– Բալա ջան, երբ քունդ չտանի, մի լավ բան հիշիր՝ կյանքիդ մի սիրուն պատառ, փաթաթվիր դրա մեջ ու քնիր,- խորհուրդ է տալիս մայրս: Ասում է այնպես, ասես ես նոր տասը տարեկան եմ, կարծես կյանքից բան չեմ հասկանում, կարծես երեկ եմ ծնվել, ու անքնությունն անխղճաբար հարձակվել է վրաս:
Անցած գիշեր նորից տառապել եմ անքնությունից, մտովի կշռել ու քննել եմ կյանքիս լավ ու վատ պատառները, փորձել եմ գտնել ամենալավ, ամենահաճելի դեպքն ու գտնել չեմ կարողացել: Դեպքերը, դեմքերը հատ-հատ ու միասնաբար անցել են մտքիս ու աչքերիս առջևով, ու քունը նորից մոտ չի եկել: Փախել-գնացել է գոմից նոր դուրս հանած, գարնան արևին անընտել հորթի նման: Առավոտյան վեր եմ կացել ուռած, քառակուսի գլխով, բամբակ ծնկներով ու կյանքից հոգնած աչքերով:
Այսօր ծննդյանս օրն է: Ասենք, ճիշտ չեմ ասում: Ես իմ ապրած կյանքի մեծ մասն անց եմ կացրել առանց ծննդյան օրվա: Հա, ծննդյան օր չեմ ունեցել: Մայրս ասում է, թե ծնվել եմ հունվարի վերջերին՝ ձյունապատ մի օր, մեր հին հացատանը: Տատմեր Արուսյակը հին մկրատով կտրել է պորտալարս, կերել տատիս սարքած ձվածեղը և հորեղբորս մեջքին բազմած` գնացել է իրենց տուն: Հորեղբայրս հո չէ՞ր թողնի, որ կաղ ու ծեր կինը ձների միջով գար ու հետո էլ գնար՝ սեփական կաղ ոտքի հույսին մնացած… Արուսյակը գնացել ու երևի հետը տարել է ծննդյանս օրը կամ այդ օրվա հիշողությունը: Կամ էլ ծննդյանս օրը երդիկից ելնող ծխի հետ չվել-գնացել է անհայտ ուղղությամբ: Գուցե լուր է տարել բանակում ծառայող հորս կամ, ով գիտե, գուցե թե կորել է ծնկահար ձյան մեջ, թաքնված է մնացել ողջ ձմեռ, իսկ ձնհալի հետ ներծծվել է հողի մեջ` էն գլխից իսկ իմանալով, որ ես բոլոր մարդկանց նման հող եմ դառնալու վերջում, և ծննդյանս օրը ոչ ոքի պետք չի լինելու: Մի խոսքով, մորս հիշողության միջից ջնջվել-վերացել է իմ ծննդյան ամսաթիվը, և ես կյանքիս մեծ մասն ապրել եմ առանց ծննդյան օրվա: Ճիշտն ասած, իսկի չեմ էլ նեղվել դրանից: Ինչո՞ւ նեղվեի կամ ինչո՞ւ վշտանայի: Ախր այդ տարիներին իմ խաղընկերներից և ոչ մեկը ծննդյան օր, ճոխ սեղան, նվեր ու տորթ չէր ունենում: Ու ծննդյան օրը սովորական սպաս կամ մակարոնի փլավ ուտելու օր էր բոլորիս համար:
Այդ օրը սեփական զավակներս հայտնաբերեցին: Հա, երբ մի քիչ մեծացան, հայտնաբերեցին, որ մեր տանը մենակ ես չեմ նշում ծնունդս և սկսեցին քննել: Նախ զարմացան, որ չեմ հիշում իմ ծննդայն օրը, հետո ըմբոստացան ու ժպիտով պահանջեցին ինձ համար ծննդյան օր գտնել: «Տատիկին հարցրեք»,- գլուխս ազատելու համար ասացի: Երբ ամռանը գյուղ տարա, սկսեցին քննել տատիկին ու նշեցին, որ հունվարին եմ ծնվել՝ ձնառատ մի օր, հայրս խորհրդային բանակում է եղել, որ մեր հին հացատան առաստաղը մրոտ է եղել, որ մայրս, ըստ ավանդության, հաշվել է օճորքի գերանները, որ դրանց թվին համապատասխան զավակներ ունենա: Հաշվել է, և դրանք չորսն են եղել, կարծես եթե երեք գերան հաշվեր, կրտսեր եղբայրս աշխարհ չէր գալու: Մի խոսքով, տատն ամեն բան պատմել էր մանր-մանր, բայց այդպես էլ չէր գտել ծննդյանս օրը: Ու զավակներիս այդ հոգսից ազատելու համար ես ինձ համար հունվարի օրերից մեկը ծննդյան օր համարեցի: Հիմա արդեն քանի տարի՝ մեր տանը նշում են ծննդյանս օրը: Ճիշտն ասած, ես չեմ սիրում այդ օրը: Ոչ թե նրա համար, որ վստահ չեմ՝ հենց դա՞ է աշխարհ գալուս օրը, ոչ էլ նրա համար, որ մի տարով էլ եմ մեծանում կամ ծերանում: Չէ, պարզապես չեմ սիրում ու վերջ: Օրը օր է, ինչ տարբերություն: Օրը օր է, ի վերուստ տրված ժամանակի մի հատված, ու կարևոր չէ՝ այդ օ՞րն ես ծնվել, թե՞ մի այլ օր: Ինձնով լիներ, կուզենայի գարնան ծաղկունքին ծնված լինել: Ես շատ եմ սիրում ծաղկած ծառերը և քիթը նոր-նոր հողից հանող կանաչն եմ սիրում: Մի խոսքով՝ գարունը, բայց հիմա հարազատներիս ու ընկերներիս շրջանում իմ ծննդյան հաստատված օրը հունվարյան այս օրն է:
Լուսամուտից դուրս եմ նայում: Մառախուղը իջել, պատել է ամեն ինչ: Օդի խոնավությունը ծառերին սպիտակ շապիկ է հագցրել: Ասես բոլոր ծառերը փշատերև են դարձել, սպիտակ փշատերև: Ես սիրում եմ այդ գեղեցկությունը, բայց այսօր դա էլ չի գալիս աչքիս: Միանգամից ասեմ՝ տղաս բանակում է: Բանակում լինելը մեր օրերում վատ է ու դաժան: Հա դաժան, քանի որ տղաս դիրքի ավագ է, դիրքը թշնամուց հեռու է ընդամենը հիսուն մետր, ու հաճախ կրակում են: Ե՛վ մերոնք են կրակում, և՛ թշնամին, ու ինչ որ ծնողի սրտով է անցնում, թող սարով-քարով անցնի: Տղաս համարյա բան չի պատմում, նույնիսկ իր սահման պահելը համարում է հեքիաթի պես մի բան: Ես գիտեմ, որ ինձ և, հատկապես, մորը, հանգստացնելու համար է այդպես անում: Ասենք, էն անգամ, որ հրամանատարի վարորդին հիսուն դոլար փող էր խոստացել ու մի շաբաթով տուն էր եկել` դեմքի և մարմնի վրա առաջացած վերքերը բուժելու համար, այնպես էր ներկայացնում իրենց հողատնակը, կարծես Գագիկ թագավորի պալատն էր Վասպուրականում:
Ասենք, եթե տղաս բանակում էլ չլիներ, մեկ է, ես էլի իմ ծննդյան օրը չէի սիրելու: Տղաս բանակում է, ես վատառողջ եմ, դրսում ցուրտ ձմեռ է, ու ծննդյան օր նշելու տրամադրություն չունեմ: Բայց նշելու եմ, քանի որ ընտանիքս ու հարազատներս այդպես են ուզում, քանի որ կարգ է մարդկային կյանքի, որ ամեն մեկն իր ծննդյան օրն ունենա, և այդ օրը նրան բազմաթիվ լավ բաներ մաղթեն: Ես հո մարդկային ցեղի ավելցուկ չե՞մ:
Կինս խոհանոցում վերցնում-դնում է ամանները, եփում-թափում է: Հայաստանը շրջափակման մեջ է: Գազ չկա, բայց էլեկտրական սալիկի վրա թխվածք է պատրաստել, չգիտեմ որտեղից միս է ճարել ու էլի շատ բաներ: Մայրս ու եղբայրներս զանգահարել, ասել են՝ գալու են: Իսկ ես տխուր եմ: Օրվա մռայլը լցվել է սրտիս ու գլխիս մեջ, գիշերը փնտրել, մի կարգին լուսավոր բան չեմ գտել կյանքիս մեջ: Կյանքս՝ իր երեսունինը, թե քառասուն տարով միշտ աշխատանք է եղել, վազք ու… փնտրտուքի մեջ միայն վերջերս հիվանդանոցում անցկացրած օրերն եմ գտել:
– Սուրճ տա՞մ,- հարցնում է աղջիկս:
Առավոտ վաղ եկել, պաչել է թուշս, իր խնայած փողերով նվեր է առել, ու ես չեմ ուզում նրան նեղացնել, չեմ ուզում վշտացնել կնոջս: Ախր նա էլ է առավոտյան համբուրել, մի քիչ վախվորած, մի քիչ ամաչելով հպվել է ինձ ու ականջիս մի քանի քնքուշ խոսք է շշնջացել: Կինս առհասարակ շատ ժլատ է իր փայանքների ու խոսքերի մեջ, ու իր ասած այդ մի քանի բառը մի ամբողջ սիրո խոստովանության տեղ եմ ընդունել: Հիմա աղջիկս հարցնում է՝ սուրճ ուզո՞ւմ եմ: Կտրվում եմ բժշկի ու հիվանդանոցի հուշից, գլխով եմ անում ու լուսամուտից նայում եմ դուրս: Հիմա, որ դուրս գալ չեմ կարողանում, դրսի ցուրտը, սպիտակ խալաթ հագած ծառերն ինձ երազի նման բան են թվում: Թվում է՝ դրսում իրենց գործին գնացող մարդիկ հերոս են կամ, առնվազն, աշխարհի ամենաբախտավոր արարածները:
Ես իմ կյանքում միշտ եմ գլխացավեր ունեցել, բայց մի երկու շաբաթ առաջ գլխացավերս սկսվեցին միանգամից, անսպասելի: Այնքան ուժեղ էին, որ ինձ հիվանդանոց տարան: Հիվանդանոցի ճանապարհները ձնածածկ ու փակ էին, թե կինս որտեղի՞ց «Նիվա» ճարեց, չգիտեմ, թե ինձ ոնց հիվանդանոց հասցրեց, էլի չգիտեմ: Գիտեմ, որ բժիշկը սեղմեց, ճակատս, քիթս շոշափեց ու ասաց, թե սրացած հայմորիտ է: Հետո նրա բերանից եկող սխտորի հոտն եմ հիշում, մի քիչ ծուռ մախաթի նմանվող մեծ ու հին ասեղը, որը քթիս միջից մտցրեց հայմորյան խոռոչ… Հետո դարասկզբի քաղաքային հիվանդանոցի ցուրտ ու անհրապույր պալատը, հետո անքուն գիշերը, ցավերը, հետո…
Եվ հիմա ծիծաղս գալիս է՝ բժշկին հիշելով: Երբ ասեղը մտցրեց քթիս մեջ, ու ես մի քիչ վախեցած թափահարեցի գլուխս, ձեռքով թփթփացրեց ուսիս ու «Պտը՜ռռ» ասաց այնպես, ասես ես խրտնած ձի էի, իսկ ինքը՝ ձիապան կամ հեծվոր: Հիմա տուն եմ եկել արդեն մի շաբաթ է, ու ցավերը չեն անցնում: Դուրս գալ չեմ կարողանում, իսկ դրսում թեև մառախլապատ, բայց սիրուն ձմեռ է:
Աղջիկս բերում է սուրճը, դնում պատշգամբի լուսամուտի գոգին ու նայում է ինձ, իսկ ես դուրս եմ նայում: Կատուն, ոտքերն զգույշ փոխելով, քայլում է ձների միջով: Ամեն ինչից երևում է, որ ձյունը չի սիրում, սառնությունը չի սիրում, ինքն էլ ինձ նման չի ուզում իր տաք տեղը թողած՝ դուրս գալ, բայց իր կատվային գործերն ունի, և միայն իրեն է հայտնի, թե ուր է գնում: Մտքիս մեջ նաև կատվին եմ նախանձում: Գնում է՝ ուր ուզենա, ինքն էլ ինձ նման չգիտի, թե իր ծննդայն օրը երբ է, և հարկադրված չէ նշելու:
– Կոնֆետ տա՞մ,- հարցնում է աղջիկս: Ես գլխով բացասական պատասխան եմ տալիս և հիշում, թե հիվանդանոցում ոնց էր իրար խառնվել, ոնց էր վազվզում շուրջս և ամեն կերպ փորձում թեթևացնել վիճակս: Անբառ սիրում եմ նրան՝ մազերը շոյելով:
Այս օրվա մեջ մի լուսավոր կետ կա: Գալու են եղբայրներս ու մայրս: Երկար ժամանակ չեմ տեսել, ու լավ է, որ գալու են: Բայց դրսում բուք է, ցուրտ, չգիտեմ՝ ճանապարհները բա՞ց են, մաքրե՞լ են, թե՞ հայտարարել են՝ միջոցների բացակայության պատճառով… և զգուշացրել վարորդներին՝ առանց ծայրահեղ անհրաժեշտության մեքենա չվարել: Ես ի՞նչ իմանամ՝ եղբորս հին «Ժիգուլու» համար այս օրը ճանապարհ ելնելը ծայրահեղ անհրաժեշտությո՞ւն է, թե՞ չէ: Ես չգիտեմ, թե հեռու, տաք ու լուսավոր երկրների մարդիկ իրենց ծննդյան օրն ինչպե՞ս են նշում, չգիտեմ, նրանք բոլորը գիտե՞ն իրենց ծննդյան ստույգ օրը, թե՞ ինձ նմաններն էլ կան: Կում-կում, դանդաղ, ասես գողանալով՝ խմում եմ սուրճս ու պատշգամբի լուսամուտից հեռու գնալ չեմ կարողանում: Կեսօրը վաղուց է անցել: Պիտի որ վաղուց հասած լինեին: Ժամանակը ձգվում, ձգվում ու չի կտրվում, ծանրանում ու ծանրանում է, ասես անքնություն լինի, ասես գլխի բոլոր մասերը բռնած ցավ լինի ժամանակը:
«Այ մեր,- մտքիս մեջ խոսում եմ,- ախր ի՞նչ պետք էր, որ էս բքախեղդ օրը, էս անճանապարհ երկրում ճամփա ընկնեիք, թե իմ ծնունդն է: Ախր «քաչալ պակռիշկեքով» «Ժիգուլին» էդ բաները չի հասկանում»: Խոսում եմ, չեմ կռվում մորս հետ, ես մորս հետ ոչ մի անգամ չեմ կռվել, թեկուզ կատակով, թեկուզ…
– Մի բան ուտեիր,- կիսաձայն ասում է կինս,- կգան էլի, մի անհանգստացի, կգան,- փորձում է ձայնի մեջ հույս դնել, բայց չի կարողանում թաքցնել անհանգստությունը,- ճամփեքը վատ են, դրա համար են ուշանում:
Չեմ պատասխանում, չեմ ուզում ներսիս կոշտացած անհանգստությունն ու թախիծը նրան տալ: Միշտ ես եմ եղել նրան հանգստացնողը, միշտ ես եմ եղել պինդը ու հիմա… Երեսս շուռ եմ տալիս լուսամուտից ու փորձում եմ ժպտալ նրան, բայց ժպիտի փոխարեն երևի դեմքիս աղավաղված անհանգստություն է նկարվում, ու կնոջս աչքերի մեջ անորոշ ինչ-որ տագնապ է գծագրվում:
– Մի կտոր թխվածք տամ,- չի հարցնում, առաջարկում է պարտադրելու պես, իսկ ես թափահարում եմ գլուխս: Չեմ ասում, թե կոկորդիս գունդ է կանգնած: Ասես ժամանակը անտեսանելի գունդ է դարձել ու բռնել է կոկորդս: Սեղմում է, բայց չի խեղդում, ասես դիտմամբ թողնում է, որ մի քիչ էլ տանջվեմ, մի քիչ էլ վշտանամ անժամանակ հիվանդանալուս, թշնամու դեմ կանգնած տղայիս օգնության չհասնելուս, երկար ու անհույս սպասելուս համար: Կանգնում եմ էլի, նայում եմ սուրճի բաժակին: Վաղուց խմել-վերջացրել եմ, մրուրը չորացել, ճաքճքել է, երկար կանգնելուց ոտքերս ցավում են, սառչում, որքան էլ որ տաք հողաթափեր եմ հագել: Երեսս խռոված շուռ եմ տալիս դրսից, էլ չեմ փափագում դուրս գալ, գնում եմ երկու սենյականոց բնակարանի խորքը և ճանապարհին աչքի պոչով տեսնում եմ պատին փակցրած սրբանկարը: Կինս է փակցրել, կրոնական օրացույց է, վրան՝ Քրիստոսի նկարը Տիրամոր հետ: Կանգնում եմ նկարի առջև, ուզում եմ ինչ-որ բան ասել: Հիսուսին չեմ ասում: Հիսուսը զավակ չի ունեցել, իսկ եթե որևէ մեկը զավակ չի ունեցել, բանակում ծառայող զավակ չի ունեցել, որքան էլ որ Աստված լինի, մեկ է, դժվար թե հասկանա ինձ: Նայում եմ Տիրամորը ու ընդամենը մի բառ է դուրս գալիս՝ կոկորդս քերելով. «Ախր…»: Չեմ շարունակում, ի՞նչ շարունակեմ, նա ամեն ինչ ինձնից ավելի լավ գիտե, նա ամեն բան ինձնից ավելի լավ է հասկանում: Հիմա ընդամենը մի բան եմ ուզում: Ուզում եմ, որ մերոնք ճանապարհին փորձանքի եկած չլինեն:
Կինս վաղուց զարդարել, սեղանին է դրել մոմերով տորթը, խոհանոցում եփվել, հետո սառել են տոնական ճաշերը: Առավոտից բան չեմ կերել, բայց ուտելս չի գալիս: Գիտեմ, կինս ու աղջիկս էլ են քաղցած, բայց մեջս ուժ չեմ գտնում, որ ինձ ստիպելով՝ մի կտոր բան դնեմ բերանս, օրինակ ծառայեմ նրանց:
Օրն արդեն դեպի երեկո է թեքվում, նախ ստվերները թանձրանում են տան մեջ, հետո աղջամուղջ են դառնում: Ես կանգնում եմ սրբանկարի տակ, ենթագիտակցորեն նրանից օգնություն սպասելով՝ մեջքս հենում եմ պատին ու լռում: Լույսերը չենք վառում: Ես կարծես թե լույսի կարիք չունեմ, մերոնք էլ ինձ են նայում ու լռում են՝ ամեն մեկը մի անկյուն մտած:
Դռան զանգն ինձ համար գույժի նման է հնչում: Հնչում է պարտադրող, ու ես մի վայրկյանի մեջ որոշում եմ, որ վաղը պիտի այդ զանգն անջատեմ: Հա, անպայման պիտի անջատեմ, ով որ գալիս է, թող դուռը թակի: Կինս բացում է դուռը: Ներս են մտնում նախ եղբայրներս, հետո մայրս, հետո զինվորս…
– Վա՜խ,- բացականչում է կինս ու փոխանակ որդուն գրկի, գլուխը հենում է պատին:
– Մա՜մ,- բացականչում է տղաս ու գրկում նրան:
– Էս լույսն ինչի՞ չեք վառել,- ասում է միջնեկ եղբայրս ու ձեռքը տանում է անջատիչին:
Հետո փոքր եղբայրս սեղանի մոտ ծիծաղում էր ու պատմում.
– Մենակ մամային տեսնեիք: Մեր մեքենան կանգնեցրինք պոստից մի քիչ ներքև: Զինվորները թույլ չտվեցին առաջ գնալ: Մաման ասավ. «Դուք գործ չունեք, դուք ավտոյի մոտ սպասեք, ես գնամ»: «Այ մեր, ախր…»,- ասացի՝ փորձելով համոզել, բայց մամային կանգնեցնե՞լ կլինի: Ախր, հարցը իր թոռն էր, առաջին տղայի առաջին տղան, ու գնաց: Հետո երկու զինվոր ավտոմատների առաջ գցած տանում էին մամային: Հետո Դավոյիս ձենը լսեցինք. «Արա, տա՜տս ա, իջեցրեք ավտոմատները: Լրտե՞ս եք բռնել»… Պատմում ու ծիծաղում էր, ու ես չգիտեի, թե էդ պատմության որ մասն էր ճիշտ, որը՝ հորինովի:
Մայրս, զինվորներին տանձ ու խնձոր բաժանելով, գնացել, մտել էր հրամանատարի մոտ, նրան էր տվել ինձ համար կարմրացրած հավն ու կոնյակը, խնդրել էր. «Բալա ջան, հերը հիվանդ է, էսօր հոր ծննդյան օրն է, տղին տուր տանեմ, հետո կբերեմ»: Ասել էր այնպես, ասես հարևանից ինչ-որ գործիք էր ուզում, որ տանելու էր մի օրով, բանեցնելու ու բերելու էր անվնաս:
– Ախր, մայրիկ ջան,- փորձել էր իր միջի հայ մարդուն քնացնել ու կոշտ զինվորական դառնալ հրամանատարը, բայց մայրս էլի էր համոզել.
– Դու ինձ չե՞ս հավատում: Էսօր տանեմ, էգուց էս ժամին բերեմ:
– Այ մայրիկ, ախր բանակը… հայրենիքը… սահմանը…- փորձել էր պատճառաբանել հրամանատարը:
– Արևիդ մեռնեմ, բա ես հայրենիք չեմ, ի՞նչ եմ: Ես էլ եմ հայրենիք, ախր: Հայրենիքին մեռնեմ, ես էս հայրենիքի տատն եմ ախր,- թոռին ցույց տալով՝ ասել էր մայրս:
Հետո թոռի թևը մտած՝ դեպի մեքենան էր գնացել՝ ճանապարհին զինվորներին կոնֆետ հյուրասիրելով.
– Առ, բալա ջան, հաշվի քո տատն եմ: Կեր, մեռնեմ արևիդ, մի ամաչի…
