ՄՆԱՑԻՆՔ ԵՎ ԿՌՎԵՑԻՆՔ
Երկիրը մերկ էր, այնքան մերկ, որ երեխան այլևս չէր նկատում թագավորի մերկությունը։
– Ֆրեդ, ինչո՞ւ ես մնում, գնա։
– Ես այստեղ եմ տեսել իմ առաջին լուսաբացը, այստեղ էլ կլինի իմ մայրամուտը, այստեղ ես տանն եմ, ուրիշ տեղ ես տուն չեմ ունենա, մնում եմ,- ասաց Ֆրեդն ու շարունակեց ճանապարհը։
Ֆրեդը հայաթափված երկրի միակ հայ բնակիչն էր։ Ծանոթ-բարեկամի հոդորներին ի պատասխան՝ նա ձեռքով էր անում և հրաժարվում նրանց միանալ. արտագաղթի ծանրությունը նրա նվաղ ուսերի համար անտանելի բեռ է։
Ֆրեդը ծնվել էր առողջական խնդիրներով։ Հոգու և մարմնի հիվանդությունները պարուրել էին մի բուռ դարձած Ֆրեդին, ասես ներդաշնակություն ապահովելու համար։
Ծնողները մահացել էին, մենակ էր ապրում, արդեն՝ ինքն ու երկիրը։ Ֆրեդը` մեջքը կոր, գլուխը կախ, աչքերը հողին հառած, ծանր-ծանր, ասես այն մի բուռ մարմնի տերը չլիներ, մնաց ու դեռ կռվում է:
Երկիրը կռվախնձոր էր, անգամ այսօր, երբ մերը չէ, դե՛ռ մերը չէ, սիրտս զգում է՝ աչքս ճամփին է։ Հիմա լավ եմ հասկանում «Վերջին անգամ Անին տեսնեմ ու նոր մեռնեմ» երգի տողերի ողբերգությունը։ Հասկանում եմ, որովհետև այդ բառերի ծովի մեջ խեղդվում եմ:
Չեմ երկմտում՝ հայտարարում եմ. «մինչև երկիրս ազատագրված չտեսնեմ, չեմ մեռնի»։ Բառը հագուստ չէ, որ մեկ-երկու անգամ հագնես, հանես և մոռանաս նրա մասին։
Պատերազմը մտքերիս առանցքում է, ինչքան էլ ձգտեմ չհիշել, միևնույնն է, նրանով թաթախված եմ: Խաղաղությունը մնում է իմ՝ չարտաբերած բառերի առաջնագծում:
«Մի ծաղկով գարուն կգա», սակայն «մի ձեռքը ծափ չի տա», որ պատով էլ գլուխդ տաս:
«…Մնայիք և կռվեիք…»:
Կռվեցինք, և ոչ մեկ-երկու անգամ: Չորս-հինգ անգամ երկիրս իր ժողովրդի հետ կյանքի և մահվան կռիվ է տվել։ Եվ շատ անգամ հաղթանակել՝ արյան գնով։ Իմացյալ էր մահը՝ մինչև արյան վերջին կաթիլը։ Այդպես էր միշտ, անգամ այն ժամանակ, երբ «չմնացինք և չկռվեցինք»՝ 500-ից ավելի զոհերը վկա։
Բոլոր ժամանակներում մենք կռվում էինք հանուն հայրենիքի, այդպես էր, երբ հայրս, զենքն ուսին կապած, տնից դուրս էր գալիս և օրերով տուն չէր գալիս, այդպես էր իմ ընկեր-ընկերուհիների հայրերի, հետո իմ և նրանց հայրերի որդիների համար։ Պատերազմներից վերադարձածների և անմահացածների համար պատիվ էր «հանուն հայրենիքի» կարգախոսը։ Անպատվություն՝ հանուն ոչնչի զոհվելը։
Մի քանի սերնդի արյան շիթերով լող տված հողն իր պարանոցին զգում է օտարի շունչը, և մաղձ է թափվում նրա բերանից։
Բազմակի դաժան է, երբ մեջքիդ հարվածողն արյունակիցդ է։ Դու, որպես բարոյական ազնիվ ու սրտացավ մարդ, լռում ես, ատամներդ իրար զառնելով՝ արյան ծով դարձնում բերանդ, բայց ձայն չես հանում, այրունը բարձրանում-հասնում է ուղեղիդ, տասը-քսան անգամ կաթված ստանալուց հետո էլ պայքարող տեսակիդ այրունոտ աչքերը բացվում են՝ որպես արդարության ձայն։ Եվ թքած, որ խլությունից տառապում է աշխարհը։ Դու մենակ չես, քո ներսում ազգիդ լավագույն բջիջն է, որ մի օր ծիլ է տալու, և աշխարհի աչքերն ու ականջները բացվելու են։
«…Մնայիք և կռվեիք…»: Մենք մնացինք, բայց չկռվողները կռվողների փոխարեն գործարքներ կնքեցին։ Ամեն ինչ հանկարծակի արվեց, Սամվելները պատերազմից չվերադարձան, և փրկվեցին դավանափոխները։
Ասում են՝ Թալիաթ փաշային ուշադիր հետևում էր Ավետիք Իսահակյանը: Եթե Սողոմոն Թեհլերյանին չհաջողվեր սատկացնել գազանին, նա ավարտին կհասցներ վերջինիս գործը։ Ահա լսում եմ Իսահակյանի ձայնը՝ «Հեյ ջան հայրենիք, ինչքա՜ն սիրուն ես»։ Հաստատ այս տողերով որսի դուրս կգար Վարպետը։ Իսկ շիրմաքարի վրա կգրվեր՝ «Աշխարհը մեղանչեց իմ դեմ, բայց ես չմեղանչեցի ոչ ոքի դեմ»։
Իսկ տուն, ընտանիք, երեխաներ չունեցող Աբու լալա Մահարին, Բաղդադի բանաստեղծ լինելու փոխարեն կլիներ տուն-տեղ, երեխա, ընտանիք կորցրած արցախցի բանաստեղծ: Նա կմնար և կկռվեր իժերի հետ սեղան նստելու փոխարեն։
Իսկ Շուշի բերդաքաղաքում թշնամու հետ թեյելու պատրաստ Թմբկա տիրուհուն, Թումանյանը, հաստատ, հենց սկզբից բերդից կնետեր։ Հայ բանաստեղծի «Արցախի ողբը» բակունցյան «Ալպիական մանուշակի» խորհուրդով ուրվագծված սրտից բխած սուրբ հայրենիքի փառաբանում էր, և ո՛չ հանուն ոչնչի ասված բառաշաղախ։ Պետք չէ ուրիշների մեջ փնտրել մեղավորներին։ Սեփական երեխային որբացրած հայրը իրավունք չուներ մեղանչել՝ որդեծնությամբ։ Իսկ Ալպիական մանուշակը լեռների արանքում համբերությամբ սպասում է։ Գիտի, որ երեխային մորից բաժանելու ոճիրը անպատիժ չի մնա։ Սողոմոն Թեհլերյանի վկայության հիմնակետն այն էր, որ երազին մայրն իրեն այցի էր եկել…»։ Պատահական չէ, որ Վասպուրականի տիկինը դավաճան որդու առաջ հայրական տան դռները փակել է։ Կիրթ և խելացի հասարակություն ձևավորելու գործում մայրերի դերը հայ պատմիչ Եղիշեն կարևորել է դեռևս 5-րդ դարում։ Իսկ մեր այսօրյա «կիրթ հասարակության» արտացոլանքը ֆեսբուքյան էջերի գրառումներում կարելի է տեսնել. «դոփված ժողովուրդ»։ Երբեմն մտածում եմ՝ կարո՞ղ է թյուրիմացությամբ հայտնվել ենք ինչ-որ հոգեբուժական կենտրոնում, որտեղ փորձարկում են գրեթե բոլոր հնարամտությունները՝ հաճախորդներին գժվեցնելու բոլոր հնարավոր և անհնարին միջոցներով։ Ենթադրելով մեզ հետ կատարվող իրադարձություններից և այդ ամենի նկատմամբ մեր խիստ անտարբեր վերաբերմունքից՝ ընդունում եմ, որ մեզ հետ մի բան այն չէ։ Մենք լավ չենք, անառողջ ենք, հոգևոր դաշտում շեղումներ ունենք, իսկ ֆիզիկապես կանք-չկանք, էական չէ։
«…Մնայիք և կռվեիք…»:
Եղիշեն լավ է ասել՝ «Չգիտակցված մահը մահ է, գիտակցված մահը՝ անմահություն»։ Մենք այնտեղ ենք մնացել, դեռ կռվում ենք։ Մեր կռիվը երբեք չի ավարտվի։ Մենք անմահներից ենք։
Ամուսնուն, որդիներին ու փեսային զոհած որբացած կինը, այսուհետ, երազներում, թե արթմնի, աշխարհին թաց աչքերով է նայելու։
Զավակ կորցրած հայրն այլևս կորցնելու բան չի ունենա։
Հոգեպես ջախջախված ազգի համար ֆիզիկական ջախջախումն անլուրջ է։
Պատերազմների ականատես եղած տասնամյա տղան հոր շիրմաքարի առաջ ծնկած զինվորագրման երդում է տալիս։ Առյուծից կորյուն է ծնվում։
Եվ ի՜նչ ոգեշնչմամբ է կրում զինվորական համազգեստը։ Իսկ հիշողության մեջ արցունքը խեղդում է՝ հոր հագուստները ինքն էր վառել։ Չգիտեր, որ անիմաստ էր։ Հայրը զոհվել էր։ Եվ թշնամին հորը հայրենիքին ծառայելու համար դատի տալ չի կարող։ Անմեղ՝ մեղավորներ, որքա՜ն մեղկ ենք մենք։
Մեզ սպանում են զենքով, քար լռությամբ, անորոշությամբ ու անտարբերությամբ։ Մենք մեռնում ենք անզեն, անզոր, անպաշտպան, անտեր։ Բայց Աստված նայում է մեզ։ Աստված մեր ներսում է։ Աստված մեզ փորձարկում է։
Ասում ենք՝ միասնական չենք, բայց մի մարդու նման բոլորս միասին դուրս եկանք մեր ընդհանուր տնից։ Որովհետև այնքան շատ չէի՞նք սիրում, որքան պետք էր: Բնավ: Մենք այնքա՜ն շատ էինք սիրում, որքան հնարավոր չէր անգամ պատկերացնել։ Որովհետև ուր էլ գնանք, աշխարհի որ անկյունում էլ հայտնվենք, մերը միայն մեր տունն է՝ ամենատաքուկն ու ամենահարմարավետը։ Ոչ ոք սեփական կամքով չէր հրաժարվի իր օջախ դարձած բնօրրանից։ Սուտ են բոլոր հակափաստարկները, անիմաստ՝ հակաճառումները, հերյուրանք՝ մեղադրանքները։ Ո՞ր մի դատող մարդ իր ամբողջ կյանքը՝ մանկությունից հասունություն, ջահելությունից ծերություն, կհանձներ թշնամուն և հոգու ու մարմնի մերկությունը ուսած գլխիկոր ճամփա կընկներ՝ անորոշ ուղղությամբ։
Դու կհամաձայնվեի՞ր անտերության մատնել տարիների վաստակդ, կենսակերպդ, ունեցած-չունեցածդ, տունդ-տեղդ՝ փախստականի կարգավիճակ ստանալու համար։
Չգիտեմ՝ դու ինչպես, բայց ես գերադասում եմ իմ պատմությունը։
Տատս գիրք շատ էր կարդում։ Եվ, սովորության համաձայն, երբեմն տպավորված պատմում էր գրքերի հերոսների դժբախտ ճակատագրերի մասին։ Դեռ ականջներումս է տատիս արտասանած «գաղթական» բառը։ Այդ բառի մեջ այնքան ցավ կար, սիրտ մաշող տառապանք և արցունք՝ չցամաքող, դաժան։
Նախորդ պատերազմի ցավին չդիմացած 85-ամյա տատս, երկինքն աչքերի մեջ, կյանքին հրաժեշտ տվեց իր տանը, իր անկողնում պառկած։ Այսօր շատերն ուրիշի տան պատերի ներսում շնչահեղձ են լինում՝ երազելով իրենց տանը, իրենց անկողնում հանգիստ մեռնելու մասին։ Եվ ինչպե՞ս երանի չտալ մեռածներին։
Բայց պետք է ծնեն հայրեր, եղբայրներ կորցրած կանայք։ Եվ պետք է ծնվեն Դավիթներ, Մհերներ, Ավոներ, Վրեժներ…
Արդեն երկար ժամանակ է՝ կոկորդի խզվածությունը դարձել է սովորական ցավ։ Ձայները խեղդում են։ Առաջ բաժակաճառեր ասելիս դժվար էր ճիշտ մաղթանքներ գտնել: Գտնված բաժակաճառերը քաղցրահունչ էին, որովհետև ամեն ինչ ունեինք։ Եթե անգամ ամեն ինչ չունեինք, ինքնաբավ էինք, ունեցածով՝ հպարտ, եղածով՝ ուժեղ։ Եվ բաժակաճառերը բառարաններ էին փնտրում, և բառերը հավատ էին ներշնչում։
Շրջապատ, սիրած աշխատանք, ընտանիք, մասնագիտական վերելքներ, ծափեր, ողջագուրանքներ, հարազատ մարդիկ, ժպտացող դեմքեր։ Անշուշտ, երջանկությունը հենց այդ տեսքն ուներ։ Երջանիկ էինք։
Այսօր բոլոր բաժակաճառերը ցավի, տխրության, կորուստների, համբերության մասին են։
«…Մնայիք և կռվեիք…»:
Մնացինք, կռվեցինք, երկար ժամանակ շրջափակման ծանր բեռը մեր ուսերին կրեցինք, նորից կռվեցինք, շարունակում ենք կռվել։
Փոքրիկ տղան պատանի է դարձել, բայց հրավառության ձայնն ասոցացնում է հրետակոծության հետ։ Եվ անհանգիստ շարժումներով՝ փակում է ականջները:
«…Մնայիք և կռվեիք…»:
Վերջերս ապրումակցում բառը շրջանառության մեջ է մտել, և տեղի-անտեղի գործածվում է։
Սովորաբար, երբ կենտրոնանում ենք ինչ-որ բանի վրա, ուրեմն, զգում ենք դրա պակասը։
Այսօր աշխատանքի վայրում աշխատակիցներից մեկն ուռած աչքերով մոտեցավ ինձ։ Լացակումած պատմեց, որ իրենց շունը «մեռել է», սատկել բառը չէր ուզում գործածել։ Ո՜վ զարմանք, նա փորձում էր հասկանալ, թե շուն պահող արցախցիներն ինչպես են վարվել իրենց շների հետ։ Մեծ ցավ ապրեց, երբ իմացավ, որ շատ քչերն են իրենց շներին իրենց հետ վերցնելու հնարավորությունը ունեցել։ Մեքենաներում հազիվ իրենց հարազատներն էին տեղավորվում։
Ակամայից հիշեցի Դերենիկ Դեմիրճյանի «Ավելորդը» պատմվածքի հերոսներին՝ Հաճի աղային և Սրբունին: Էական չէ՝ «ավելորդը» մա՞րդ է, թե՞ կենդանի։
Ինչպես կասեր Իսահակյանի «Համբերանքի չիբուխը» պատմվածքի հերոսը՝ Օհան ամին. «Էս շուն է. հալա մեկ ասա՝ շուո՜ւն։ Էս մարդ արարած չէ։ Էս՝ շուն է՝ հավատարմություն»։
Տեսնես կո՞ւշտ են, թե՞ սոված իմ երկրի շները։
«- Մնայիք և կռվեիք…»:
Այո՛, Օհան ամի, «մարդը սուտ է, հավատարմությունը մարդու համար անհասկանալի բան է»։
Էէ՜, վարպետ, մեր հիշողության մեջ էլ է անջնջելի մնացել երթիկներից բարձրացող այն ծուխը, որը շեն էր պահում մեր երկրի գյուղերն ու քաղաքները։ Տեսնես աշխարհիս երեսին քա՜նի-քանիսն են՜ բազմոցին նստած քաշում համբերանքի չիբուխը, «մինչև ազատության դուռը բացվի»։
Փոքր Մհերն էլ դեռ քարանձավում է՝ շատ երկար տևեց նրա մեկուսացումը։
Երկի՛ր, ինչքան անսպասելի եղավ քեզնից հեռանալը, և ինչքա՜ն սպասված կլինի քեզ մոտ վերադառնալը։
Արտագաղթից երկու օր առաջ, երբ փորձեցի ի մի բերել վերջին իրադարձություններն ու միջադեպերը, մեր հարևանուհուն հանդիպեցի։
Տիկին Կարինեն մտահոգված էր իրավիճակով։ Ես, որ սովորաբար քչախոս էի և ցանկացած արտահայտություն տասն անգամ չափում հետո էի արտահայտում, հանկարծ սառնասրտորեն բարձրաձայնեցի, որ, երևի, շուտով ստիպված լինենք թողնել ամեն ինչ և հեռանալ։
Նրա արձագանքն անսովոր չէր։ Նա չէր պատկերացնում, թե ինչպես կարելի է թողնել քրտինքով ու տառապանքով ստեղծած տունն ու տեղը, գերեզմանոցները, հայրենի հողը։ Նա ոչ գնալու, ոչ էլ որևէ տեղ մնալու մասին չէր ուզում լսել և համոզում էր ինձ, որ հեռանալը բացառվում է։ Տիկին Կարինեի ամուսինը հաշվապահ էր՝ հանգիստ, հավասարակշռված մարդ, որը միշտ էլ լավ պաշտոններ էր զբաղեցրել Արցախում։ Արտագաղթից հետո ընտանիքի հետ բնակվում է Հայաստանի մի փոքրիկ գյուղում և ինչ-որ գյուղացու այգում օրավարձով աշխատում։ Երկար տարիների վաստակ ունեցող հաշվապահն արտաքուստ չէր դժգոհում։ Բայց ես գիտեմ՝ ինչ է թաքնված այդ հանդուրժողականության շղարշի տակ։ Մարդն իր կյանքի հիմնական մասը նվիրում է անուն վաստակելուն, որպեսզի հետո ինքն ու ընտանիքի անդամները վայելեն դրա պտուղները։ Դժբախտաբար, բերքը հավաքելու ժամանակը չեկավ։
Նորից ամեն ինչ սկսել սկզբից, նոր ջանքեր գործադրել՝ ոչ բոլորն են պատրաստ․ դա կախված է հոգեվիճակից, տարիքից, առողջական վիճակից և շատ այլ հանգամանքներից։ Սակայն պետք է ապրել, իսկ ապրելու համար՝ աշխատել։ Ի վերջո, հացի խնդիր լուծելու համար «Անահիտ» հեքիաթի ասելիքը յուրացրած հաշվապահը կարող է հող մշակել, սպան՝ տաքսի վարել, մանկավարժը՝ թխվածքեղեն պատրաստել, գրողն էլ փողոց կմաքրի, ինչ կա որ։
«…Մնայիք և կռվեիք…»:
Մնացինք՝ կռվեցինք, հեռացանք՝ կռվում ենք։ Մի օր նորից կվերադառնանք։ Եվ ով գիտի՝ մեր կռիվը կավարտվի երբևէ։
Արդեն երկու տարի է՝ առավոտները տղաներիս գոռոց-գոչոցներով եմ դպրոց ճանապարհում։ Նրանք իրենց Արցախի դպրոցն են ուզում, Արցախի ընկերներին։ Եվ այնքան հոգեթով ու համոզիչ են ասում՝ «ամենալավը մեր Արցախի դպրոցն էր», «աշխարհի ամենալավ երգը Արցախի մասին է» նախադասությունից էլ ծլլում է թախիծը։ Կորչում ես արցունքի ծովում, և երբ ուշքի ես գալիս, դու էլ աշխատանքից ես ուշացած լինում։ Չուզենալով հագնվում ես, չուզենալով գնում աշխատանքի, չուզենալով՝ ապրում ես։
Թող պրիմիտիվ չհնչի, բայց ես իմ՝ «Արցախի կյանքն» եմ ուզում։ Արդար չէ, որ այն, ինչը մերն էր, մեզանից խլեցին՝ առանց մեր ցանկությունը հարցնելու։
Արդեն երկու տարի է՝ մենք՝ փակ ճամպրուկների նման, չենք բացվում, փակ սպասում ենք։
Նայում եմ ավերված, թալանված, մեղկ ու մերկ երկրիս, և մեզ եմ պատկերացնում։ Մենք շատ նման ենք մեր երկրին, մենք շատ նման էինք մեր երկրին։ Երբեմն թվում է, թե մենք՝ ազգովի, մնացել ենք այնտեղ, և ապրում ենք մեր սովորական կյանքով։ Սակայն փողոցներն ուրիշ ուղղությամբ են տանում, հայացքներն ուրիշ զգացողություններ են արթնացնում։
Աշուն էր, երկիրս՝ հսկա ծառ։ Քամին մեկ հարվածով ծառը դատարկեց։ Մենք՝ քամուց քշված տերևներ, նույնիսկ մեր ծառի տակ մնալու մխիթարությունը չունեցանք։
Ինչե՜ր տվեցինք՝ հանուն նրա։ Հայր կորցրած պատանուն ո՞վ կարող է ժպիտ պարգևել։ Մինուճար որդու գերեզմանոցին կարոտ մայրը գրկի մեջ սեղմած վարդերի մեջ արյան շիթերից բացի ի՞նչ պիտի տեսնի: Որդի և թոռ կորցրած տղամարդու երկնքին հառած աչքերի մեջ ինչպե՞ս արթնացնել հույս, հավատ։
Երկի՛ր: Ինչքա՜ն քիչ են ապրողները:
ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ ԵՆՔ ԿՌՎԵԼ…
Ֆրեդը, ոտքերը քարշ տալով, քննախույզ հայացքը հառած հայրենի երկրի մտախոհ դեմքին, շարունակում է դիմավորել նրա լուսաբացն ու մայրամուտը՝ մինչև հայրենակիցների աղոթքները հայրենադարձության մասին հասնեն երկինք։ Եվ հրաշք արևածագը վայելելու համար Երկիր մտած հայրենադարձների ձեռքերը սեղմելու պահին Ֆրեդը հասակ կառնի, կուզը կվերանա, միտքը կպարզվի։
