ԱՆՍՈՎՈՐԻ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ / Սոկ­րատ ԽԱՆՅԱՆ

139923549_2947462188858853_6412024911234676948_nՍոկ­րատ ԽԱՆՅԱՆ
Բա­ն. գի­տ. դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր

Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան մղում­նե­րը սահ­ման­ներ չու­նեն, քան­զի իր եր­ևա­կա­յած յու­րա­քանչ­յուր դրա­կան հե­րո­սի մեջ ինքն ի­րեն է տես­նում: Այս դեպ­քում նրան կա­րե­լի է հա­մա­րել բազ­մա­հա­յաց ռեա­լիստ` ռո­ման­տի­կա­կան եր­ևա­կա­յութ­յամբ: Ին­չո՞վ բա­ցատ­րել ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան այս ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յու­նը: Միայն ու միայն իր գե­ղա­գի­տա­կան ի­դեա­լի աստ­վա­ծա­հա­ճո մաք­րութ­յամբ: Էդ­վար­դը, սնված մայ­րե­նի և հա­մաշ­խար­հա­յին դա­սա­կան­նե­րի գե­ղար­վես­տա­կան ժո­ղովր­դաե­րազ թթխմո­րով, ցան­կա­նում է կյան­քը տես­նել սի­րո ծփանք­նե­րով, աշ­խար­հը` մայ­րա­կան տեն­չե­րով հա­մեմ­ված, խա­ղաղ, շեքս­պիր­յան և թու­ման­յա­նա­կան նե­րաշ­խար­հի ե­րանգ­նե­րով ծիա­ծան­ված:
Բ­նու­թագ­րա­կան այս դի­տար­կու­մի լա­վա­գույն վկա­յութ­յուն­նե­րից մեկն էլ նրա «Ք­թաշ­խար­հի հե­րոս Ա­րա­րը» վեպն է, ո­րի գլխա­վոր հե­րո­սը քթե­րի մո­լո­րա­կում հայտն­ված պա­տա­նի բա­նաս­տեղծն է` Ա­րար ա­նու­նով:
Ա­րա­րը խորհր­դան­շա­կան կեր­պար է, ո­րը թե՛ եր­ևա­կա­յութ­յամբ, թե՛ ձգտում­նե­րով իր մեջ խտաց­նում է Ա­րա­րատ­յան դաշ­տի Մր­գա­միրգ գյու­ղի, չա­րենց­յան բնու­թագր­մամբ, «Արևա­համ բա­ռը»: Պա­տա­հա­կան չէ Էդ­վար­դի ընտ­րած գյու­ղի ա­նու­նը` Մրգա­միրգ: Հե­տաքր­քիր է նաև Ա­րա­րի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կա­րո­ղութ­յուն­նե­րի մի­լի­տոն­յա­նա­կան բնու­թագ­րու­մը. «Ա­րա­րատ սա­րի դի­մաց մե­ծա­ցած, Ա­րաքս գե­տի ա­փից ե­ղեգն կտրած ու գրիչ սար­քած բա­նաս­տեղծ, հո­րի­նող. նա հա՛մ գրում էր, հա՛մ պատ­մում, նրան կար­դում էին, լսում, և ն­րա հո­րին­վածք­նե­րը բեր­նե­բե­րան էին անց­նում, թե­պետ Ա­րա­րը դեռ 15 տա­րե­կան էր» (Էդ. Մի­լի­տոն­յան, «Ք­թաշ­խար­հի հե­րոս Ա­րա­րը», Ե., «­Ծի­ծեռ­նակ» հրատ., 2018, էջ 4):
Դի­ման­կա­րա­յին այս պատ­կե­րը ըն­թեր­ցո­ղին թևե­րին ա­ռած տա­նում է դե­պի Գող­թան գա­վա­ռի ժո­ղովր­դական եր­գիչ­նե­րի աշ­խար­հը, դե­պի 8-10-րդ դա­րե­րի Սա­սուն, ուր մեր ի­մաս­տուն նախ­նի­նե­րը ա­րա­րել են «­Սաս­նա ծռեր» է­պո­սը, ո­րի մե­րօր­յա ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից է ոչ միայն պա­տան­յակ Ա­րա­րը, այլև Հա­յաս­տա­նում շատ աղ­ջիկ ու տղա:
Մի շարք պատմ­վածք­նե­րի ու բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րի հե­ղի­նակ Ա­րա­րը մի օր գլխի է ընկ­նում, «որ շատ քիչ, հա­մար­յա ո­չինչ չի գրել քթի մա­սին, այ­նինչ աշ­խար­հում որ­քա՜ն տար­բեր քթեր կան…» (էջ 41): Նա գի­տակ­ցում է, որ մարդ­կանց ու ժո­ղո­վուրդ­նե­րին հա­ճախ տար­բե­րում են քթի ձևից, ուս­տի՝ ո­րո­շում է ան­պայ­ման խո­րա­նալ «քիթ» կոչ­վա­ծի էութ­յան մեջ:
Վե­պի հե­ղի­նա­կը հենց սկզբից ակ­նար­կում է ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան աշ­խար­հին հա­տուկ նա­խան­ձի գո­յութ­յան մա­սին, ուս­տի՝ հե­րո­սին ու­ղեկ­ցում է քթե­րի աշ­խարհ, որ­պես­զի իր աչ­քով տես­նի ու իր գրչով գրի կամ իր բե­րա­նով պատ­մի, «թե չէ չա­րա­խոս­նե­րը կշշնջան` սու­տու­մուտ բա­ներ է բստրում» (էջ 4):
Ս­տեղ­ծա­գոր­ծա­կան տա­րի­նե­րի հա­րուստ փոր­ձը հնա­րա­վո­րութ­յուն է ըն­ձե­ռել հե­ղի­նա­կին` քթե­րի աշ­խարհ ու­ղեկ­ցե­լու ոչ միայն իր հե­րո­սին, այլև ըն­թեր­ցո­ղին: Ա­մեն մի գրո­ղի չի տրված հե­քիա­թա­սա­ցի պատ­մե­լու շնորհ­քը: Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նը այս ա­ռու­մով ևս­ աստ­վա­ծաշ­նորհ գրող է: Վե­պի ա­ռա­ջին պա­տու­մը ըն­թեր­ցո­ղին ևս տա­նում է այն ճա­նա­պար­հով, ո­րը բռնում է Ա­րա­րը մի պայ­ծառ ա­ռա­վոտ: Սա­կայն ան­ծա­նոթ ճա­նա­պարհ չէ դա: Հե­ղի­նա­կը չի մո­ռա­նում հայ­րե­նի­քի պատ­մութ­յան կար­ևո­րութ­յու­նը մար­դու կյան­քում: Ուս­տի ընդգ­ծում է, որ Ա­րա­րը «հի­շեց, որ այդ տե­ղե­րով քայ­լել է Նոյ նա­հա­պե­տը (ջրհե­ղե­ղից հե­տո), և մի մեծ հպար­տութ­յուն պա­տեց Ա­րա­րի սիր­տը. նրան թվաց, թե ինքն էլ քթե­րի Նոյ նա­հա­պետն է լի­նե­լու: Ա­րա­րատ սա­րը կող­քից` իր ճեր­մակ գա­գա­թով, կա­պույտ վի­հով և մա­նու­շա­կա­գույն լան­ջե­րով ու­ղեկ­ցում էր իր Ա­րար որ­դուն» (էջ 5):
Ճա­նա­պար­հը բարդ է, վտան­գա­վոր: Ա­րա­րի հան­դի­պումն Առ­յու­ծի հետ ըն­թեր­ցո­ղին տա­նում է Մեծ Մ­հե­րի մոտ, ո­րը ճա­նա­պար­հը կտրած Առ­յու­ծի ե­րա­խը ձեռ­քով եր­կու մա­սի է բա­ժա­նում: Ի­հար­կե, հե­ղի­նա­կը չի կրկնում մեր է­պո­սա­յին դրվա­գը, սա­կայն հի­շեց­նում է Առ­յու­ծաձև Մ­հե­րի խի­զա­խութ­յու­նը, որ ար­մատ­ներ է նե­տել հայ նո­րա­նոր սե­րունդ­նե­րի սրտե­րում: Ա­րա­րը այն սերն­դի ներ­կա­յա­ցու­ցիչն է, որ զրույ­ցի է մտնում Առ­յու­ծի հետ` ընդգ­ծե­լով իր հայ­րե­նա­ծա­րավ նպա­տա­կը. «Ն­րանք գի­տեն, պի­տի գնամ, ի­մա­նամ ու գամ, մեր աշ­խար­հը փրկեմ, թե չէ և՛ մար­դիկ, և՛ գա­զան­նե­րը ոտ­նա­տակ կեր­թան… ու­զո՞ւմ ես, ա­րի ի­րար հետ գնանք» (էջ 5):
Առ­յու­ծը, մեր­ժե­լով Ա­րա­րի ա­ռա­ջար­կը քթե­րի աշ­խարհ միա­սին գնա­լու մա­սին, բա­րի ճա­նա­պարհ է մաղ­թում, զգա­լով Ա­րա­րի ձեռ­քի ու­ժը, որն ըն­դու­նակ է փրկել աշ­խար­հը նույ­նիսկ նոր ջրհե­ղե­ղից: Այս­տեղ ու­շագ­րա­վը նաև այն է, որ հե­ղի­նա­կը Առ­յու­ծի շուր­թե­րով կրկին ակ­նար­կում է ժա­մա­նա­կի մարդ­կանց ա­ղա­վաղ­ված բնույ­թը: Առ­յուծն ա­սում է. «Կս­պա­սեմ, բայց չխա­բես, մար­դիկ վեր­ջերս միայն խա­բե­լով են զբաղ­վում… հա­ջո­ղութ­յուն քեզ» (էջ 6):
Սո­վո­րա­կան զբո­սաշր­ջիկ չէ Ա­րա­րը: Նա նախ ո­րո­շում է գնալ Ծաղ­կա­ձոր, որն իր ման­կութ­յան տա­րի­նե­րին թվա­ցել է «­Տիե­զերք», բարձ­րա­նալ «­Քա­չալ» կոչ­վող սա­րի մեծ քա­րան­ձա­վը, շփվել հայ­րե­նի­քի հրաշք­նե­րի հետ, որ ուր էլ գնա­լու լի­նի, զգա հա­րա­զատ երկ­րի կա­րոտն ու վե­րա­դար­ձի կան­չը:
Հենց հայ­րե­նի քա­րան­ձա­վից, որ­տեղ Ա­րա­րը ա­սես կրկին ու կրկին սնունդ էր ա­ռել մայ­րա­կան կա­թից ու հայ­րե­նա­կան կաթ­նաղբ­յուր­նե­րից, մի ան­տե­սա­նե­լի ձեռք վերց­նում է նրան ու հանձ­նում քթե­րի աշ­խարհ, որն, ի դեպ, հեռ­վից նման էր մեր լեռ­նաշ­խար­հին:
Վե­պի հա­ջորդ է­ջե­րում Ա­րա­րը գտնվում է այն աշ­խար­հում, ինչ ին­քը փնտրել է. «Ա­հա այդ աշ­խար­հը, ուր «արծ­վաք­թե­րից, կճատ քթե­րից, ցից քթե­րից, բարձ­րաք­թե­րից, ցած­րաք­թե­րից, լայ­նա­պինչ քթե­րից, կլոր քթե­րից, նաև ջարդ­ված քթե­րից այն­պի­սի տա­րօ­րի­նակ պատ­կեր էր գո­յա­ցել, որ Ա­րա­րին թվաց, միայն քթե­րի աշ­խարհն ա­վե­լի հե­տաքր­քիր ու զար­մա­նա­զան է, քան մեր աշ­խար­հը, մա­նա­վանդ քթա­յին այն­պի­սի զար­մա­նա­լի ե­րաժշ­տութ­յուն էր լսվում, որ գլուխդ բռնի ու փա­խի, մե՛րթ ջա­զա­յին խռմփոց, մե՛րթ սիմ­ֆո­նիկ, դան­դաղ սվսվոց, մե՛րթ ռո­ման­սա­յին տխուր ել­ևէջ, մե՛րթ ռո­քի զիլ աղ­մուկ, մե՛րթ վրա-վրա պայ­թող փռշտոց­ներ, ա­սես շե­փո­րի ու թմբու­կի զու­գերգ, էհ, ի՞նչ ա­սեմ, Ա­րա­րը կար­ծես ըն­կել էր ե­րաժշ­տա­կան խա­նութ, որ­տեղ բո­լոր կող­մե­րից հնչում էր պա­րե­ղա­նակ ու գլխա­ցավ ա­ռա­ջաց­նող ճչվչոց» (էջ 11):
Ծա­նո­թա­նա­լով քթե­րի տա­րօ­րի­նակ աշ­խար­հին` Ա­րա­րը հա­մոզ­վում է, «որ այս աշ­խար­հում ինքդ քեզ հետ խո­սելն էլ վտան­գա­վոր է, լսում են ու ան­հար­կի մեջ ընկ­նում, այս քթե­րը ա­սես ա­կանջ լի­նեն» (էջ 11):
Ան­սա­լով Արծ­վաք­թի նա­խազ­գու­շա­ցու­մին` Ա­րարն զգում է, որ «Ք­թաշ­խար­հում մտա­ծելն էլ վտան­գա­վոր է, քթերն ըմբռ­նում են չաս­ված, մտած­ված խոս­քը և­ եր­ևի պատ­ժեն ի­րենց հա­տուկ օ­րենք­նե­րով» (էջ 11-12):
Ք­թաշ­խար­հի նկա­րագ­րութ­յու­նը պայ­մա­նա­կա­նո­րեն այն­պի­սի վար­պե­տութ­յամբ է ներ­կա­յաց­վում, որ կա­մա-ա­կա­մա ըն­թեր­ցո­ղի աչ­քի ա­ռաջ ա­լիք­վում են մե­րօր­յա հա­սա­րա­կա­կան կյան­քում տե­ղի ու­նե­ցող ան­բա­րո երևույթ­ներն ու օ­րի­նա­խախ­տում­ներն ա­ռա­ջին հեր­թին ղե­կա­վար մարդ­կանց կող­մից: Այս դի­տարկ­ման փայ­լուն վկա­յութ­յու­նը Ա­րա­րի հան­դի­պումն է երկ­րի թիվ 1 քթին, ո­րին ոչ թե քիթ են ան­վա­նում, այլ կնճիթ: Ա­րա­րին պա­տա­հած ա­ռա­ջին քի­թը, լսե­լով հար­ցը, թե որ­տեղ է նստում հ. 1 քի­թը, փռթկում է ու պա­տաս­խա­նում. «­Հար­գե­լի՛ ան­ծա­նոթ, մեր աշ­խար­հը ղե­կա­վա­րում է ոչ թե քիթ, այլ կնճիթ, իսկ հե­տո քեզ կա­սեմ, նա չի նստում, մեր աշ­խար­հում չեն գա­հա­կա­լում, պառ­կում են, մեր ղե­կա­վար մե­ծադ­ղորդ, եր­կա­րարև, վսե­մա­շունչ Կն­ճի­թը սի­րում է պառ­կել եր­կար-եր­կար, խռմփաց­նել ամ­պա­գոռ­գոռ, որ­պես­զի բո­լորն ի­մա­նան, որ նա կա և հս­կում է իր աշ­խար­հի ան­ցու­դար­ձը, այլ դեպ­քում քթերն ի­րար կբզկտեն, նրանք խո­նարհ­վում են միայն փղի կնճի­թի առջև» (էջ 12):
Ք­թաշ­խար­հի քթե­րը սար­սա­փի մեջ են: Եվ նրանք զար­ման­քով են նա­յում Ա­րա­րին ու մտա­ծում. «Էս ի՞նչ եր­կո­տա­նի մա­զախ­ռիվ է հայտն­վել ի­րենց աշ­խար­հում: Ն­րանք ի­րենց դա­սագրքե­րից գի­տեն, որ ի­րենց աշ­խար­հից զատ տիե­զեր­քում կան այլ մո­լո­րակ­ներ, ո­րոնց վրա ապ­րում են ո­տա­վոր, ձեռ­նա­վոր, մա­զա­վոր, բե­րա­նա­վոր, աչ­քա­վոր և, մի խոս­քով, մո­րու­քա­վոր շնչա­վոր­ներ, ո­րոնց հիմ­նա­կան օր­գա­նը քիթն է, տիե­զեր­քի հիմ­նա­կան գյու­տը քիթն է» (էջ 13):
Սար­սափն ու վախն այն­պես և­ այն­քան են ճզմել քթե­րին, որ Ա­րա­րին բան­տախ­ցում են պա­հում, մինչև հա­ջորդ օ­րը թույ­լատ­րեն հան­դի­պել հ. 1 կնճի­թի հետ:
Դժ­վար չէ կռա­հել հե­ղի­նա­կի մի­տումն այն մա­սին, որ մարդ­կա­յին հա­սա­րա­կութ­յան բո­լոր կա­ցու­թաձ­ևե­րում իշ­խել և իշ­խում են կնճի­թա­վոր­նե­րը:
Տե­ղի է ու­նե­նում հան­դի­պու­մը Վ­սե­մա­շունչ Կն­ճի­թի պա­լա­տում: Ա­մեն ինչ ան­սո­վոր է այդ­տեղ: Վ­սե­մա­շուն­չի և Ա­րա­րի միջև տե­ղի ու­նե­ցած զրույ­ցից պարզ­վում է, որ Ք­թե­րի աշ­խար­հում ա­մեն ինչ ըն­թա­նում է Վ­սե­մա­շուն­չի հրա­մա­նով ու ցան­կութ­յամբ: Նա ի­րեն զգում է որ­պես թա­գա­վոր-տի­րա­կալ: Ա­րարն այդ­տեղ ներ­կա­յաց­նում է ի­րեն որ­պես մարդ-գրող, գրում է մարդ­կա­յին էութ­յան մարմ­նա­կազ­մութ­յան մա­սին, որ ին­քը հազ­վա­դեպ է գրում քթի մա­սին: Այդ նպա­տա­կով էլ ե­կել է Ք­թաշ­խարհ` ա­վե­լի խոր­քից ծա­նո­թա­նա­լու քթի ար­տա­քին ու ներ­քին բա­րե­մաս­նութ­յուն­նե­րին:
Ք­թաշ­խար­հում` ծայ­րից ծայր բո­լոր խա­վե­րում տի­րում է քծնան­քը, որն ա­վե­լի ընդգծ­ված եր­ևում է զո­րահ­րա­մա­նա­տար Ռուն­գի զրույ­ցից: Ա­րարն ա­վե­լի է զար­մա­նում` տես­նե­լով դահ­լի­ճի պա­տե­րի մի­ջից լսվող քթե­րի միա­ձայն փա­ռա­ձայ­նե­րը, որ­տեղ ծա­ծուկ քթեր կան` պատ­րաստ վտան­գա­վոր հո­տեր առ­նե­լով շտապ տե­ղե­կաց­նել Կն­ճի­թին:
Վե­պում ան­սո­վո­րը այն­պես է մեր­ված սո­վո­րա­կան եր­ևույթ­նե­րին, ա­սես մեր գոր­գա­գործ տա­տիկ­նե­րի հյու­սած­նե­րից ա­մե­նա­վառն ու ազ­գա­պատ­կերն է:
Միայն վեր­նա­գի­րը` «­Դե­պի Ան­գե­լիա» վեր­տա­ռութ­յամբ, ձեռ­քիցդ բռնած ի­մաս­տուն Ա­լա­դի­նի պես քեզ տա­նում է դե­պի դժվա­րա­մարս հրաշք­նե­րի մի աշ­խարհ: Ճիշտ է, մարդ­կա­յին կյան­քից միան­գա­մայն տար­բեր­վող Ք­թե­րի աշ­խարհն է դա, սա­կայն եր­կի են­թաբ­նագ­րա­յին շոր­շոփ­նե­րը երկ­րա­յին են, մարդ­կա­յին հա­սա­րա­կութ­յա­նը հու­զող հար­ցադ­րում­նե­րով:
Ան­գե­լիան լեռ է` աստ­վա­ծա­կերտ-քթա­շունչ, մար­դա­մոտ: Դե­պի այդ սա­րը բո­լոր քթե­րին ու Ա­րա­րին ա­ռա­ջի­նը հրա­վի­րում է Մե­նա­շունչ հրա­մա­նա­տար, Վ­սե­մա­շունչ Կն­ճիթ Ամ­պա­գոռ­գո­ռը:
Մեր մարդ­կա­յին հա­սա­րա­կութ­յան կյան­քում ու գոր­ծըն­թա­ցում Մե­նա­շունչ հրա­մա­նա­տա­րը, Վ­սե­մա­շունչ Ամ­պա­գոռ­գոռ Կն­ճի­թը, տար­բեր երկր­նե­րում ղե­կա­վա­րող դա­ժան Նա­խա­գահն է, Վար­չա­պե­տը, Սուլ­թա­նը և­ այլ տի­րա­կալ­ներ: Հենց այս զգա­յա­կան ու նկա­տե­լի հա­մե­մա­տութ­յան հա­ջող հյուս­վածքն է, որ ըն­թեր­ցո­ղը մի­լի­տոն­յա­նա­կան ծի­ծա­ղով տո­ղից տող, է­ջից էջ անց­նում է ա­ռաջ` գո­հու­նա­կութ­յան ներ­քին հո­գե­պա­րար զգա­ցու­մով: Ի՞նչ է տես­նում, ին­չի՞ մա­սին է խոր­հում բա­նաս­տեղծ Ա­րա­րը Ան­գե­լիա­յում: Նախ Ա­րա­րը Կ­ճա­տից լսում է Ք­թե­րի աշ­խար­հին հա­տուկ ապ­րե­լու բա­նաձ­ևի, օ­րենք­նե­րի, շնչա­ռութ­յան օր­գան­նե­րի դե­րի մա­սին, նույ­նիսկ այն մա­սին, որ եր­ևի հարկ լի­նի ա­զատ­վել Ա­րա­րի ա­վե­լորդ մարմ­նա­մա­սե­րից: Ա­րա­րը չի ըմբռ­նում քթա­յին այս հու­մո­րը, լրջորեն վա­խե­նում է, թե կա­րող են ի­րեն լա­վութ­յուն ա­նե­լու մի­տու­մով մաս­նա­տեն, ուս­տի՝ վազքն ա­րա­գաց­նե­լով ա­սում է. «­Չեմ դժգո­հում ոչ մի մարմ­նա­մա­սից, բայց ֆի­զի­կա­կան վար­ժութ­յուն­ներ քիչ եմ ա­նում, սա դա­ռը ճշմար­տութ­յուն է, Եր­կիր վե­րա­դառ­նա­լուց հե­տո կփո­խեմ օ­րա­կարգս և­ ա­վե­լի շատ կզբաղ­վեմ սպոր­տով, քան բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ գրե­լով» (էջ 26):
Ն­ման զրույ­ցի մեջ Ա­րա­րին հու­զում է մի նպա­տակ` պահ ա­ռաջ հաս­նել Ան­գե­լիա: Ճա­նա­պար­հին հանգս­տա­նա­լու, ննջե­լու պա­հին ան­գամ Ա­րա­րը նույ­նիսկ ե­րա­զի մեջ փոր­ձում է հաս­նել մարդ­կանց եր­կիր, բայց ճա­յի պես ընկ­նում է թռիչ­քի ժա­մա­նակ:
Այս­տեղ փայ­լա­տա­կում են Մի­լի­տոն­յա­նի եր­ևա­կա­յութ­յունն ու հմուտ հո­գե­բա­նի սրա­տե­սութ­յու­նը: Ա­րա­րի ե­րազ տես­նե­լու կա­պակ­ցութ­յամբ Ք­թաշ­խար­հի հայտ­նի­նե­րը` Ռունգն ու Կ­ճա­տը եզ­րա­կաց­նում են, որ մար­դիկ ե­րա­զում սի­րում են թռչել, բայց ճիշտ չեն հաշ­վար­կում և ընկ­նում են ներքև: Այս ու­սա­նե­լի գնա­հա­տա­կա­նին հետևում է գրո­ղի ա­վե­լի սուր դի­տար­կու­մը: Ե­րա­զը պար­զա­պես գի­տա­կա­նո­րեն մեկ­նա­բան­վում է հետև­յալ կերպ. «Իբր մար­դիկ սե­րել են կա­պիկ­նե­րից և պահ­պա­նել են ծա­ռից ծառ թռչե­լու կա­պիկ­նե­րի սո­վո­րութ­յու­նը, և քա­նի որ ար­դեն մարդ են` պի­տի ընկ­նեն ու վեր թռնեն ե­րա­զից» (էջ 27): Ա­րա­րի ա­նընդ­հատ ե­րա­զի կա­պակ­ցութ­յամբ Ռունգն ու Կն­ճի­թը եզ­րա­կաց­նում են. «­Մար­դիկ նույն փոց­խին ա­նընդ­հատ ոտք են դնում, ու փոց­խա­հար­վա­ծը նրանց ճա­կա­տին կրկնվում է ա­նընդ­հատ, այ­սինքն՝ մար­դիկ ի­րենց սխալ­նե­րից դաս չեն քա­ղում, և մարդ­կա­յին պատ­մութ­յու­նը ու­նայն նա­խազ­գու­շա­ցում է, ո­րը ոչ մի դեպ­քում հաշ­վի չի առն­վում» (էջ 27):
Շա­րու­նակ­վում է պա­տու­մը: Ռուն­գի ու Կն­ճի­թի ու­ղեկ­ցութ­յամբ Ա­րա­րը հաս­նում է Ան­գեղ տի­տա­նի կա­ցա­րան քա­րայ­րը, որ­տեղ ար­դեն հա­սել էր Վ­սե­մա­շուն­չը: Ան­գե­ղը ա­ռա­ջին ան­գամ պի­տի մարդ տես­ներ: Ն­րան թվում էր, թե մար­դը չղջի­կի նման պի­տի լի­նի:
Տե­ղի է ու­նե­նում հան­դի­պու­մը Վ­սե­մա­շուն­չի հետ, ո­րի ֆշշո­ցի մեջ հնչում է նրա ող­ջույ­նի խոս­քը. «­Հար­գե­լի գրող Ա­րար, դու հա­սար Ան­գե­լիա­յի Ան­գեղ տի­տա­նի քա­րայ­րը, հի­մա կտես­նես նրա ու­ժը, դա աստ­ված­նե­րի և ք­թե­րի միաց­յալ հզո­րութ­յունն է, նա երկն­քից, այլ մո­լո­րա­կից է ի­ջել և մեր նա­խա­հոր պատ­կերն ու­նի» (էջ 31):
Եվ սկսվում է զար­մա­նահ­րաշ գոր­ծո­ղութ­յու­նը: Հայ ժո­ղովր­դա­կան բա­նահ­յու­սութ­յա­նը քա­ջա­տեղ­յակ հե­ղի­նա­կը` Էդ­վարդ Մի­լի­տոն­յա­նը, ներ­քին հպար­տութ­յան ազ­գա­բույր զգա­ցու­մով վե­րա­պատ­մում է Տորք Ան­գե­ղի շուր­ջը հյուս­ված լե­գեն­դը: Ան­գե­ղը ցից ձգվում է, խո­րը շնչում, ո­րի ըն­թաց­քում մի հսկա քա­րա­բե­կոր պոկ­վում է մո­տա­կա քա­րայ­րից, և­ ար­տաշն­չե­լով` այդ զանգ­վածն ու­ղար­կում ներք­ևում փո­թորկ­վող ծո­վի վրա:
Այս պատ­կե­րի շա­րու­նա­կութ­յան մեջ ծա­ծան­վում է Մի­լի­տոն­յան-եր­գի­ծա­բա­նի նոր դի­տար­կու­մը: Քա­ջութ­յունն ու հե­րո­սութ­յու­նը կա­տա­րում է Ան­գե­ղը, մինչ­դեռ փա­ռա­բան­վում է Վ­սե­մա­շուն­չը, որ տվել էր հրա­մա­նը` սկսել մար­տը, և Ան­գե­ղը կա­տա­րել էր նրա հանձ­նա­րա­րա­կա­նը:
Ա­րա­րը հան­դի­պում է եր­ևույթ­նե­րի, ո­րոնք խորթ չեն մարդ­կա­յին գոր­ծա­ռույթ­նե­րին: Նա հա­մոզ­վում է, որ Ք­թաշ­խար­հին էլ է հա­տուկ կո­չում­նե­րի և մե­դալ­նե­րի բաշ­խու­մը: Ու զար­մա­նում է, երբ կար­դում է հրա­մա­նը. «­Մարդ Ա­րա­րը պարգ­ևատր­վում է Ան­գե­ղի ան­վան հու­շա­մե­դա­լով»: Այս հրա­մա­նը անս­պա­սե­լի էր Ա­րա­րի հա­մար, ուս­տի հան­կար­ծա­կիի գա­լով` կմկմում է. «Ախր ես ի՞նչ եմ ա­րել»: Հն­չում է մի­լի­տոն­յա­նա­կան սա­տի­րա­յի շա­ռա­չը Ռուն­գի շուր­թե­րից. «­Դու հե­րո­սա­բար հետ­ևել ես մեծ պա­տե­րազ­մին և չես զոհ­վել վա­խից ու սար­սա­փից, սա ևս հա­տուկ խի­զա­խութ­յուն է… Լավ կլի­նի չվի­ճար­կես: Վ­սե­մա­շուն­չի հրա­մանն է, հե­րոս ես, և վերջ» (էջ 35):
Ա­րա­րը Ք­թաշ­խար­հի ազ­դե­ցիկ ղե­կա­վար­նե­րի հետ շո­շա­փում է հար­ցեր է­կո­լո­գիա­կան ա­վեր­նե­րի, մարդ­կա­յին ա­գա­հութ­յան, նույ­նիսկ գրող­նե­րի նյու­թա­կան ա­նա­պա­հով վի­ճա­կի, գրքե­րի հան­դեպ ըն­թեր­ցող­նե­րի ան­տար­բե­րութ­յան և­ այլ կար­ևոր հիմ­նախն­դիր­նե­րի վե­րա­բեր­յալ:
Ա­րա­րի հա­մար ոչ պա­կաս աշ­խարհ է բաց­վում Ք­թե­րի աստ­ղա­դի­տա­րա­նում: Մինչև այդ նա մտքում հաս­տատ ո­րո­շել էր վե­րա­դառ­նալ մարդ­կանց եր­կիր, սա­կայն վեր­հի­շում է, որ ինքն ար­դեն Ք­թաշ­խար­հի հե­րոս է: Եվ անսպա­սե­լի բաց­վում է հյու­րա­սեն­յա­կի դու­ռը, ու շեմ­քին հայտն­վում են Կ­ճատն ու Ք­թո­ցը, հայտ­նում, որ Վ­սե­մա­շուն­չի հրա­մա­նով ի­րեն պետք է տա­նեն աստ­ղա­դի­տա­րան:
Ա­րա­րը հաս­նում է քա­րե աստ­ղա­դի­տա­րան` Քա­րա­փունջ ա­նու­նով:
Զար­մա­նա­լի – ազ­գա­յին որ­դիա­կան զգա­ցում­նե­րի մի նոր պատ­կեր է ստեղ­ծում Մի­լի­տոն­յա­նը Ք­թաշ­խար­հի աստ­ղա­դի­տա­րա­նի հա­մա­պատ­կե­րին:
Ա­րա­րը ձախ աչ­քով նա­յում ու նկա­տում է, որ այդ­տեղ՝ քա­րե­րի վե­րին մա­սում, սուր ծայ­րե­րի մեջ բաց­վում էին կլոր անց­քեր: Նա­յում է անց­քե­րից մե­կով երկն­քի խոր­քը ու զար­մա­նա­լով, ա­սես ա­փի մեջ տես­նում է Օ­րիոն հա­մաս­տե­ղութ­յու­նը, որ հա­յե­րը Հա­յաս­տան երկ­րում Հայկ են ան­վա­նում, եր­կիրն էլ կոչ­վում է Հա­յաս­տան, այ­սինքն` Հայ­կի եր­կիր: Սա այն ա­ռաս­պե­լա­կան Հայկ նա­հա­պետն է, որ, հաղ­թե­լով հան­րա­հայտ Բե­լին, հիմ­նել է Ա­րա­րի հայ­րե­նի­քը:
Ծա­նո­թա­նա­լով Ք­թաշ­խար­հի աստ­ղա­դի­տա­րա­նը ներ­կա­յաց­նող պատ­կեր­նե­րին՝ քայլ առ քայլ հաս­նում ես այն լեռ­նա­լան­ջե­րին, ո­րոնք հի­շեց­նում են Ա­րա­րի Հա­յաս­տան եր­կի­րը` պատ­մա­կան անց­յա­լի հա­վեր­ժա­խոս է­ջե­րով: Եվ ոչ միայն այդ: Անս­պա­սե­լի մի պատ­մութ­յուն քեզ տա­նում է ի­րա­կան այն լեռ­նա­գա­գաթ­նե­րը, ուր մեր նախ­նի­նե­րը, հի­րա­վի, ստեղ­ծել են յու­րօ­րի­նակ քա­րե աստ­ղա­դի­տա­րան:
Վե­պի սյու­ժեի ըն­թաց­քում Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նը դի­մում է ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան տար­բեր հնա­րանք­նե­րի: Ն­րա հա­մար սյու­ժեն ոչ միայն մարդ­կա­յին ա­րարք­նե­րի ու հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի ըն­թացքն է, այլև կեր­պար­նե­րի զար­գաց­ման յու­րօ­րի­նակ պատ­մութ­յու­նը: Այս­պես, Ա­րա­րին մենք տես­նում ենք նախ դե­պի Ք­թե­րի աշ­խարհ ճա­նա­պար­հե­լիս, այ­ցը Ծաղ­կա­ձո­րի քա­րան­ձավ, ա­պա՝ մուտ­քը Ք­թաշ­խարհ, ըն­դու­նե­լութ­յու­նը Վ­սե­մա­շունչ Կն­ճի­թի պա­լա­տում, այ­ցը Ան­գե­լիա, մաս­նակ­ցութ­յու­նը Ք­թե­րի մրցույ­թին, հե­տո Ք­թե­րի աստ­ղա­դի­տա­րան… Ու թվում է, թե նրա բնա­վո­րութ­յան ե­րանգ­նե­րի ընդ­հան­րա­ցու­մը պետք է տե­ղի ու­նե­նա հենց Ք­թաշ­խար­հում: Սա­կայն Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նը զար­գաց­ման ըն­թաց­քը փո­խում է դեպ­քե­րի ու մարդ­կա­յին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի նկա­րագ­րութ­յան մեջ գնա­լով հետ, դե­պի գլխա­վոր հե­րո­սի ըն­տա­նի­քը, դե­պի Մր­գա­միրգ գյուղ, ուր մար­դիկ կորց­րել են քու­նը: Տ­ղա­մար­դիկ ու պա­տա­նի­նե­րը, նաև ո­րոշ կա­նայք ու աղ­ջիկ­ներ զան­գում են աջ ու ձախ, բարձ­րա­նում են սար ու բլուր, հաս­նում են Խոս­րո­վի ան­տառ ու Գառ­նո ձոր, փնտրում են Ա­րաք­սի շամ­բուտ­նե­րի մեջ:
Ու ստաց­վում է մի շատ հե­տաքր­քիր ի­րա­պա­տում-հե­քիաթ, որ­տեղ ըն­թեր­ցողն ի­րեն գտնում է կոնկ­րետ հայ­րե­նի երկ­րում, հա­րա­զատ մարդ­կանց մի­ջա­վայ­րում, և­ որ շատ կար­ևոր է, դեպ­քե­րը տե­ղի են ու­նե­նում մեր օ­րե­րում:
Վե­պի հեր­թա­կան մա­սը, որ կոչ­վում է «Ա­րա­րի հայր Սմ­բատն ու հար­ևան տղա­մար­դիկ փնտրում են տղա­յին», պար­զա­պես հա­մեմ­ված է հա­յա­ծին ու հա­յաբ­նույթ ծի­ծա­ղով ու հայ լի­նե­լու ան­բիծ զգա­ցու­մով:
Հա­րա­զատ գյու­ղից Ա­րա­րին ո­րո­նող խում­բը Ա­րաք­սի ա­փից ձեռ­նու­նայն թեք­վում է Մր­գա­շատ գյու­ղի բլուր­նե­րի կող­մը: Ըն­թեր­ցողն սպա­սում է, որ հե­ղի­նա­կը կնշի մի նոր գյու­ղի ա­նուն: Սա­կան թվար­կում է գյու­ղե­րի այն­պի­սի ա­նուն­ներ, ո­րոնք հա­ճե­լիո­րեն բնու­թագ­րում են Հա­յոց հո­ղի բեր­րիութ­յունն ու հայ մար­դու բեր­քա­բեր ձեռ­քի ու­ժը: Այս­պես Մր­գա­միրգ գյու­ղին միա­նում են Մր­գա­շատ, ա­պա Մր­գա­զարդ գյու­ղե­րի բնա­կիչ­նե­րը` ո­րո­նե­լու Ա­րա­րին: Ա­պա խմբի հարգ­ված տա­րեց Սամ­սո­նի ա­ռա­ջար­կով գնում են դե­պի Ար­տա­շա­տի կող­մե­րը: Եվ ո՞նց զսպես ծի­ծաղդ, երբ, ինչ­պես մատ­նան­շում է հե­ղի­նա­կը, «Ո­մանք հե­ռա­խո­սա­զան­գե­րով հա­սել էին Լոս Ան­ջե­լես, Մոսկ­վա, Ռոս­տով, Ս­տամ­բուլ ու չգի­տես ուր: Ա­րա­րի բո­լոր բա­րե­կամ­նե­րը ոտ­քի վրա էին: Հա­յաս­տան երկ­րի ողջ ոս­տի­կա­նա­կան հա­մա­կար­գը լա­րել էր գոր­ծա­կա­լա­կան ու ոչ գոր­ծա­կա­լա­կան ցան­ցը» (էջ 52-54):
Դա դեռ բո­լո­րը չէ: Հա­տուկ ու­շա­դրութ­յան կենտ­րո­նում են նաև Ա­րա­րի դա­սըն­կեր Ա­նա­հի­տի տե­ղա­փո­խութ­յուն­նե­րը տնից դպրոց, դպրո­ցից տուն: Բա­նը հաս­նում է նրան, որ եր­րորդ օ­րը Ա­րա­րի դի­ման­կա­րը հայտն­վում է հեռուս­տա­տե­սա­յին «Ոս­տի­կա­նա­կան լրա­տու» հա­ղորդ­ման մեջ: Հան­րա­պե­տութ­յու­նը մեծ ու փոք­րով ան­հանգս­տա­ցած էր:
Ռեա­լիս­տա­կան` հա­մով-հո­տով հու­մո­րի հա­մե­մով օծ­ված մի պատ­կեր է Ա­րա­րի հոր` Սմ­բա­տի այ­ցը ճա­նաչ­ված գրա­կա­նա­գետ Սի­սակ­յան Մի­նա­սի մոտ: Թե­պետ նա ծան­րա­բեռն­ված էր, բայց մի քա­նի րո­պեում թեր­թե­լով Ա­րա­րի տետ­րերն ու մատ­յան­նե­րը, ստույգ եզ­րա­կաց­նում է, որ նման լու­սա­վոր տա­ղան­դը չի կոր­չի, ուր էլ գնա, ա­ռա­ջի­կա օ­րե­րին կվե­րա­դառ­նա: Նաև սիրտ է տա­լիս` օ­րի­նակ բե­րե­լով մեր պան­դուխտ եր­գիչ­նե­րին, ո­րոնք կո­րած են հա­մար­վել, բայց վե­րա­դար­ձել են:
Սմ­բա­տի և­ ար­ցախ­ցի գրա­կա­նա­գետ Սի­սակ­յան Մի­նա­սի միջև տե­ղի ու­նե­ցած զրույ­ցը Խա­չա­տուր Ա­բով­յա­նի, Ար­ցախ­յան պա­տե­րազ­մի վե­րա­բեր­յալ հի­շեց­նում է ժո­ղովր­դա­կան ա­մե­նա­սուր հու­մո­րը, ո­րից օգտ­վել են բո­լոր սրա­միտ մար­դիկ: Բա­ցի այդ, նրանց զրույցն ա­սես Հա­կոբ Պա­րոն­յա­նի «­Մե­ծա­պա­տիվ մու­րաց­կան­ներ» եր­կի շա­րու­նա­կութ­յունն է: Մո­ռա­ցած որ­դու` Ա­րա­րի ո­րոն­ման ա­ռաջ­նայ­նութ­յու­նը` հայ­րը հարց­նում է. «­Պա­րո՛ն պրո­ֆե­սոր, ա­սում ես որ­դիս կմնա՞ հայ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ան­դաս­տա­նում» (էջ 59):
Ակ­նո­ցի վրա­յից նա­յե­լով` գրա­կա­նա­գե­տը պա­տաս­խա­նում է. «­Հաս­տա­տա­պես»:
Բա­ցի այդ, Սմ­բա­տը ե­րե­կո­յան տա­նը պատ­մում է գրա­կա­նա­գե­տի հետ հան­դիպ­ման ման­րա­մաս­նութ­յուն­նե­րը ու բե­րում նրա շեշ­տած հա­վատն այն մա­սին, որ Ա­րա­րը կմնա հայ գրա­կա­նութ­յան ան­դաս­տա­նում ու ան­պայ­ման ետ կգա, ան­գամ երկն­քի ծե­րից կիջ­նի թռչնի թևով: Ու պրո­ֆե­սո­րի խորհր­դով Սմ­բատն շտա­պում է Բ­յու­րա­կա­նի աստ­ղա­դի­տա­րան` ու­շա­դիր նա­յե­լու դե­պի աստ­ղե­րի խոր­քը:
Իսկ այդ պա­հին Ա­րա­րը դեռ լսում էր ֆլեյ­տա­յի հո­գե­պա­րար նվա­գը:
Եվ ո՞վ էր նվա­գի հե­ղի­նա­կը: Պարզ­վում է, որ նվա­գո­ղը Վ­սե­մա­շուն­չի աղ­ջիկն է, ո­րը հան­դես է գա­լու ար­քա­յա­կան նվա­գախմ­բի հա­մեր­գում: Սա­կայն Ա­րա­րի հա­մար բա­ցա­հայտ­վում է ան­սո­վոր մի եր­ևույթ: Կ­ճա­տը հայտ­նում է, որ Ք­թաշ­խար­հում ֆլեյ­տա գոր­ծիք չկա: Վ­սե­մա­շուն­չի աղ­ջիկ Նր­բա­շունչն է իր բնա­կան քթով նվա­գում և կա­րող է այն­պի­սի ե­րաժշ­տութ­յուն պարգ­ևել բո­լո­րին, որ ոչ մի ան­շունչ գոր­ծիք ի վի­ճա­կի չէ մրցել նրա հետ:
Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նի չա­փա­զանց­ված եր­գի­ծանքն այս­տեղ ըն­թեր­ցո­ղին շատ է հե­տաքրք­րում: Գ­րո­ղը խո­սում է Վ­սե­մա­շուն­չի կնոջ` Ցած­րա­գոռ­գո­ռի ար­վես­տի մա­սին: Ն­րա նվա­գը երկ­նա­յին է, մի­ջազ­գա­յին փա­ռա­տո­նե­րի յո­թա­կի դափ­նե­կի­րի կա­տա­րում:
Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նի եր­գի­ծան­քը մի նոր ծփանք է տա­լիս, երբ ներ­կա­յաց­նում է Նր­բա­շունչ ար­քա­յադս­տեր նվա­գը: Կ­ճա­տը դի­մում է Ա­րա­րին. «­Դու պի­տի ջո­կած լի­նեիր Ցած­րա­շունչ թա­գու­հու և Նր­բա­շունչ ար­քայադստեր նվագ­նե­րը. թա­գու­հու նվա­գի մեջ զգա­լի են մի­ջազ­գա­յին ձայ­ներանգ­ներ, այլմո­լորա­կա­յին ռիթ­մեր. ինչ­քան չլի­նի, նա մաս­նակ­ցել է տար­բեր փա­ռա­տո­նե­րի, իսկ Նր­բա­շուն­չի նվա­գը զու­լալ, մեր տե­ղա­կան բա­նահ­յու­սութ­յան ան­կեղծ շունչն ու­նի, եր­կուսն ի­րար հետ հաս­նում են ա­ներևա­կա­յե­լի կա­խար­դան­քի»:
Պարզ է, Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նը Կ­ճա­տի շուր­թե­րով հաս­տա­տում է այն կար­ծի­քը, որ ազ­գա­յին ար­վես­տը չի կա­րող ու­նե­նալ բազ­մաբ­նույթ ե­րանգ­ներ, ե­թե ար­վես­տա­գե­տը չյու­րաց­նի հա­մա­մարդ­կա­յի­նի գե­ղե­ցիկ ա­վան­դույթ­նե­րը:
Մի­լի­տոն­յա­նը վե­պի սույն մա­սի վեր­ջում կա­տա­րում է մի շատ նրբա­գեղ ընդ­հան­րա­ցում` ե­րաժշ­տութ­յան ազ­դե­ցութ­յու­նը հա­մե­մա­տե­լով ծաղ­կի բուր­մուն­քի հետ:
Նա­խա­ճա­շից հե­տո Նա­ժիշ­տը բե­րում է մի ծաղ­կի տերև ու նվի­րում Ա­րա­րին: Կ­ճա­տը տե­ղե­կաց­նում է, որ դա հրա­վի­րա­տոմս է, որ ի­րենց հա­մերգ­նե­րին հրա­վի­րում են ծաղ­կի տերև­նե­րով:
Ա­րա­րը, հմայ­ված այս գե­ղե­ցիկ ա­վան­դույ­թով, խնդրում է, որ իր խո­նար­հու­մը փո­խան­ցեն թա­գու­հուն և­ ար­քա­յադս­տե­րը. տերև-հրա­վի­րա­տոմ­սը մի հրա­շա­լի գյուտ է, տիե­զե­րա­կան գյուտ, և­ ա­սում է. «Ե­րաժշ­տութ­յան հա­մար միայն ծաղ­կի տերևն է ար­ժա­նի, կեց­ցե՛ք» (էջ 59):
Որ­դի­նե­րի հան­դեպ ծնո­ղա­կան ա­ներ­ևա­կա­յե­լի, հա­վեր­ժա­կան սի­րո ար­տա­հայ­տութ­յուն է վե­պի «­Տիե­զեր­քի լռութ­յու­նը» բա­ժի­նը: Ա­րա­րի հոր` Սմ­բա­տի, հո­րեղ­բոր` Լմ­բա­տի, ա­կա­դե­մի­կոս Պետ­րոս­յա­նի զրույ­ցը Բ­յու­րա­կա­նի աստ­ղա­դի­տա­րա­նում:
Ամ­պա­գոռ­գո­ռի հետ հան­դի­պե­լուց նա հա­մոզ­վում է, որ ի­րեն վտանգ է սպառ­նում: Ն­րա հար­ցին, թե Ա­րա­րը նա­խորդ օ­րը լսե՞լ է իր աղջ­կա հա­մեր­գը, վեր­ջինս ազն­վո­րեն պա­տաս­խա­նում է. «Ի­հար­կե, ես ան­մա­հի­կի տերև տոմ­սա­կով հրա­վիր­ված էի հա­մեր­գի ու մեծ բա­վա­կա­նութ­յամբ զգա­ցի, որ ար­քա­յա­դուստ­րը հրա­շա­լի, մեղմ, Նր­բաշն­չին հա­տուկ վար­պե­տութ­յամբ եր­գեց, նվա­գեց, մենք էլ եր­բեմն ձայ­նակ­ցում էինք նրան» (էջ 84):
Ամ­պա­գոռ­գո­ռի նոր հար­ցին, թե Ա­րարն ինչ է զգում աղջ­կան նա­յե­լով, Ա­րա­րը պա­տաս­խա­նում է. «­Նա նրբա­գեղ է, նրբա­շունչ, նրբա­կերտ»:
Ք­թաշ­խար­հի, Ա­րա­րի հայ­րե­նի երկ­րի, Վե­նե­տի­կի, Վիեն­նա­յի, Գեր­մա­նիա­յի և­ այլ հար­ցե­րի հո­լով­մամբ Ամ­պա­գոռ­գո­ռը վեր­ջա­պես հարց­նում է. «Տ­ղա՛ ջան, դու շրջան­ցում ես հարցս, ճշգրիտ ա­սա, դու սի­րա­հար­վե­ցի՞ր աղջ­կաս, թե՞…» (էջ 88):
Որ­պես Ք­թաշ­խար­հի հե­րոս` Ա­րա­րը հար­գան­քով պա­տաս­խա­նում է. «Ամ­պա­գոռ­գոռ Վ­սե­մա­շունչ, նա անն­ման է, աստ­վա­ծա­յին ձայն ու եր­գով, դյու­թում է մար­դու հո­գին, բայց իմ եր­կիրն է կան­չում, իմ սիր­տը թռչում է Ա­րա­րատ­յան դաշտ» (էջ 89):
Ամ­պա­գոռ­գո­ռը հրա­մա­յում է կա­խել Ա­րա­րին:
Հ­րա­պա­րա­կում կա­տար­վում է Տի­րա­կա­լի հրա­մա­նը: Եր­ջա­նիկ պա­տա­հա­կա­նութ­յամբ փրկվում է Ա­րա­րը: Անս­պա­սե­լի հնչում է Ամ­պա­գոռ­գո­ռի հրա­մա­նը. «Ա­մեն կեր­պով Ք­թաշ­խար­հից ու նրան շրջա­պա­տող օ­դա­յին տա­րածք­նե­րից հե­ռաց­նել օ­տա­րին: Օգ­տա­գոր­ծել Ք­թաշ­խար­հի 3-րդ­ օ­րեն­քի հնար­քը» (էջ 91):
Ա­րա­րը պոկ­վում է Ք­թաշ­խար­հից, տիե­զե­րագ­նաց­նե­րի պես փա­փուկ վայ­րէջք կա­տա­րում Ա­րա­րատ սա­րի գա­գա­թին:
Բարձր գնա­հա­տե­լով Էդ. Մի­լի­տոն­յա­նի այս վե­պը` կցան­կա­նա­յինք մեր գո­հու­նա­կութ­յու­նը հայտ­նել նկա­րիչ Մար­գա­րիտ Փա­րե­մուզ­յա­նին՝ վառ եր­ևա­կա­յութ­յան ու շո­շա­փե­լի-խո­սուն նկար­նե­րի հա­մար:
Էդ­վարդ Մի­լի­տոն­յա­նի «Ք­թաշ­խար­հի հե­րոս Ա­րա­րը» վե­պը հայ ման­կա­պա­տա­նե­կան գրա­կա­նութ­յան ան­նա­խա­դեպ երկ է, ո­րին դեռևս անդ­րա­դառ­նա­լու է ա­պա­գա մեր գրա­կա­նա­գի­տութ­յու­նը:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.