ե՞ս, թե չէ:
Գ­յու­ղա­ցին նա­յում է դի­մա­ցի փո­ղո­ցին և գ­լու­խը օ­րո­րում:
– Ին­չո՞ւ ես թարս­վել, թող գնամ, ու­շա­նում եմ, օ­րը մթնում ա:
Մի­լի­ցիո­նե­րը սաս­տիկ հուզ­վեց.
– Տո, քեզ ա­սում եմ փո­ղոց չկա, բեյ­նիդ չի մտնում – հայ չե՞ս:
– Վա՛յ ես քո հայ ա­սո­ղի… Է՛ն, է՛ն, է՛ն, է՛ն…- փնթփնթաց գյու­ղա­ցին և ճամ­փան ծռեց դե­պի Նալ­բանդ­յան փո­ղո­ցը:
Բայց թող ձեզ չզար­մաց­նի և չ­խա­բի ու­րիշ դեպ­քե­րում «հայ» ար­տա­հայ­տութ­յու­նը հա­կա­ռակ մտքով:
Օ­րի­նակ՝ պա­տա­հում է, որ ան­տոմ­սակ հա­յի հայ կոնտ­րոլ­յո­րը ի­ջեց­նում է գնաց­քից՝ հա­յը սաս­տիկ վի­րա­վոր­ված բո­ղո­քում է և գան­գատ­վում մյուս հա­յե­րի մոտ՝ ա­սե­լով.
– Ի­հար­կե, ա­նաստ­վա­ծութ­յուն կա­նի, մար­դու տուն կքան­դե, հայ չէ՞…
Սա էլ ա­սում է ա­մե­նա­սաս­տիկ վի­րա­վոր­ված հա­յը մյուս հա­յին, մինչև հո­գու խոր­քը վի­րա­վո­րե­լու հա­մար:
Թե չէ՝ ա­մե­նաքն­քուշ բա­նը հա­յի հա­մար աշ­խար­հիս ե­րե­սին հայն է: