ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ՔՐՈՆԻԿՈՆ / Ալիս ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Ալիս Հովհաննիսյան

Քրոնիկոնս այսօրվա սկսեմ իմ մայրաքաղաքի կամարակապ մուտքերից՝ դալաններից ու ծաղկապատված կենտրոնից: Մի քիչ ավելի քաղցրացնելով հայացքս՝ կնայեմ փոքրիշատե հարթ ճանապարհներին, չտեսնելու կտամ դրանց քանդված ու այդպես էլ մոռացված հատվածները:
Ինչո՞ւ եմ դալանից սկսում, որովհետև սա մի ապացույց է, որ եթե ձեռքին ճար ունեցող մարդը ուզենա իր քաղաքի` տասնյակ տարիներով գիշերային զուգարանի վերածված դալանները միզահոտից ազատել, մի գիշեր չքնելով կամ մի քիչ ուշ քնելով, կգտնի լուծումը: Իսկապես, ի՜նչ խելամիտ, ի՜նչ քաղաքակիրթ լուծում… Պատին նկարված գեղեցիկ պարտեզի պատկերը կեսգիշերին տեսնող որևէ մեկը գուցե հանկարծ հապաղի… կամ էլ մտափոխվի ու, պատը կմնա իր մաքրության մեջ: Կարելի է ստորգետնյա անցումներում նույնպես կիրառել այս միջոցը:
Ծաղիկնե՜րը… թեև շա՜տ հեռու է մեր մայրաքաղաքի ծաղկապատումը կատարելությունից, թեև որոշ բախտավոր փողոցներ են միայն հայացք շոյում ծխածաղիկներով ու խորդենիներով, թեև ծաղկապատողների ու ծաղիկների արտադրությամբ զբաղվողների անհաշիվ եկամուտների հասցեին չեն լռում լուտանքները, թեև մայրաքաղաքը, ի տարբերություն անապատային գոտում գտնվող շատ մայրաքաղաքների, հիմնականում զուրկ է ոռոգման ջրից, թեև շատ մոտիկ արվարձաններում անգամ ապրող թե՛ ապարանք, թե՛ խրճիթ ունեցողներն իրենց ծառն ու թուփը ջրում են խմելու ջրով, բայց դա էլ ոչինչ: Այդպիսի՞ բաների ենք դիմացել, իտալացիներ ջան… Դուք ուրախ եղեք, որ մեր ջուրը մեզ վրա ինչպես ուզեք, ծախում եք, իսկ ծառերն ու թփերը ուրախ լինեն, որ ջրվում են: Դե, մենք էլ ուրախ ու ուրախ ենք: Առավոտից իրիկուն բոլոր կողմերից ականջներդ, քիթդ, մարմնիդ բջիջները գրոհող «ուրախ երաժշտությունը» ոչ ոքի չի հարցնում. «Դու մեզ պես ուրախ լինել ուզո՞ւմ ես, թե՞ չէ»: Փոխանակ երթուղայինի տխուր ու անմխիթար ուղևորն ասի. «Սրտովս գնա, այ վարորդ», վարորդն է դա ասում` իր «շախով-շուխով» ռադիոյի ձայնը մինչև վերջ բարձրացնելով:
Սիրիահայ տիկինը, որ թոռնուհուն բերել է բարեկարգ` մեզ շատ բարեկարգ թվացող խաղահրապարակ (այս խաղահրապարակները բարեկարգողների եկամուտները նույնպես թող դուրս մնան այսօրվա քրոնիկոնից), տխուր-տրտում ասաց. «Երբ երկրաշարժ եղավ, մենք բոլորս ինչե՜ր չարեցինք: Երբ մարաթոն էր լինում, բոլորս իրար էինք անցնում, իսկ մեր երեսին հիմա նայող չկա… Հիշեցի Րաֆֆու ուղեգրությունները, որում ալաշկերտցի գաղթական ծերունին այլ բառերով նույնն էր ասում. «Ընչո՞ւ վրա գոհ եղնենք, աղբեր, մըջ էս հալի՞ն էլ մարդ գոհ կեղնի… Տան տեր էինք, մըկա մըզ տուն չըն թորկի, որ սըթրինք: Հացի տեր էինք, օր հարուր մարդ մըր դռան հաց կուտեր, կերթար: Մըկա մըզ ողորմություն տվող չկա. թե փշուր լե հաց տան, էն էլ խազար թուք ու մուրով»: Այնուհետև շարունակում է Րաֆֆին. «Նրանք զոհեցին տուն, տեղ, կալվածք, հարստություն, կյանք և ամեն ինչ, բայց փոխարենը ոչինչ մխիթարություն չգտան: Մեր մարդասերները և բարերարները դեռ մտածում են օգնել նրանց, տեղեկություններ են հավաքում, ծրագրեր են սարքում ու թշվառ պանդուխտների ապագան են վճռում»: Ուրեմն` այսօրվա քրոնիկոնս ինչպե՞ս չներառի մեր մայրաքաղաքում ապրող ու պալատներ կառուցող, արդեն հազարավորների հասնող համաքաղաքացիներին:
Այս պահից ավելի պատեհ առիթ չկար՝ ապացուցելու, որ մեր միլիոնատերերը նաև ազգի տերն են: Այսինքն` ազգի տերերն են, բայց մնացածը ծառաներ, մանավանդ` ստրուկներ չեն: Նրանք հանգիստ խղճով կարողանում են անտեր, անտիրական թողնել զրկանքների, տագնապների մեջ հուսահատ ազգակիցներին և շարունակել ապարանքներ կառուցել: Որ փակելու են մի քանի կողպեքով կամ հանձնելու են ծառաների խնամքին, իսկ իրենք ապրելու են աշխարհի ամենաթանկ հյուրանոցներում:
Քրոնիկոնս շարունակվում է զզվանքով, որով նստում եմ երթուղային, 21-րդ դարի հայ գրողս խցկվում եմ ավերակված մետաղաջարդոնի մեջ, ամեն անգամվա պես զարմանում եմ, թե ինչքան ամուր են կառուցել սովետի ժամանակներում, որ շարժվելիս, հռնդալիս ոչ մի պտուտակ դուրս չի թռչում, իսկ վարորդը վստահ արշավում է փողոցներով ու հավաքում է ուղևորներին: Սրանով երթևեկելը իրեն գոնե մի քիչ հարգող ամեն մի քաղաքացու, մայրաքաղաքացու, մարդու արժանապատվությունից ցածր պետք է լիներ: Շուտով ինձնից պահանջվելու է այս վիճակով իմ քաղաքում երթևեկելու համար 100-ի փոխարեն 150 կամ 200 դրամ վճարել: Որովհետև գծատերերը խելոք են` ոչ թե ուզում են ներդրում անել և ապա շահույթ ստանալ, այլ, ինչպես միշտ` շահույթ, հետո` ներդրում կամ էլ` ոչ մի ներդրում: Այս ամենը իր` գծատիրոջ շատ սիրելի հայրենիքի, շատ սիրելի ու շատ հեզ քաղաքացիների, մայրաքաղաքացիների հաշվին:
Մի կերպ եմ մեկ ոտքիս վրա կանգնել, իսկ բռնվելու տեղ չկա: Բռնակները վաղուց դեն են նետվել ջարդոնի ավելորդ մասերի հետ` Չապլինի հռչակավոր ժամացույցի պես: Կանգառ, ոչ կանգառ վարորդը կանգնեցնում է իր մետաղաջարդոնը և դեռ էլի «խցկում»: Միայն ես եմ բողոքում, միայն իմ լեզվակռիվն է լսվում սուսուփուս իրենց վիճակի հետ հաշտված մոտ 30 մարդկանց մեջ: Կռվելով հասա մինչև ճանապարհիս կեսը, մյուս երթուղայինում վարորդին խնդրեցի անջատել «Ռադիոջանը», այդ հակահիգիենիկ, հակաքաղաքակիրթ ռադիոալիքը, որի կոճակի վրա բնազդաբար մատը դնում են հասարակական տրանսպորտի գրեթե բոլոր վարորդները: Վարորդը, համենայնդեպս, տեղեկացավ, թե ինչու հայկական երաժշտություն չեմ սիրում և չանջատեց «Ռադիոջանը»: Պահանջեցի կանգնեցնել երթուղայինը, բողոքս բարձրաձայնեցի ու իջա: Սպասում էի հաջորդ երթուղայինին ու մտածում. «Եթե սա էլ միացրած լինի «Ռադիոջանը», բողոքելու ուժ կմնա՞: Դեռ շատ կարևոր գործով պետք է մտնեմ մի շատ կարևոր մարդու մոտ: Դեռ պետք է թոռներիս տանեմ մանկական շքեղ այգին, որի ժողովրդական անվանումը «Լունա պարկ» է: Թոռներս անմիջապես պետք է փակեն ականջները: Նրանց սովորեցրել ենք սովոր չլինել այսպիսի չարաղետ աղմուկի: Տոմսարկղում աշխատող հոգնաբեկ կինը, որ տոմս վաճառելու հետ անընդհատ շուռումուռ է տալիս իրեն հանձնարված խտասալիկը` «երաժշտությամբ» այգին լցնելու առաքելությամբ, մատնացույց է անում մի ուղղությամբ ու ասում. «Մենեջերին ասեք»: Մենեջեր տղան մատը ուղղում է բացօթյա սրճարանի կողմը. «Տնօրենը էնտեղ նստած է»:
«Ձեզ դո՞ւր է գալիս այս աղմուկը»: «Ի՞նչ աղմուկ,- զարմանում է տնօրենը: -Ի՞նչ է եղել, տիկի՛ն, եթե դուք էստեղ երկու ժամ նստեք, կտեսնեք, թե ոնց են գալիս, պահանջում, որ հայկական երաժշտություն դնենք»: «Երեխաների ճաշակը փչացնելու գործը ուրեմն դուք եք կազմակերպում»: «Չէ, ինձնից կախված չի»: «Բա ի՞նչն է ձեզանից կախված»: Սուրեն ներկայացած տնօրենը ատամների արանքից կարգադրեց մանկական երգեր դնել: (Ռաբիսի փոխարեն): Եթե սկսեմ նկարագրել այդ մանկական երգերի որակը, չեմ հասցնի ավարտին հասցնել իմ այսօրվա ծանր քրոնիկոնը, որ կարծես դեռ չի էլ սկսվել: Տունդարձի ճանապարհին թոռնիկներս նորից պինդ փակեցին ականջները, իսկ ես, որերորդ անգամ, երթուղայինի վարորդից պահանջեցի անջատել «Ռադիոջանը», բայց պատուհանից րոպեի ընթացքում մի քանի անգամ համընթաց կամ հանդիպակաց մեքենաներից դուրս էր հորդում, մեր ականջները խցկվում դմբդմբոցը, որ «հայկական երաժշտություն» սկսեց կոչվել 21-րդ դարի առաջին օրերից ցայսօր: Վերջապես Կիլիկիայի իրենց տանն են իմ թոռները, իրենց սեփական բնակարանում, նստում ենք Զանգվի ափին նայող պատշգամբում: Եվ այստեղ արդեն ոչինչ չի կարող անել իր քաղաքի պաշտամունքն ունեցող գրողը… Դիմացի քարափից ոչ միայն ձորի, այլև ամբողջ թաղամասի վրա տարածվում է նույն կենդանական, անկանոն վայնասունը, թե ինչպես է սիրում ու կարոտում այդ արարածը, որտեղ են տեսել առաջին անգամ իրար և երդվել, որ երբեք ուրիշին չեն սիրելու…
Մտածում եմ, որ մենք օկուպացված ենք չարագործ ուժերի կողմից, փախչելու հնար չկա ամեն կողմից ականջներդ խցկվող աղմուկից ու նաև տեղեկա­տվությունից… Վերադարձի ճանապարհին մի կին բջջային հեռախոսով պատմում էր, որ այս տարի համալսարանի ոչ մի ֆակուլտետում չի լրացել դիմորդների թիվը, դասախոսները կա՛մ ազատվել են աշխատանքից, կա՛մ համաձայնել են չնչին գրոշներով աշխատել տարվա ընթացքում «ուսանողներին», մեր երկրի ապագան ներկայացնող փողատեր երիտասարդներին փողով գնահատականներ վաճառելու պայմանով: Կինը անվրդով ձայնով պատմում էր նաև, որ ոչ միայն մայրաքաղաքի, այլև ՀՀ առաջին, երկրորդ, երրորդ… քաղաքների բուհերում ու մասնաճյուղերում վաղուց արդեն վերացել է սեփական ուժերով գնահատական ստանալու ավանդույթը, էլ չենք խոսում ասպիրանտական մինիմումների մասին, որոնք առանց փողի հանձնելու միտքն անգամ բանիմացների քմծիծաղն է շարժում:
Դեռ օրը չի ավարտվել, և ես դեռ համառում եմ, իմ քաղաքացիական պարտքն եմ կատարում` ամեն քայլափոխի խնդրելով, բացատրելով, հորդորելով փորձում եմ մի բան հասկացնել իմ վարակակիր համաքաղաքացիներից մի քանիսին, վստահ չլինելով, թե ինքս էլ արդեն բացիլակիր չեմ, և կամ գոնե մի բան կարողանալու եմ փոխել դեպի լավը: Եթե հարևանդ որոշել է հրավառությամբ նշել զավակի կամ թոռան տարեդարձը, պիտի ձայն չհանես, ավելի լավ է տրաքոցներից մի քանի անգամ վեր թռչես կամ փակես քո ու նորածին երեխայի ականջները: Մտքովս անցնում է` հանկարծ «հաբռգածի» մե՞կն է կրակողը, ոչ թե Թորոսիկի ծննդյան օրն է, որ 16 անգամ կրակեն՝ վերջանա… Ավելի լավ է սուս մնանք:
Իսկ ծխածաղիկներն ու խորդենիները օրորվում են մեղմ զեփյուռից, որ իր հետ հաճախ Սովետաշենի աղբանոցից ժանտահոտ է բերում, և ես հիշում եմ Վահագն Գրիգորյանի «Զարմանալի իրողություններ 5-րդ փողոցում» գիրքն ու այնտեղ նկարագրված 5-րդ փողոցի ու Գետառի գարշահոտը: Գետառը հիմա փոխվել է, բայց ոչ թե դեպի լավը կամ վատը, այլ դեպի շա՜տ վատը: Մայրաքաղաքի սրտով` որպես արյունատար անոթներ աշխատելու փոխարեն մեր Գետառն ու մյուս գետակները աղբատար, ախտակիր անոթների են վերածվել: Նույն կերպ քիթը ամուր բռնած պետք է անցնել Էրեբունի թաղամասի միջով հոսող ջրանցքի մոտով: Իսկ Թոխմախի կամ երբեմն Վարդավառի լիճ կոչվող ջրավազանը անհայտ է, թե ամառային թեժ արևից գոլորշիանալով` ինչ բացիլներ է տարածում շուրջը: Ի դեպ, հենց ժանտահոտով էր սկսվել այսօր մեր փողոցի առավոտը, երբ աղբատար մեքենան մտավ մեր փողոցը և մեքենայից ծորացող անանուն, գարշահոտ հեղուկի մի լայն առու թողեց իր ետևից… Իսկ օդանավակայանում վերջերս շատ թանկ սարքավորումն ստուգում է, թե Աֆրիկայից սարսափելի բացիլը չի՞ ուզում թափանցել Հայաստան:
Ապերախտ չդիտվելու համար մի անգամ էլ քաղցրացնեմ հայացքս ու տեսնեմ մեր մայրաքաղաքի էլի մի լավ բան` հիմնականում հոգնած, առանց փողի նստելու կարիք զգացողների և գիշերային բոմժերի համար նախատեսված նստարանները: Քանի որ զբոսայգիներում դժվար է ցանկապատված ու չցանկապատված, բայց օրենքով-բանով սեփականաշնորհված տարածքներում հենց այնպես նստելու համար նստարաններ գտնել: Լա՜վն են նստարանները: Սիրեցինք սրանք: Այսօր նույնիսկ մեկի վրա նստած գիրք կարդացի: Ինչո՞ւ չենք տեսնում լավ բաները մայրաքաղաքում, ինչո՞ւ չենք լսում գեղեցիկ ձայներ… Որովհետև, հարգելի՛ քաղաքապետարան, լավ կամ լավ թվացող բաների տեսքը խամրում, իսկ գեղեցիկ ձայները խլանում են այս աննկարագրելի Սոդոմում…
Իսկ նստարաններ կարելի էր դնել նաև «ֆայլաբազարում»: Եթե մեր երկրում գոյություն չունի աշխատանքի, բանվորի աշխատանքի պաշտպանվածության նշույլ իսկ, որ մարդիկ, արհեստավոր մարդիկ, որոնց մեջ նաև կլինեն ոսկեձեռ մասնագետներ, գոնե նստած թղթախաղով օրն անցկացնեն: Իմ այսօրվա հևիհև վազքի ընթացքում հասցրի մոտենալ, նայել, թե ի՞նչ են անում «ֆայլաբազարում» այս անտանելի շոգին: Թուղթ էին խաղում` կանգնած: Մեր երկրում գոնե շինարարների շրջանում գործազուրկներ չեն կարող լինել, քանի որ բոլոր հայտնի ու անհայտ փողոցներում հենց հիմա էլ ու ամեն րոպե կառուցվող ապարանքների, ճանապարհների վրա հազարավոր բանվորներ, արհեստավորներ են բանում` իհարկե առանց աշխատանքային գրքույկների, առանց աշխատանքի վարձը ժամանակին ստանալու երաշխիքի: Նրանց, ինչպես և բազմաթիվ խանութներում, «օբյեկտներում», հյուրանոցներում աշխատողներից շատերի աշխատանքը չի գրանցվում աշխատանքային գրքույկներում: Իսկ «արհեստակցական միություն» հասկացությունը երբևէ վերակենդանանալո՞ւ է մեր երկրում:
Ներող եղեք, ծխածաղիկներ ու խորդենիներ, բայց ձեզ հիացական հայացքով նայել չեմ կարողանում:
Երթուղային նստելուց հետո, որի մեջ, ամենայն հավանականությամբ, վարորդը միացրած կլինի «Ռադիոջանը», ես նրան կասեմ. «Չե՞ք լսել քաղաքապետի հրամանը, ոչ մի ռադիո միացնել: Հակառակ դեպքում տուգանվում եք, ինչպես և ծխելու դեպքում»:
Մտնելով մանկական այգի` պարոն Սուրենին կասեմ. «Ինչո՞ւ չեք կատարում քաղաքապետի հրամանը: Այգում պետք է հնչի կա՛մ գեղեցիկ, որակյալ երաժշտու­թյուն, կա՛մ ոչինչ»: Իսկ Զանգվի ձորի այս քարափից այն քարափը, ցավոք, ոչինչ չեմ կարողանա բարձրաձայնել, այնպես որ, թոռնիկներս պետք է հասակ առնեն սիրուց կամ մի այլ բանից խոցված, խելագարված, վիրավոր, անամոք փղերի ու ռնգեղջյուրների դոփյուններ, քաղցած շնագայլերի ու գիշակեր թռչունների վայնասուն նմանակող «հայկական երա­ժշտության» հնչյունների տակ…
Ինչո՞ւ չկարողացա իմ այս քրոնիկոնին երգիծական շունչ հաղորդել, ինչո՞ւ երգիծանքն առհասարակ սկսեց կաղալ մեր իրականության մեջ, ինչո՞ւ Պարոնյաններ ու Լեռկամսարներ չկան հիմա: Կարո՞ղ է մի շատ ավելի վատ բան է պատահել մեզ, քան կարծում ենք, օ՜վ տիկնայք և պարոնայք:
Ո՞վ է ասում, թե մենք հոգնած, ծերացած ազգ ենք… Եթե իրոք մենք հոգնած ու ծերացած լինեինք, և մեր նյարդերն այսքան ամուր չլինեին, իմ այս ոչ լիակատար և դեռ շատ ու շատ մանրամասներից սրբագրված քրոնիկոնը պռնկեպռունկ ապրելուց հետո կա՛մ անվերջանալի ան­քնությունն էր ինձ տանջելու, կա՛մ քնելուց հետո չէի ուզենալու արթնանալ իմ քաղաքակրթության ձգտող, բայց այդպես էլ չհասնող մայրաքաղաքում:
Փա՜ռք Աստծու, այդպես չեղավ:

2 thoughts on “ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ՔՐՈՆԻԿՈՆ / Ալիս ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

  1. Մեր կողքին, մեզ շրջապատող բազմաթիվ հարցեր՝ մեկ տեքստում՝ սուր, դիպուկ, փաստացի-պատկերավոր մեկնաբանությամբ…

  2. Հարգարժան Ալիս Հովհաննիսյանի շոշափած հարցերը դիպուկ են, ճիշտ, դատապարտելի ու հրատապ: Լավ կլիներ, եթե հոդվածն օգներ քաղաքապետարանի ղեկավարությանը դուրս գալու անտարբերության թմբիրից’ լուրջ քայլեր անելու միտումով’ հօգուտ իր քաղաքացիների. արդյունքում կշահեր, թերեվս փոքրիշատե, մայրաքաղաք Երեվանի կոլորիտը:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։