ԲԱՆ ԱՍԱ, ԲԱՆ ՀԱՍԿԱՆԱՄ / Վահան ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ

Եվ հնչում է, որպես աղոթք,
Արքայական քո լեզուն:
Վահան Տերյան

Ես հեռուստացույցը միացրի ճիշտ այն պահին, երբ հաղորդավարը դեռ նոր էր սկսում զրույցը մեր հայտնի քաղաքական գործիչներից մեկի հետ: Դեռ մուտքի ներածականում մի տեսակ տոնական հանդիսություն կար. հաղորդավարը մի այնպիսի ոգևորությամբ ու մեծարանքով ներկայացրեց հյուրին, և հյուրը մի այնպիսի խանդավառ արժանապատվությամբ վարժապետի դիմակ հագավ, որ ասես նրա հենց առաջին խոսքով առնվազն հարթվելու էին Սիրիայում խորացած քաղաքական ներհակությունների կնճիռները: Ու նա խոսեց. այդպիսի գիտակցված արժանապատվությամբ երևի թե կյանքում գոնե մեկ անգամ Աստծու երեսը տեսած հանճարը կխոսեր… Խոսելիս հաղորդավարին նայում, բայց կարծես նրան չէր տեսնում, հայացքն ասես հաղորդավարից անցնում, ու նայում էր նրա թիկունքում դրված անտեսանելի մի հայելու: Մի կախարդական անդրհայելու: Ու տեսնում էր միայն իրեն, իր հայելային արտացոլքը: Ինքն էր իր հանդիսատեսը. ինքը ճառում էր, ինքը` լսում: Խոսում էր մաքուր գրական հայերենով, խոսքը առատորեն համեմելով հոմանիշների ու հականիշների գունագեղ համադրություններով ու հակադրություններով, անմահներից մեջբերված ասույթների խելացի ու տեղին գործածումով, մատների ելևէջ շարժումներն ու աչքունքի խաղը նրբանկատորեն ներդաշնակելով Հայոց լեզվի ճոխության ու վեհության հետ: Ինչ-որ մի պահ բուն նյութից գիտակցորեն շեղվեց և, ասես խավարյալներիս լուսավորելու առաքելությամբ, խոսեց նաև լինելիության ունայնության, մահվան առեղծվածի, ապրելու պարտադրված կամքի ու հայ մարդու ոգու անպարտելիության մասին: Ինքն իրենով հիացած նայեց իր հայելային արտացոլքին, մտքի շողշողուն փայլից ճակատը վեհացավ, լուսավորվեց, աչքերը ջրակալեցին, և նրան նայելիս պատրանքով էիր պարուրվում, թե ուր որ է նա կկտրվի երկրից ու երկինք կհամբառնա, որովհետև նրա խոսքը երկրային չէր, հողոտ-մղեղոտ չէր, նրա խոսքը եթերային էր, միայն իրեն էր հասկանալի, ու տկարամիտներիս հոգնած անտարբերությունը նրան հիասթափեցնում էր…
Նա խոսեց ուղիղ քառասուն րոպե, ու ես… Ու ես` բարձրագույն մաթեմատիկայի ու ֆիզիկայի համալսարանական դասընթացները կարծես հաջողությամբ մարսած, ինչպես ասում են` Դոստոևսկի և Ֆոլքներ կարդացած և (հազար ներողություն) ընկալած հայս` նրա ասածից այդպես էլ ոչինչ չհասկացա: Ու կարկամեցի: Բայց փոխարենը հասկացա մեկ ուրիշ ու ավելի կարևոր մի բան. ես չհասկացա նրան, որովհետև նրա հայերենը անկյանք էր, ջերմոցային, ապակու տակ դրված, նրա հայերենը թորած հայերեն էր, մեջը աղ չկար. բառը կար` բառի ոգին չկար, բառը կար` բառի մտերմությունն ու անկեղծությունը չկար, բառը արդուկած էր, օսլայած, դա Հայոց լեզվի շտեմարանում դիմակավորված աճպարարություն էր, որի վրայից օծանելիքի հոտ էր գալիս… Դա շրջիկ մտքերով կառուցված հայերեն էր` օտարամուտ բառերով «համեմված»: Խոսողի զգայական ու իմացական պաշարը անհաղորդ էր բառի էությանը, նրա սերն ու ատելությունը, սկզբունքն ու դիրքորոշումը, առաջադրվող հարցերի հանդեպ վերաբերմունքն ու արձագանքը բառի ու խոսքի մեջ չէին թափանցում: Մարդն ու ասելիքը իրարից անջատ էին, բառը ինքնանպատակ էր, ընկալելի խոսք չէր դառնում, եթե դառնում էլ էր` ինչ-որ պաղ ու անկենդան շղարշով էր պարուրվում: Դա բառ ու խոսքի անթափոր հուղարկավորություն էր` անարցունք ընթացքով, բանդագուշանք հիշեցնող թանձրույթով ու ունկնդրի հեգնանքով պրկված: Դա պարսպապատ հայերեն էր, ինքն իր միգամածության մեջ պարփակված, որով խոսում են հատկապես այսօրվա քաղաքական ու կուսակցական նորաթուխ գործիչները, նրանք, ովքեր սիրում են իրենց «բանիմացությամբ» զարմացնել ու տպավորություն գործել մարդկանց վրա. իրենց հույզին ու մտքերին համապատասխան բառ գտնելու փոխարեն դիմում են զանգուլակներով պճնված օտարահունչ բառեր ու դարձվածքներ օդավորելու փորձված ու հեշտ միջոցին: Միջոց, որ ծուլացնում է մարդու միտքը, աղքատացնում հոգևոր ներաշխարհը, աղավաղում մարդավայել խոսքի հմայքը, և սա նույնքան վանող է, որքան մյուս ծայրահեղությունը` գռեհիկ ժարգոնը:
Լեզուն հավերժ նորոգվող ու թարմացվող ընթացք է, լեզվի մեջ պատմություն կա, ոգի կա, և զուր չի ասել Ավետիք Իսահակյանը` «Մեր լեզուն մեր հայրենիքն է»: Զուր չի ասել Համո Սահյանը` «Մեր լեզուն մենք ենք, ու կանք»: Քաղաքական գործչի հայերենը ես չէի հասկանում, որովհետև այդ լեզվի մեջ ո՛չ հայրենիք կար, ո՛չ էլ` մենք: Դա ճշմարիտ լեզվի տնազ էր` միգամած մտքի խոպոպիկներով պաճուճավորված, որի մեջ ո՛չ հիշողություն կար, ո՛չ ծնունդի բերկրանք, ո՛չ վախճանի ցավ ու տառապանքի կնճիռ, ո՛չ Արարատյան դաշտում կարկտահարված ծիրանենու տնքոց, ո՛չ Արաքսի ափին աճած սլացիկ բարդու խոյանք, ո՛չ կռունկի կարոտ… Քաղաքական գործչի հայերենը փայտի մեջ խրված սղոց էր հիշեցնում, որ գնում-գալիս, բայց թեփ չէր հանում…
Հեռուստացույցը միացնում ես ու պապանձվում. այս ի՞նչ անվերծանելի շփոթ է, այս ի՞նչ նոր դերաբաշխումներ են, Աստծու պարգև խոսքը, հայերեն խոսքը ինչո՞ւ հանկարծ այսպես արժեզրկվեց-ջրիկացավ մեր բերանում: Խոսքը ապրելու խորհուրդ էր, անցյալի պարկեշտ հիշողություն ու ապագայի երազանք, խոսքը կշիռ էր, դարձավ քամու բերանն ընկած բմբուլ: Խոսք ասելու հնարավորությունը խոսք ասելու իրավունքն ունեցողից վերցվեց ու տրվեց խոսք ասելու իրավունքը չունեցողին: Ու զավեշտի թատրոնը բացեց դռները: Ու լեզուն մտքից առաջ ընկավ, լեզուն զրկվեց արմատից` միտք թելադրող զորությունից, և ուղեծրից թռած արբանյակի պես անկապ ու անհասցե պտտվեց ու ինքն սկսեց մտածել: Լեզուն սկսեց մտածել: Նայում ես` հեռուստացույցի էկրանին իրար հերթ չտալով ձեն ձենի տված խոսում են. կուսակցական են, քաղաքական դաշտի ներկայացուցիչ են, աստղ ու մոլորակ են, թե ինչ են` խոսում են: Առանց դադարի ու արագ-արագ խոսում են: Թե երբ են հասցնում մտածել` չես հասկանում: Ասես մի տեսակ ներքին ու արտաքին հրահանգվածության մեջ լինեն` միայն թե խոսիր, կարևոր չէ, թե ինչի մասին: Այսինքն` ոչ թե խոսք՝ հանուն գաղափարի, հանուն ճշմարտության, այլ խոսք` հանուն խոսքի, հանուն որևէ թիմի, հանուն շահի. խոսում են խոսելու համար: Միայն թե այդ ընթացքում տղամարդկանց փողկապը կոստյումի հետ ժպտաշուրթ հաշտ լինի, իսկ կանանց շրթներկի, մազերի ու հագած շորի ներդաշնակ համադրությունը նայողին շլացնի: Եվ որովհետև ժողովրդի ու երկրի ճակատագրի հանդեպ ընդհանուր մտահոգություն չկա, փաստարկված միտք ու տրամաբանություն չկա, մնում է սեփական էշը սեփական ճիպոտով քշելու հոգսը: Եվ հենց դրա համար էլ խոսքը հաճախ դառնում է խոսքակռիվ: Ու Հայոց լեզուն այստեղ կրակն է ընկնում… Նայում ու մտածում ես. այս փոշիացող արժեքների ու հավատի էրոզիայի դեմը ինչպե՞ս պիտի առնենք, այս գահավիժող ոգու տեսիլքը մինչև ո՞ւր է տանելու մեզ…
Ո՞ւր է տանելու… Հարցադրման այս մազգզուզ հևքում կարծես թե լույսը պիտի խեղդվեր խավարի մուժում, բայց ելքադուռը փնտրողի համար միշտ էլ բաց է. հանկարծ ու միանգամից իմ մտասևեռման ծիրում ցանկալի բռնկում եղավ, և այդ բռնկման ցոլքում ես փառահեղ խոսք հիշեցի՝ եթե այլևս չգիտես, թե ուր ես գնալու, շրջվիր ետ նայիր, որ տեսնես, թե որտեղից ես գալիս: Եվ այս խոսքի իմաստնությունը պապիս օրհնանքի պես իմ հոգում խնկաբուրվեց ու իր կիզակետում թանձրացավ. ես մի պահ կարկամած ետ նայեցի ու հին պատկերի մեջ տեսա իմ այսօրվա երթի խոչուխութի վրա փռված լույսը. հայրս Ախալցխա քաղաքից չինական լապտեր էր բերել, ու կյանքն ինձ համար դարձել էր իրական հեքիաթ: Իմ մեծագույն հրճվանքը՝ երբ պապս մութն ընկնելուց հետո տնից գործով դուրս էր գալիս՝ ես միշտ ու ամենուրեք հետն էի. չինական լապտերը ձեռքիս՝ կողքով քայլում ու ոտքերի առաջը լուսավորում էի: Պապս իր մեջ թաքուն հրճվում ու խրատում էր. «Ապրի արևդ, ձագ ջան, լույսի մեջ Աստված կա, լույսը գցի դեմներս ու զորությանը հավատա. լույսը չի խաբի ու չի մոլորեցնի, մեզ անփորձանք տեղ կհասցնի»:
Եվ անցյալը ներկա դարձնելով՝ ես հիմա ինքս իմ մեջ արձանագրեցի. խավարի կուրծքը պատռող լապտերի լույսն ինձ համար այսօր Հայոց լեզուն է, որ իմ դեմը լուսավորում ու ինձ իր հետևից տանում է: Ու հայ մարդն ինձ համար Հայոց լեզուն է: Հայ գրականությունն ինձ համար Հայոց լեզուն է, որ Հայոց լեզվով մտածելու և Հայոց լեզվով պատմելու աստվածային շնորհը երկինք է տանում: Ճոխ ու հարո՞ւստ է լեզուն՝ ասողին միշտ էլ լսող կլինի: Անհամ ու անկյա՞նք է լեզուն՝ Աստված է՛լ բեթարից ազատի: Հայոց իշխանափայլ լեզուն գրողի մտքում պիտի Իշխանի պես խայտա, խոսողի մտքում պիտի երեխայի պես հրճվի, որ հայոց առվի ջուրը երբեք չցամաքի. որ մեր այգիների բերքը Հայոց լեզվի պես առատ լինի. որ մեր խիղճը Հայոց լեզվի պես մաքուր լինի. որ դժբախտությունը Հայոց լեզվով փարատվի. «ցավդ տանեմ, ցա՛վդ, ցա՛վդ…». որ թալանի մեկնված մեծավորի ձեռքը մեր նահապետ պապի՝ Հայոց լեզվի ոգով սանձվի. «ձեռքդ, ձեռքդ ետ քաշի, ավազակ». որ մեր իշխանավորը վերջապես հասկանա՝ Հայոց լեզվի մեջ Աստված կա, Հայոց լեզվով չի կարելի խաբել, կեղծել, ստորացնել… Չի կարելի Հայոց լեզվով բարերարությունից խոսել ու միաժամանակ ձեռքը թալանի մեկնել: Այդ ձեռքն ախր նաև բարևելու համար է, իսկ բարևն Աստծունն է ու իր մեջ պղծություն չի հանդուրժի. Աստված վերևից կնայի ու կբարկանա, և մեր մեկը երկու չի դառնա:
Միտքս թանձրացա՞վ: Չգիտեմ: Հարցրեք իմացողներին: Հարցրեք սովորեցնողներին, որովհետև՝ ովքեր կարողանում են՝ գործ են անում, ովքեր չեն կարողանում՝ սովորեցնում են…
Մենք մահկանացու ենք և, մեր փոքրիկ Ես-ի քմահաճույքով, կարող ենք նաև աննրբանկատորեն միմյանց նեղացնել. դա մեր վրիպումն է ու մեղքը միաժամանակ, բայց ոչ ոք իրավունք չունի նեղացնել Հայոց լեզուն, ոչ ոք իրավունք չունի խաղալ Հայոց լեզվի հոգու ու ճակատագրի հետ: Դա անձեռնմխելի ու սուրբ ոլորտ է, ինչպես որ սուրբ էր ինքը` Մեսրոպ Մաշտոցը: Ինչպես որ սուրբ էին Հայոց լեզվով խոսող ու Հայոց լեզուն սրբացնող մեր Մեծերը:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.