ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ – 85 / ԱՆԱԶԴԱՆՇԱՆ ՎՏԱՆԳ ՉԻ ԼԻՆՈՒՄ

Արմեն Հովհաննիսյան
Ան­պայ­ման հնչում է, ի­մաց­նել ու զգաց­նել է տա­լիս: Կեն­ցա­ղում, ա­ռօր­յա փոխ­հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րում դյու­րին է կողմ­նո­րոշ­վե­լը՝ ծի­ծեռ­նակ­նե­րը ցած­րե­րում են թռչում, ու­րեմն, անձրև պի­տի գա, ջեր­մախ­տից ա­ռաջ սար­սուռ է անց­նում մարմ­նով, չափ ու ձև­ ան­ցած շո­ղո­քորթն ան­պայ­ման մի խար­դա­վանք դյու­թում է, թերևս նաև պարտք խնդրե­լու, չվե­րա­դարձ­նե­լու մտադ­րութ­յամբ, անս­պա­սե­լի կամ տևա­կան ժա­մա­նակ չհնչած հե­ռա­խո­սա­զան­գին հետ­ևե­լու է նույ­նաբ­նույթ խնդիրք, այս­պես շա­րու­նակ…
Կեն­սա­փոր­ձով ի­մաստ­նա­ցած մար­դիկ ան­մի­ջա­պես զա­նա­զա­նում են սպաս­վե­լի­քը, դեմն առ­նե­լու քայ­լեր ձեռ­նար­կում՝ ճիշտ ժա­մա­նա­կին և տե­ղին, և հա­կազ­դու­մը բնա­կան է ու խե­լա­միտ:
Շատ ա­վե­լի բարդ, խո­րունկ է երկ­րի ներ­քին ու ար­տա­քին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի, քա­ղա­քա­կա­նութ­յան պա­րա­գա­յին: Իսկ ինչ­քան ա­վե­լի փոր­ձա­ռու և խե­լա­միտ է ընդ­հա­նուր ղե­կա­վա­րութ­յու­նը, նույն­քան հա­մար­ժեք են կան­խար­գե­լող քայ­լե­րը, հա­մա­պա­տաս­խան գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րը: Եվ դա՛ է հենց իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի կար­ևո­րա­գույն խնդիր­նե­րից մե­կը, հիմ­նա­կա­նը:
Կու­սակ­ցութ­յուն­նե­րի ին­կուբա­տո­րա­յին բազ­մաց­ման հետևանք­նե­րով մտա­հոգ ան­ձինք ժա­մա­նա­կին հիմ­նա­վո­րել, շեշ­տել են ի­րենց տագ­նա­պը: Ու­շադ­րութ­յուն չդարձ­րին, և­ ա­հա­վա­սիկ. նո­րա­թուխ­նե­րի շար­քե­րը հա­մալ­րող մաս­նատ­վող­նե­րի առ­կա­յութ­յու­նը հա­մար­յա ա­մա­յաց­րեց քա­ղա­քա­կան դաշ­տը, քա­ղա­քա­կան շար­ժում, ներ­գոր­ծութ­յուն, կու­սակ­ցա­կան ա­ռօր­յա, հսկո­ղութ­յուն, հա­կադ­րում և հա­կազ­դում կոչ­վող ըմբռ­նում­նե­րը ձևա­փոխ­վե­ցին դե­կո­րա­տիվ հան­րա­հա­վաք­նե­րի, շա­րու­նա­կա­կան ա­սու­լիս­նե­րի, հան­րա­յին ե­լույթ­նե­րի՝ հար ու նման միմ­յանց, ա­ռանց գա­ղա­փա­րա­կան հստակ հիմ­քի, ա­ռանց նվա­զա­գույն իսկ ազ­դե­ցութ­յան (ուս­տիև՝ ան­հե­ռան­կար), լոկ գո­յութ­յան հա­վաս­տում ար­ձա­նագ­րող ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի: Էկ­րա­նը վե­րած­վեց զրու­ցող կամ մե­նա­խո­սող «գլուխ­նե­րի» ցու­ցա­պաս­տա­ռի: Թե՛ իշ­խա­նա­մետ, թե՛ ընդ­դի­մա­դիր աս­պա­րեզ­նե­րում: Սե­փա­կա­նաշ­նոր­հում­նե­րի ան­հա­մա­կարգ մա­րա­թո­նը, չունկնդ­րե­լով ծա­վալ­վող ա­հա­զան­գե­րը, հան­գեց­րեց կա­մա­յա­կա­նութ­յուն­նե­րի, տնտես­վա­րութ­յան բազ­մա­պատ­կում­նե­րի, ան­հաս­կա­նա­լի փոխ­հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի՝ սե­փա­կա­նաշ­նոր­հա­մետ կամ հա­կա­ռակ դրսևո­րում­նե­րը դարձ­նե­լով ա­ծանց­յալ ֆոն, հա­րա­կից ծափ-ծլնգոց կամ հայ­հո­յանք-բամ­բա­սանք: Պա­տե­հա­պաշտ, քսու, միա­ժա­մա­նակ ինք­նա­սի­րա­հար­ված «սուբ­յեկտ­նե­րին» պաշ­տոն­նե­րի կար­գե­լը վթա­րից վթար է տա­նում և դեռ տա­նե­լո՞ւ է: Ներ­քին քա­ղա­քա­կա­նութ­յան մեջ է՞լ քա­նի նմա­նօ­րի­նակ փոր­ձանք­ներ կա­րե­լի է թվար­կել. դա­տա­վա­րութ­յուն­նե­րի ռե­կոր­դա­յին ձգձգում­ներ և­ ընդ­հա­տում­ներ, բնակ­չութ­յան տար­րա­կան սպա­սարկ­ման խոր­խո­րատ­ներ, չվճար­վող աշ­խա­տա­վար­ձե­րի և ն­պաստ­նե­րի հա­մա­պատ­կե­րի վրա չմուծ­վող վար­ձավ­ճար­նե­րին հետ­ևող դա­ժան մի­ջոց­ներ… Եվ այլն:
Ներ­քին խո­ցերն ու կնճիռ­նե­րը դեռ ո­չինչ: Հեշտ է ա­սե­լը, այ­նինչ մեր կյան­քից են գնում անպ­տուղ և կա­րի­քա­ռատ տա­րի­նե­րը, և հենց դրանք էլ մե­ծա­պես են ազ­դում մեր ար­տա­քին փո­խառն­չում­նե­րի վրա՝ միայն և միայն բա­ցա­սա­բար: Վարժ­վե՞լ ենք, ըն­տե­լա­ցե՞լ, իսկ դրա­նից ա­ղե­տա­բեր ո­չինչ չի լի­նի են­թադ­րել: Մար­դու ի­րա­վունք­նե­րի պաշտ­պա­նութ­յան հանձ­նա­ժո­ղով չէ, առն­վազն դի­վի­զիա է պետք՝ բո­լոր խախ­տում­նե­րը թե­կուզև սոսկ ար­ձա­նագ­րե­լու հա­մար:
Փոր­ձենք մտնել ար­տա­քին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի մարզ: Ա­սա­ցեք, խնդրեմ. է՞լ քա­նի տա­րի և դա­րից դար պի­տի ձգվի Մինս­կի խմբի ա­ռա­քե­լութ­յու­նը, քա­նի՞-քա­նի ան­գամ և­ աշ­խար­հի է՞լ որ ծայ­րե­րում պի­տի հան­դի­պեն եր­կու նա­խա­գահ­նե­րը, է՞լ քա­նի հին ու նոր ա­նուն պի­տի գա տա­րա­ծաշր­ջան ու գնա: Չեմ կար­ծում, թե մեկ­նու­մե­կը հստակ պա­տաս­խան ու­նի: Ա­սել, թե նման հիմ­նախն­դիր­նե­րը մեկ օ­րում կամ տա­րում չեն հարթ­վում, ա­սել է թե՝ ո­չինչ չա­սել, ա­ռա­վել ևս՝ չա­նել… Ու մեկ էլ՝ որ­տե­ղից որ­տեղ, ինչ­պես և­ ին­չի հա­մար, հայ-թրքա­կան հաշ­տեց­ման (առն­վազն՝ տա­սը հար­ցա­կան) երկ­կող­մա­նի հանձ­նա­ժո­ղով, մեկ կող­մի անս­քող լկտիութ­յամբ, մյուս կող­մի աչք ու սիրտ ծա­կող «պատ­կե­րա­շա­րով»: Եվ փառք Բարձր­յա­լին, որ ե­կա­ծի պես էլ չքվեց ան­փա­ռու­նակ-տխրահռ­չակ խմբա­կը, այ­լա­պես վթար­ներն անշր­ջա­դարձ կլի­նեին: Իսկ դրա հետ մեկ­տեղ՝ բա­քու­նե­րից-ստամ­բուլ­նե­րից հնչող սպառ­նանք ու հո­խոր­տանք: Ա­սենք, թե դա ար­վում է զուտ «ներ­քին գոր­ծա­ծութ­յան» հա­մար, ընտ­րութ­յուն­ներ են սպաս­վում այն­տեղ: Իսկ ե­թե ոմն մին­բա­շի, իր յուզ­բա­շի­նե­րի գլուխն ան­ցած, այլ­ևայլ գայ­լե­րի հետ դաշ­նակ­ցած, հան­կարծ վճռի գոր­ծի անց­նե՞լ: Ընտ­րա­ձայն ժո­ղո­վե­լու կամ շատ պար­զու­նակ ա­նաս­նա­գո­ղութ­յան ու թա­լա­նի հա­մար՝ մի՞­թե կար­ևոր է: Ա­յո՛, քա­նիցս կրկնել են ա­ռա­ջին դեմ­քե­րը՝ սուր բարձ­րաց­նո­ղը սրից էլ կընկ­նի, իսկ քա­նի որ կռվո­ղը զին­վորն է, նո­րա­նոր մա­տաղ կյան­քե՞ր պի­տի զոհ գնան: Բա­ցի դրա­նից՝ ի՞նչ հիմ­քի վրա է սարք­ված այդ հա­րա­յը, ի՞նչ ուժ է թի­կունք կանգ­նել ջախ­ջախ­ված, դրոշ ու դիակ մար­տի դաշ­տում թո­ղած բա­նակ­նե­րին: Ա­վե­լին՝ մար­տա­կան պատ­րաս­տութ­յունն ու ո­գին նախ­կի՞նն են մեր զո­րագն­դե­րում… Մեկ ան­գամ վա­րած, դաշտ ու այ­գի հե­ղե­ղած ջրի ճա­նա­պար­հին հու­սա­լի ամ­բար­տակ են կանգ­նեց­նում և­ ոչ թե բա­վա­րար­վում ջրի մա­կար­դա­կի և խո­րութ­յան պար­բե­րա­կան չա­փում­նե­րով:
Հ­նուց ե­կած, դա­րե­րի մեջ փորձ­ված-ստուգ­ված ճշմար­տութ­յուն­ներ էին սրանք և­ ոչ ա­մեն­ևին ա­ռան­ձին հրա­պա­րա­կագ­րի կար­ծիք և ա­հա­զանգ:

1 փետրվարի, 2002 թ.,
«Գրական թերթ»

 

­Ռո­բերտ Վ. ­ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ԱՄՆ, ­Լոս Ան­ջե­լես

Ե­թե աշ­խար­հում չլի­ներ ­Սաք­սո­նա Գ­րամ­մա­տի­կան և չ­լի­ներ նաև ­Շեքս­պիր, ա­պա դարձ­յալ աշ­խար­հի վրա կլի­ներ «­Համ­լետ», ա­պա դարձ­յալ աշ­խար­հի ար­գան­դից կծնվեր «­Համ­լե­տը», ա­պա դարձ­յալ աշ­խար­հի վրա կկախ­վեր «լի­նել, թե՞ չլի­նե­լու» ա­ռեղծ­վա­ծը:
Ե­ղե՞լ է «­Համ­լե­տը»… ­Կա՞… Կ­լի­նի՞…
­Պա­տաս­խա­նը չփնտրենք ­Շեքս­պի­րի ող­բեր­գութ­յան մեջ, այլ մեր` յու­րա­քանչ­յու­րիս: ­Մե­զա­նից յու­րա­քանչ­յու­րը կա­րող էր լի­նել «­Համ­լետ»: ­Կա­րող է լի­նել: ­Կա: Կ­լի­նի… Եվ ե­ղավ այդ «­Համ­լե­տը»: ­Նա ապ­րեց մեզ հետ, մեր կող­քին, մեր օ­րե­րում…
­Պա­տա­նե­կան տա­րի­նե­րից մինչև իր կյան­քի վեր­ջը «­Դա­նիա­յի իշ­խան ­Համ­լե­տը» միշտ նրա հետ էր, միշտ նրա հա­վա­տա­րիմ, ան­բա­ժան ըն­կե­րը: ­Նա «­Համ­լե­տի» հետ քայ­լում էր փո­ղոց­նե­րով, «­Համ­լե­տի» հետ մտնում թատ­րոն, հա­մեր­գա­սրահ, սրճա­րան, մտնում էր խմբագ­րա­տուն, հե­ռուս­տա­տե­սութ­յուն, հա­մալ­սա­րան, ա­մե­նուր…
Ես նրան, ի­րոք, միշտ պատ­կե­րաց­րել եմ մեր ժա­մա­նակ­նե­րի «­Համ­լե­տին», ո­րը խղճի ու ճշմար­տութ­յան աս­պե­տի ար­ժա­նա­պա­տիվ կյան­քով ապ­րեց իր ողջ կյան­քը:
­Նա իր հետ ծնեց իր «­Համ­լե­տին», նա իր հետ տա­րավ իր «­Համ­լե­տին»՝ ԱՐՄԵՆ ԱՐՇԱՎԻՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, նույն ին­քը՝ մեր օ­րե­րի «­Համ­լե­տը»…
…­Դու ե­ղար հան­րութ­յան ակ­տիվ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից մե­կը՝ մշտա­պես գտնվե­լով ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի կի­զա­կե­տում: ­Հատ­կա­պես գոր­ծուն­յա և­ արդ­յու­նա­վետ էր քո գոր­ծու­նեութ­յունն ար­ցախ­յան շարժ­ման տա­րի­նե­րին՝ «­Ղա­րա­բաղ» կո­մի­տեի ա­ռա­ջին կազ­մի ան­դամ, սում­գա­յիթ­յան ոճ­րա­գոր­ծութ­յունն ի­րա­կա­նաց­րած ադր­բե­ջա­նա­կան ե­լու­զակ­նե­րի հան­ցան­քը մեր­կաց­նող և ­ներ­կա­յաց­նող, քա­ղա­քա­կան բան­տարկ­յալ­նե­րի ի­րա­վունք­նե­րի պաշտ­պա­նութ­յան հանձ­նախմ­բի ղե­կա­վար:
­Քո քա­ղա­քա­ցիա­կան դիր­քո­րո­շու­մը մշտա­պես ե­ղել է կա­յուն, ան­փո­փոխ, ան­շա­հախն­դիր և­ ար­դա­րա­միտ: ­Քո եր­կու մաս­նա­գի­տութ­յուն­նե­րին՝ հրա­պա­րա­կա­խո­սութ­յա­նը և ­գե­ղար­վես­տա­կան թարգ­մա­նութ­յա­նը նվիր­վե­ցիր ամ­բող­ջութ­յամբ, սի­րով, մե­ծա­գույն պա­տաս­խա­նատ­վութ­յամբ… ­Մար­դու եր­ևա­կա­յութ­յու­նից դուրս է մնում այն ա­մե­նը, երբ թվար­կել միայն թարգ­ման­ված գրքե­րի ցան­կը: ­Հեշտ է ա­սել, ե­րե­սու­նից ա­վե­լի ռուս դա­սա­կան և ­ժա­մա­նա­կա­կից հե­ղի­նակ­ներ՝ Ա­լեք­սանդր ­Պուշ­կին, ­Ֆեո­դոր ­Դոս­տոևս­կի, Ան­տոն ­Չե­խով, Ա­լեք­սեյ ­Կուպ­րին, Ի­սա­հակ ­Բա­բել, ­Մի­խա­յիլ ­Բուլ­գա­կով, ­Վա­սի­լի ­Շուկ­շին, ­Վա­սի­լի ­Բե­լով, Ա­լեք­սանդր ­Սոլ­ժե­նի­ցին, Ա­նա­տո­լի ­Ռի­բա­կով, ­Յու­լիան ­Սեմ­յո­նով, Ա­լեք­սեյ ­Տոլս­տոյ… և այս­պես ե­րե­սուն ռուս հան­րա­հայտ գրող­ներ:
­Նա ստեղ­ծեց թարգ­մա­նա­կան իր դպրո­ցը: Չ­կա նա­խա­դե­պը, ո­րը կա­րող էր այդ­պի­սի բեղմ­նա­վոր և­ ար­գա­սա­վոր գոր­ծու­նեութ­յուն ծա­վա­լել թարգ­մա­նութ­յան բնա­գա­վա­ռում… ­Ռուս դա­սա­կան ու ժա­մա­նա­կա­կից հե­ղի­նակ­նե­րի եր­կե­րի հա­մար­ժեք ու հիմ­նա­րար թարգ­մա­նութ­յուն դնել հայ ըն­թեր­ցո­ղի սե­ղա­նին՝ ի­րոք եր­ևա­կա­յութ­յու­նից դուրս է…
13.000 էջ հաս­տա­փոր հա­տոր­ներ թարգ­մա­նել ա­նա­ռար­կե­լի բարձ­րար­վեստ ու հա­րուստ բա­ռամթեր­քով, ա­մե­նախս­տա­պա­հանջ ըն­թեր­ցո­ղին լիար­ժեք բա­վա­րա­րե­լու ա­մե­նա­բարձր պա­հան­ջով, ի­րոք եր­ևա­կա­յութ­յու­նից դուրս է…
Եվ, այդ բո­լո­րը մի կարճ կյան­քի ըն­թաց­քում…
Աշ­խար­հի ճա­նաչ­ման հար­ցը Ար­մեն ­Հով­­հան­նիս­­յա­նի հա­մար միշտ էլ ե­ղել է բա­ցա­հայտ­ման ու մի­ջան­ցիկ գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի մի շղթա, այն կար­միր ու կար­ևոր թե­լը իր ապ­րած ողջ կյան­քի ըն­թաց­քում… ­Զայ­րույ­թը խեղ­դում էր տա­ղան­դա­վոր հա­յին, թե ինչ­պես թուր­քա­կան լո­բիզ­մը ա­ռա­ջըն­թաց էր ար­ձա­նագ­րում ա­մե­նուր… ­Ար­մեն ­Հով­հան­նիս­յա­նի հզոր գրի­չը դարձ­յալ չէր խո­նարհ­վում Ան­կա­րա­յի ու ­Բաք­վի ծրագ­րե­րի ի­րա­կա­նաց­ման խնդրում: Բ­լո­կա­դա­յի էր են­թարկ­վում մի ողջ պե­տութ­յուն: ­Հայ ժո­ղո­վուր­դը զրկվում էր դրսից ցո­րեն ու բեն­զին ներկ­րե­լու հնա­րա­վո­րութ­յու­նից: Իսկ աշ­խար­հի հզոր­նե­րը աչ­քե­րը փա­կել էին…
­Դու տե­սար ա­նար­դար աշ­խար­հի դեմ­քը, այս աշ­խար­հի ու­ժեղ­նե­րի ան­տար­բեր վե­րա­բեր­մուն­քը քո փոք­րիկ երկ­րի նկատ­մամբ… ­Դու, ա­մեն ան­գամ երբ գնում էիր ­Ղա­րա­բաղ, գնում էիր մարդ­կանց հույս ներշն­չե­լու հա­մար, հա­վատ ներշն­չե­լու հա­մար, ու հա­մոզ­ված էիր, որ ար­դա­րութ­յու­նը գա­լու է, որ քո զին­վո­րը ան­պայ­ման հաղ­թե­լու է…
­Դա քո նո­րօր­յա ա­ղոթքն էր ու ե­րա­զան­քը…
­Մեծ հու­մա­նիս­տի՝ Ար­մեն ­Հով­հան­նիս­յա­նի աչ­քի ա­ռաջ ժա­պա­վե­նի նման անց­նում էին քսա­նե­րորդ դա­րի վեր­ջի լար­ված ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րը, բայց նրա հոգ­սը ­Հա­յաս­տանն ու ­Ղա­րա­բաղն էր, ար­յու­նա­քամ և ու­ժաս­պառ ե­ղած Ս­պի­տակն ու Գ­յում­րին, տագ­նա­պա­լի ժա­մա­նակ­ներ ապ­րող իր եր­կի­րը, իր ժո­ղո­վուր­դը, իր ­Հա­յաս­տա­նը…
Այս ինչ ա­նար­դար ժա­մա­նակ­ներ են… ­Դա քո տա­ռա­պանքն էր… ­Դա քո նո­րօր­յա բո­ղոքն ու ող­բեր­գութ­յունն էր…

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.