(Գրականագիտական մտորումներ «Մի բուռ խոսք» և «Այսքան բան» բանաստեղծական ժողովածուների շուրջ)
Ինքնածին Աստված,
Արտածված անեզերք…
Ազատ փողփողում է հոգին Մարդու՝
Որպես չգրված և չգրվելիք Երգ…
Է. Միլիտոնյան
Ժամանակակից հայ գրականության վերջին տասնամյակների կարևորագույն երևույթներից է Էդվարդ Միլիտոնյան-գրողը, որի ստեղծագործությունները ձևավորում են յուրօրինակ մտավոր-գեղարվեստական համակարգ։ Նրա գրական աշխարհը կառուցվում է մի շարք առանցքային հասկացությունների շուրջ՝ մարդու ներաշխարհ, ժամանակի փորձառություն, հիշողություն և լեզվի սահմաններ։
Ապրում ենք հիմա//Անցյալի գրկում,//Պարզվեց՝ ներկան է սա…
***
Ինչո՞ւ է ժամանակը վատնում իրեն՝//Մի չեղած ապագա գտնելու համար։
Ժամանակի գոյաբանական ընկալումը
Միլիտոնյանի ստեղծագործության առանցքային գաղափարներից մեկը ժամանակի յուրահատուկ ընկալումն է։ Նրա համար ժամանակը ոչ միայն արտաքին, պատմական ընթացք է, այլև մարդու ներքին գոյության անբաժանելի բաղադրիչը։ Ժամանակն ապրում է մարդու ներսում՝ ձևավորելով նրա ինքնությունը և սահմանելով գոյության շրջանակները։ Այս մոտեցմամբ ժամանակը ձեռք է բերում երկակի բնույթ. այն միաժամանակ արտաքին է և ներքին։ Մարդը չի կարող դուրս գալ ժամանակից, քանի որ ինքն է ժամանակի կրողը։ Այս ըմբռնումը հարազատ է գոյաբանական փիլիսոփայությանը, որտեղ ինքնագիտակցությունը պայմանավորված է ժամանակի գիտակցմամբ։ Ժամանակն այստեղ դադարում է լինել չափելի մեծություն և վերածվում է ապրումի ձևի։
Ժամանակը՝ տարածության հոգին,//Տարածությունը՝ ժամանակի մարմինը,//Ըստ պատկերի՝ մենակ մարդու երգի…
Լռության գեղագիտությունը և խոսքի սահմանները
Է. Միլիտոնյանի պոեզիայի կարևորագույն առանձնահատկություններից է լռության գեղագիտությունը։
Այս մատյանում ինչպե՞ս փակեմ//Իմ սիրտը,//Որ չխոսի սիրուց, ցավից//Աստծուց,//Այլ լուռ մնա միայն իրեն լսելի…
Նրա տեքստերը կառուցվում են կարճ, խտացված պատկերների վրա, որոնք ընթերցողին մղում են դանդաղ ընթերցման, խորհման և չասվածի լրացման։ Լռությունը նրա ստեղծագործության մեջ այլևս բացակայություն չէ, այլ` իմաստային ակտիվ տարածություն։ Այն դառնում է խոսքի շարունակությունը այլ հարթության մեջ։ Այսպիսով, ընթերցողը ներգրավվում է ստեղծագործական գործընթացում՝ դառնալով համահեղինակ։
Նրա լռությունը դաշտի քամին է թերթում,//Օ՜, ինչ բառեր է ցանում//շուրջերքը, տես՝//Անապատը ծաղկեց…
Գրականագիտական տեսանկյունից սա կարելի է դիտարկել որպես բաց կառուցվածք, որտեղ տեքստի իմաստը չի փակվում, այլ` մշտապես վերաիմաստավորվում է ընթերցման ընթացքում։
Խորհրդանշական պատկերների համակարգը
Միլիտոնյանի պոեզիան ձևավորվում է խորհրդանշական պատկերների հարուստ համակարգի միջոցով։ Հաճախ կրկնվող մոտիվներից են ճանապարհը, հայելին, դռները, քամին, անցումները և ստվերը։ Այս պատկերները չեն կատարում զուտ դեկորատիվ գործառույթ, այլ` դառնում են գաղափարական կառուցվածքի առանցքային տարրեր։
Ապրելու համար պոետներն իրար//Հեռվից հեռու հղում են//մութն առեղծվածի,//Ու լույս՝ խավարն այդ քշելու համար…
Հայելու մոտիվը, օրինակ, ձեռք է բերում ինքնաճանաչման և ժամանակի գիտակցման խորքային իմաստ։ Այն այլևս միայն արտացոլման միջոց չէ, այլ` ներքին տեսողության գործիք։ Արտաքին պատկերը զիջում է տեղը գոյաբանական ընկալմանը, որտեղ մարդը տեսնում է ոչ թե իր դեմքը, այլ` իր անցողիկությունը։
Եվ հենց աստիճան բարձրանալիս//Հանկարծ ու տեսա իմ դեմ-դիմաց.//Ինչ-որ մանուկ էր՝ ինձ շատ նման,//Որ ինձ էր նայում խիստ զարմացած։//Այդպես այս կյանքում՝ ինչին նայեցի,//Ինձ է լուռ դիտում//միշտ զարմանքով։//Էս ի՜նչ աշխարհ է. հազար տեղ եմ ես,//Եվ իմ սրտում է ամբողջն իր հանգով…
Ճանապարհի և անցումների մոտիվները արտահայտում են շարժման, փոփոխության և անընդհատության գաղափարը։ Մարդու կյանքը ներկայանում է որպես անցումային վիճակների շղթա, որտեղ չկա վերջնական հանգրվան, այլ` միայն ընթացք։
Այսպես էլ է պատահում.//Գնում ես այնտեղ, ուր չէիր փորձում մեկնել,//Գալիս ես մի տեղից, որ չես գնացել,//Կգնաս մի տեղ, որ չես կարող չգնալ…
***
Ամեն օրը թանկարժեք սափորի պես գրկած//Քայլում ենք վիհերի եզրով…
կամ՝
Նվաճեցի նվաճվելով//Սիրով, ցավով, որ կգնամ՝//Ցամաքներին թողած մի սիրտ,//Հիշողությամբ կայսերական…
Քաղաքը որպես հիշողության տարածք
Էդվարդ Միլիտոնյանի ստեղծագործության մեջ քաղաքը հանդես է գալիս որպես հիշողության կրող և մշակութային տարածք («Վենետիկ», «Հրաժեշտ Հռոմին», «Այդ քաղաքը», «Վենետիկում» և այլն)։ Այն այլևս պարզապես աշխարհագրական միջավայր չէ, այլ` ժամանակի նյութականացված ձև։ Քաղաքը ներկայացվում է որպես հիշողությունների բազմաշերտ կառուցվածք, յուրատեսակ տեքստ, որտեղ յուրաքանչյուր շերտ պահպանում է անցյալի հետքերը։
Թե եղել ես այդ քաղաքում,//Նա միշտ կծփա քո աչքերում…
Այստեղ միահյուսվում են անհատական և հավաքական փորձառությունները, և քաղաքը վերածվում է հիշողության արխիվի։ Այս մոտեցումը համահունչ է ժամանակակից քաղաքային պոեզիայի միտումներին, որտեղ քաղաքը դիտարկվում է ոչ թե որպես ֆոն, այլ` որպես ակտիվ մշակութաբանական երևույթ։
Լեզվի փիլիսոփայությունը
Միլիտոնյանի ստեղծագործության հիմքում ընկած է լեզվի նկատմամբ առանձնահատուկ վերաբերմունքը։ Նրա համար բառը միայն հաղորդակցական միջոց չէ, այլ` կրում է գոյաբանական և փիլիսոփայական ծանրություն։
Թռիչքի պահին բռնեցի բառը,//Մենք թևում էինք//Նույն ուղղությամբ։
Լեզուն ներկայացվում է որպես շրջանաձև գործընթաց. բառերը ծնվում են լռությունից և վերադառնում այնտեղ։ Այս պատկերացումը ընդգծում է լեզվի սահմանափակ, բայց միաժամանակ անփոխարինելի բնույթը։ Խոսքը փորձում է արտահայտել անարտահայտելին, սակայն միշտ մնում է որոշակի սահմանների մեջ։
Խոսքը չի փրկի մարդկանց երբևէ,//Թող նա ինքն իրեն//մարդկանցից փրկի…
Էդվարդ Միլիտոնյանի լեզուն մինիմալիստական է, խտացված և բազմաշերտ։ Յուրաքանչյուր բառ ունի ներքին լարում և բացվում է տարբեր ընթերցումների ընթացքում։ Այս հատկանիշը նրան մոտեցնում է մոդեռնիստական և հետմոդեռնիստական գեղարվեստական մտածողությանը՝ միաժամանակ պահպանելով ազգային մշակութային հիմքը։ Այսպիսով, Էդվարդ Միլիտոնյանի ստեղծագործությունն առանձնանում է իր մտահայեցողական խորությամբ և լեզվական ինքնատիպությամբ։ Նրա պոեզիան ուսումնասիրում է ժամանակի ներքին փորձառությունը, հիշողության և ինքնության փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև լեզվի և լռության բարդ դինամիկան։ Նրա գրական աշխարհը կարելի է բնութագրել որպես ինտելեկտուալ տարածք, որտեղ ընթերցողը դառնում է ակտիվ մասնակից՝ ներգրավված իմաստների ձևավորման գործընթացում։ Միլիտոնյանի պոեզիան չի առաջարկում պատրաստ պատասխաններ, այլ` ստեղծում է հարցադրումների դաշտ, որտեղ յուրաքանչյուր ընթերցում վերածվում է նոր մեկնաբանության։ Նրա ստեղծագործությունը ոչ միայն գեղարվեստական արժեք է ներկայացնում, այլև կարևոր ներդրում է ժամանակակից հայ մտավոր մշակույթի զարգացման մեջ՝ ընդլայնելով լեզվի, ժամանակի և մարդու գոյության ըմբռնման սահմանները։
