Ալվարդ Հովսեփյանի «Ակութներ» ժողովածուն մի ամբողջ ներաշխարհ է, որտեղ բառերը պարզապես չեն հնչում․ նրանք շնչում են, ցավում են, պայքարում են և երբեմն էլ լուռ մարում, ինչպես մոմի վերջին շողը։ Այս գիրքը կարելի է պատկերացնել որպես հոգու մի երկար ճանապարհ՝ ոլորապտույտ արահետներով, որտեղ յուրաքանչյուր բանաստեղծություն կանգառ է՝ հիշողության, կորստի, սիրո կամ ինքնաճանաչման։
Ժողովածուի հիմքում ընկած է քնարական «ես»-ի ներքին մենախոսությունը, որ կարծես զրույց է ինքն իր հետ՝ հայելու առաջ կանգնած մարդու նման։ Այդ հայելին, սակայն, պարզապես արտացոլանք չէ․ այն հարցադրում է, քննություն, երբեմն՝ դատավճիռ։ Գրքի սկզբից մինչև վերջ ընթերցողը հետևում է մի կնոջ ներքին կերպարանափոխությանը՝ դեռատի, երազող աղջկանից մինչև փորձառու, բայց երբեմն հոգնած ու հիասթափված կին։ Այդ անցումը չի ներկայացվում ուղիղ կերպով․ այն բացահայտվում է պատկերների, փոխաբերությունների և զգացմունքային ալիքների միջոցով։
Սերը այս ժողովածուում ներկայացված չէ որպես միայն լուսավոր կամ իդեալական զգացում։ Այն ավելի շուտ նման է ծովի՝ երբեմն խաղաղ, երբեմն փոթորկոտ, երբեմն էլ՝ դատարկված ափերով։ Սերը այստեղ հաճախ վերածվում է սպասման, կարոտի, չիրականացված խոստումների։ Այն չի փրկում հերոսուհուն, այլ` ավելի խորացնում է նրա ինքնաճանաչումը։ Սիրո մեջ նա գտնում է ոչ թե հանգրվան, այլ` փորձություն։ Այդ փորձությունը երբեմն դառնում է ծանր բեռ, երբեմն՝ ստեղծագործելու աղբյուր։
Հատկանշական է, որ բանաստեղծուհին հաճախ դիմում է բեմի, խաղի, ներկայացման պատկերներին։ Կյանքը ներկայացվում է որպես թատրոն, որտեղ մարդիկ կրում են դիմակներ, խաղում են իրենց բաժին ընկած դերերը, բայց այդ դերերը հաճախ չեն համապատասխանում իրենց իրական էությանը։ Այս պատկերն ընդգծում է մարդկային հարաբերությունների կեղծությունը, ինչպես նաև ինքնության որոնման դժվարությունը։ Երբ հերոսուհին ասում է, որ «դերերը մեզ չեն հարմարվում», դա ոչ միայն հարաբերությունների ճգնաժամի արտահայտություն է, այլ նաև ներքին անհամաձայնության։
Ժողովածուի մեկ այլ կարևոր շերտ հայրենիքի, պատերազմի և ազգային ցավի թեման է։ Այստեղ բանաստեղծուհու ձայնը դառնում է ավելի խորը և ծանրակշիռ։ Անձնական ցավը միահյուսվում է հավաքական հիշողության հետ։ Հայրենիքը չի ներկայացվում որպես վերացական գաղափար, այլ` որպես կենդանի մարմին, որը ցավում է, կորցնում և հիշում։ Այս հատվածներում բառերը դառնում են ավելի խտացված, երբեմն՝ կտրուկ, ինչպես վերք, որը դեռ չի սպիացել։ Գրքի լեզուն պատկերավոր է, հարուստ փոխաբերություններով։ Հաճախ հանդիպում են բնության տարրեր՝ ծով, քամի, կրակ, ձյուն, որոնք ոչ միայն դեկորացիա են, այլև զգացմունքների արտահայտման միջոց։ Օրինակ՝ արցունքները կարող են դառնալ «աղի լճեր», սպասումը՝ «ձյան վրա թափված հաց», իսկ սերը՝ «լքված մակույկ»։ Այսպիսի պատկերները ստեղծում են մի յուրահատուկ գեղարվեստական աշխարհ, որտեղ իրականությունն ու զգացմունքը միահյուսված են: Ժողովածուի խորքում կա նաև ժամանակի թեման։ Անցյալը մշտապես ներկա է՝ որպես հիշողություն, որը չի թողնում հանգիստ։ Հերոսուհին հաճախ վերադառնում է անցյալ, փորձում հասկանալ՝ որտեղ է սխալվել, ինչ է կորցրել։ Սակայն այդ վերադարձը չի բերում պատասխաններ, այլ` ավելի շատ հարցեր։ Ժամանակը այստեղ ոչ թե բուժում է վերքերը, այլ` երբեմն ավելի է խորացնում դրանք։
Միևնույն ժամանակ, ամբողջ այս ցավի և հիասթափության մեջ կա նաև վերածնվելու ձգտում։ Փյունիկի նման վերածնվելու գաղափարը կրկնվում է տարբեր ձևերով։ Թեպետ հերոսուհին հաճախ ընկնում է, կորցնում է, հիասթափվում, բայց ներսում միշտ կա մի կայծ, որը չի մարում։ Այդ կայծը հենց ստեղծագործությունն է, բառը, պոեզիան։ Պոեզիան դառնում է փրկություն՝ կենցաղից, ցավից, դատարկությունից։
«Ակութներ» ժողովածուն կարելի է անվանել նաև հոգեբանական օրագիր, որտեղ յուրաքանչյուր բանաստեղծություն մի էջ է՝ լցված զգացմունքներով, կասկածներով, հույսերով։ Այն չի տալիս պատրաստի պատասխաններ, այլ` ստիպում է ընթերցողին մտածել, զգալ, երբեմն էլ՝ ճանաչել իրեն այդ տողերի մեջ։
Ընդհանուր առմամբ, այս գիրքը մի ճանապարհ է՝ ներսից դուրս և դրսից ներս։ Այն միաժամանակ անձնական է և համամարդկային։ Յուրաքանչյուր ընթերցող կարող է այստեղ գտնել իր ցավի, իր սիրո, իր կորստի արտացոլանքը։ Եվ գուցե հենց դա է այս գրքի ամենամեծ արժեքը՝ այն ստիպում է ոչ միայն կարդալ, այլև ապրել այդ բառերի հետ միասին։
