Ժամանակակից հայ մանկապատանեկան արձակի մեջ Տիգրան Նիկողոսյանի «Պատմություն այն մասին, թե ինչպես հաշտվեցին բալն ու ծիրանը» պատմվածքը առանձնանում է իր բազմաշերտությամբ և գաղափարական խտությամբ։ Թեպետ այն արտաքին կառուցվածքով հիշեցնում է հեքիաթ, իրականում ներկայացնում է խոր էթիկական և գոյաբանական խնդիրներ, որոնք վերաբերում են ինքնության ընկալմանը, փոխհարաբերություններին և համակեցության մշակույթին։
Ստեղծագործության առանցքում գտնվում է հպարտության և ինքնահաստատման խնդիրը, որը ներկայացվում է բալենու և ծիրանենու կերպարների հակադրության միջոցով։ Բալենին հանդես է գալիս որպես նորաստեղծ, դեռևս աշխարհը չճանաչող էակ․
«Նա առաջին անգամ էր զուգվել ճերմակ ծաղիկներով և չգիտեր…»:
Այս հատվածը հստակ ընդգծում է նրա անփորձությունը և ինքնակենտրոնությունը։ Ի տարբերություն նրա՝ ծիրանենին կրում է մշակութային և պատմական հիշողություն, ինչն արտահայտվում է հետևյալ ձևակերպման մեջ․
«Ես Հայաստանի ամենակարևոր խորհրդանիշներից մեկն եմ»:
Այս հակադրությունը ստեղծում է ոչ միայն բնավորությունների բախում, այլ նաև նորի և ավանդականի կոնֆլիկտ։
Ստեղծագործության արժեքը մեծապես պայմանավորված է նրա հարուստ սիմվոլիկայով․
- Արևի շողերը՝ կյանքի աղբյուր, որը հերոսը սկզբում մերժում է։ Սա խորհրդանշում է այն արժեքները, որոնք մարդը հաճախ չի գնահատում իր անտեղյակության պատճառով։
- Ծաղկումը՝ ինքնության ձևավորման փուլ։
- Պտուղները՝ հասունացում, կյանքի արդյունք։
- Ապակե տարան՝ սահմանափակված, փակ աշխարհ, որտեղ անհատականությունը ենթարկվում է վերափոխման։
- Կոմպոտը՝ միասնության և հաշտության գեղարվեստական մոդել։
Հատկանշական է հետևյալ պատկերավոր ձևակերպումը. «շաքարաջուրը… ամոթից շառագունել էր»: Այստեղ հեղինակը կիրառել է անձնավորում՝ ընդգծելով կոնֆլիկտի անիմաստությունն անգամ «անզգա» միջավայրի համար։
Սյուժեն զարգանում է դասական սխեմայով՝
- նախապատրաստում – ծաղկած այգու ներդաշնակ պատկեր,
- կոնֆլիկտ – բալենու և ծիրանենու վեճ,
- զարգացում – փոխադարձ վիրավորանքներ և մրցակցություն,
- կուլմինացիա – պտուղների հայտնվելը նույն տարայի մեջ,
- լուծում – կոմպոտ դառնալը։ Սակայն կարևոր է, որ լուծումը ունի իրոնիկ բնույթ․ հերոսները չեն հաշտվում գիտակցված ընտրությամբ, այլ՝ ստիպված են միավորվել արտաքին ուժերի ազդեցությամբ։
Տեքստը աչքի է ընկնում՝
- անձնավորումների լայն կիրառությամբ,
- նուրբ հումորով և հեգնանքով,
- պատկերավոր և զգայական լեզվով,
օրինակ՝ «արևի շողերը խուտուտ էին տալիս բալենուն»:
Այսպիսի արտահայտությունները ստեղծում են կենդանի, շնչող միջավայր և ընթերցողին ներգրավում պատմության մեջ։
Ստեղծագործությունը բարձրացնում է մի կարևոր հարց․ արդյոք մարդը կարո՞ղ է հաղթահարել իր եսակենտրոնությունը առանց արտաքին ճնշման։
Բալերի և ծիրանների վերջնական վիճակը հուշում է, որ երբեմն հաշտությունը ձեռք է բերվում ոչ թե գիտակցությամբ, այլ՝ կյանքի պարտադրանքով։
Միևնույն ժամանակ, կոմպոտի «քաղցրությունը» մատնանշում է, որ միասնությունը, եթե անգամ պարտադրված, կարող է ստեղծել նոր որակ։
Տիգրան Նիկողոսյանի այս ստեղծագործությունը կարելի է դիտարկել որպես ժամանակակից առակ, որը քննադատում է ինքնահավանությունը, կարևորում է փոխըմբռնումը և ցույց է տալիս, որ տարբերությունները կարող են վերածվել ներդաշնակության։ Այն ունի ինչպես դաստիարակչական, այնպես էլ խոր փիլիսոփայական արժեք, ինչը դարձնում է այն կարևոր տեղ ունեցող գործ ժամանակակից հայ գրականության մեջ։
Հ.Գ. Մի փոքրիկ, բայց կարևոր դիպված, որ տարիների պատմություն ունի և ուղղակիորեն հուշում է՝ գրել երեխաների մասի՞ն, թե՞ երեխաների համար։ Ընդունված է՝ նոր գրած ստեղծագործությունը մինչ տպագրվելն ընթերցել մտերիմների համար: Այսպես է այս պատմությունը հասել մեր գրչակից ընկերներից մեկին, որը երեկոյան ընթերցել է իր թոռնիկի համար։ Լսելով ամբողջ պատմությունը՝ փոքրիկը հարցրել է՝ բալն ու ծիրանը ապակե տարաների մեջ մառանում չեն մրսի՞։ Եվ հեղինակին մնացել է շնորհակալություն հայտնել իր գրածին այդպիսի արձագանքի համար և ի հարգանք այդքան ուշադիր և պատմությունն ընկալած փոքրիկ տղայի՝ ամենավերջում ամփոփիչ մեկ տող ավելացնել: Ահա, թե ինչպես է ծնվել պատմվածքի վերջաբանը:
