Ես այս պատմվածքը (ասացի՝ պատմվա՞ծքը, գուցե ավետարանական առա՞կը, գուցե պարականո՞նը) գտա 1927 թ․ Պոլսի «Հիվանդանոցի տարեցույց» հանդեսի խունացած ու հազիվ ընթեռնելի էջերում։ Մամուլում թաղված հարյուրավոր գործերի մեջ (ես դրանք բոլորը պեղել-հանել եմ) երևի սրանից ավելի կատարյալները կան, բայց այն իմ սիրտը հույսերով լցրեց,- մի Այլով ու Այլությամբ։ Երկար ժամանակ ես ուզում էի հասկանալ ինձ զմայլանքի մեջ գցած այս նաիվ պատմության իմաստը, երկար ժամանակ ուզում էի կռահել, թե ով է այստեղ իր Եկի ու Գալուստի մեջ դրված Եղբայրը («աղբարը»)․ ես չիմացա, բայց դուք անշուշտ գիտեք և ինձ էլ ասեք՝ մեր կորցրած Հայրենի՞քը, մեր ամենաթանկ մեռյա՞լը, ժամանակների ու հավիտենությունների մեր եկվո՞րը, մեր Տեր Հիսուս Քրիստո՞ս… Հետո հասկացա, որ այստեղ կարևորը եկը չէ, այլ՝ սպասումը, որն էլ մեզ բոլորիս հավիտյանս հավիտենից պատրաստ է պահում՝ զգեստավորելով դիմավորման մեր ամենաթանկ զգեստներով, մեզ կոչելով կարգի բերել մեր Սենյակները, գորգեր փռել, սեղանի սպիտակ սփռոցին ոսկեզօծ գավաթով նռան գինի դնել, մեր «կարմիր մորթե կոշիկները» հագնել, թե չէ՝ էլ ո՞ր օրվա համար ենք պահում…
Բացե՜լ մեր հոգու Տասներկու Պատուհանները…
Եվ ո՞վ է սա, որին Հակոբ Մնձուրին «եղբայր» է ասում, և որը ահա ելել է գալու ու այս էլ արդեն հարյուր տարի, հազար տարի, տասը հազար տարի չի գալիս ու չի գալիս, որպեսզի մեր Սպասմամբ մեզ պահի իր հավերժական ներկայության մեջ։
Հակոբ ՄՈՎՍԵՍ
ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ
ՔՈՒՅՐԸ
Լուրը
Առտուն Արև-Քարերու մեր այգին էի գացեր։ Զառիվերներուն երեսին, կարգով որթատունկերուն մեջ ես ման կուգայի ու չամիչցու խաղողներուն կնայեի։ Սևցեր, հասունցեր էին անոնք, պիծակները անդադար կելլեին, կիջնային ճութերուն վրա, կթելու ատեն էր եկեր, ու ես անոնց վրա կմտածեի, երբ հանկարծ մորս ձայնը լսեցի։ Իմ անունս կկանչեր ան, ու տեսա, որ ձորին թզենիի թուփերուն ու քարերուն մեջեն անցնելով իմ կողմը կուգար։
Սեֆայի էնթարի էր հագեր, արծաթ փունջերով լաջակը գլուխը, ու բոլոր զարդոսկիները պարանոցին ձգեր, զարդեղեններու մեջ կշողշողար։
– Նարո, հո՞ս ես եղեր, ես ալ քեզ կփնտրեի,- ըսավ ան՝ կայնելով իմ դեմս։- Չամիչցու խաղողներո՞ւդ կնայիս։ Ե՞րբ պիտի կթեք։ Այս տարի այս որքա՜ն պիծակներ են, շատ անուշութենեն է, որ կուգան։ Կծակեն ու կխմեն մեջինը։ Մեր չամիչցուներն ալ ծծելով հատցուցին։ Շուտ ընենք ու էգիները էտենք։
Ու հանկարծ խոսքը փոխեց.
– Ես ալ եկա, որ քեզի լուր տամ։ Աղբարդ կուգա այսօր, անոր համար այսպես զարդարվեր եմ։ Ձիավոր մը եկավ առտուն. աղբորդ քովեն կուգա, տասներկու օր կընե ան ձիով մեկ արագությամբ կճամփորդե։ Ինձմե օր մը ետքը պիտի մեկներ, այս իրիկուն կհասնի անպատճառ, ըսավ ձիավորը։
Աղբա՜րս պիտի գա այս իրիկուն… հեռո՜ւ, հեռո՜ւ երկիրներու միակ աղբարս…
Ա՛յ ինծի։ Սիրտս շարժեցավ, աչքերս արցունքներով լեցվեցան։
Ալ ինչպե՞ս կկենամ. ի՞նչ բան կերևա ինծի։ Ու որթատունկերուն, նռնենիներուն, թզենիներուն մեջեն ու արտորանքով ես տուն դարձա։
Զգեստավորվիլ
Սնտուկներու սենյակը գացի իսկույն։
Շատ նեղ է, միակ պատուհանը գոց ըլլալուն՝ ներսը շատ տաք էր, ու օդը ծանրացած կանանչ սնտուկներեն արձակվող գիի, ձափուրի հոտեն։
Բայց ես կմնամ ծանր բույրերուն ու տաքին մեջ, չեմ բանար պատուհանը, որովհետև պիտի մերկանամ զգեստավորվելու համար, ու լավ է, որ փակ տեղի մը մեջ ըլլամ։
Ամենեն առաջ արծաթ նրբերիզներով շարե սպիտակ շապիկս հագա, ու մինչև ծունկերս իջավ ան։ Հետո ծիրանեգույն մինթանս ճարմանդներով ճարմանդեցի։ Հետո անոր վրայեն քովնտի երկայն չաքերով, գինեգույն յանար-սեոներ էնթարիս հագա, հմայակաձև երկայն թեզանիքները դաստակներուս քովեն կախելով։ Ու անոր վրայեն ալ կանանչ աստառով կեռասագույն արծաթահուռ սալթաս։
Հետո հնդկական գոտիս կապեցի։ Հինայվելու պետք չունեի, հինայով էին մատներս։ Այնուհետև սև թավիշե գլխարկս դրի ու ոսկի փունջերով լաջակս վրայեն ձգեցի։ Ու քունքե քունք, ճակատիս երկայնքին ու այտերուս շուրջը ու պարանոցես զարդոսկիներուս շարքերը կախեցի։
Ամենեն վերջը կարմիր մորթե կոշիկներս հագա։
Ու փոքրիկ կլոր հայելիին նայեցա։ Ոսկիներու մեջ շրջանակված աչքերով ու երեսներով, կարմրազգեստ, հինայված հարս մըն էի եղեր, ու աչքերս կժպտեին սրտիս ուրախութենեն։
Սենյակը
Մայրս ամուսնացուցած է զիս։ Երկփեղկ, բարձր դուռով տան մը հարսն եմ ես, ու երբ իրիկունը աղբարս գա, իմ տունս պիտի հրավիրեմ։
Ես պիտի առաջնորդեմ զայն վերնահարկի մեր այվանը։ Թե սենյակ, թե պատշգամբ է ան, մեր երկրի բոլոր այվաններուն նման ամառվան նստելու հատուկ։ Առաջքը բաց է, որմ չունի, գետինը տախտակամած չկա։ Եփրատի ափերուն սև, սպիտակ, հակնթագույն խիճերով կիտվածված է։
Ես կջրցքեմ գույնզգույն խճաքարերը, ավելով թացություն կառնեմ, գորգեր կտարածեմ, ու հոն կնստինք քովքովի։ Բարի գալուստ կմաղթեմ, կարոտս կհագեցնեմ, ու կխոսինք միասին մայրամուտի հեռավոր լեռներուն դիմաց։
Բայց կալերու եղանակ է, փոշիեն պիտի նեղվինք, ավելի հարմար է մեր ամառնային մեծ սենյակը։
Երկայն, շատ երկայն է ան, վեց մեծ, յուրաքանչյուրին վրա մեկ մեկ հատ, վեց ալ կլոր փոքր պատուհաններով։ Հարսնիքներու, հարկինքներու հատուկ անոր պես մեծ ու շքեղ սենյակ չկա մեր գավառին մեջ։ Կրածեփ, ճերմակ են որմերը ու գետինը, ու բազմոցները՝ համակ գորգապատ։ Բոլոր անկյունները, որմերուն երեսին, ծաղկախորշեր կան։
Թանկարժեք գորգերուն վրա կնստինք միասին քույր ու եղբայր։ Ես կհարցնեմ անոր որպիսությունը, ու զրույց կընենք Եփրատի ձորին ու արևածագի կապույտ լեռներուն նայելով։
Ու ես բացի տասներկու պատուհանները։ Թեթև, շատ մեղմ հովերը սկսան փչել ներս Մրզա լեռներեն։
Ու, ինչպես ի պատիվ հյուրին, մեր գավառին մեջ խնձորներով կզարդարեն սենյակը, ես պահենի, արենագույն խնձորներ բերի, իրարու վրա անոնցմե բուրգեր կազմեցի չորս ծաղկախորշերու մեջ, ու խնձորներուն բույրը ծածանեցավ գորգապատ, բարձրաձեղուն սենյակին մեջ:
Ձիավորը
Ես պատուհանեն տեսա ձիավոը: Ան կանցներ մեր տան առաջքեն, շեկ նուրբ պեխերով երիտասարդ մըն էր, սպիտակ զգեստներով, ոտքերը ասպանդակներու մեջ, ու գլխուն վրա սպիտակ արևանոց մը կկրեր:
Ես փողոց իջա, սանձեն բռնեցի, խնդրեցի՝ որ վար իջնա ձիեն, բայց ան կրկնեց, թե պիտի երթար, դեռ շատ ճամբա ուներ:
Ըսավ, թե իրիկունը պիտի գա աղբարդ:
Հարցուցի, թե ինչո՞ւ մնաց, քեզ հետ միասին չեկավ, պատասխանեց, թե մինակը չէ, շատ մը երիտասարդներու հետ կուգա, անոնց համար ուշացավ, զիս ղրկեց, որ լուր տամ ձեզի։
Երբ մենք ճամբու դրինք, տղա մըն էր, կլոր դեմքով, կլոր գլխիկով, ոսկեփայլ մազերով, մատղշո՜ւկ տղեկ մը, հասակը իմ հասակիս կիսուն հազիվ կհասներ, հիմա մեծցա՞ծ է, հարցուցի։ Փոխված, շատ փոխված է, ըսավ, սև հոնքերով կտրիճ մըն է ան հիմա, ցորենագույն այտերով, հասակը շուք կուտա քու հասակիդ, ավելի սլացած է, քան իմ հասակը։
Կնմանի՞ ան ինծի, ա՛յ երիտասարդ, հարցուցի դարձյալ. ըսավ, թե խռովք կա, երազ կա նայվածքին մեջ, աչքերը քու աչքերուդ արտահայտությունը ունին։
Իսկ ես ինչպե՞ս պիտի կրնամ ճանչնալ եկողներու այդ բազմության մեջ, հարցուցի վերստին։ Դյուրին է, շատ դյուրին, միայն մտիկ ըրե խոսքերս, ըսավ, երբ երիտասարդ ձիավորներու բազմությունը սարերու կատարեն փրթի, ու դուն դիմավորելու համար ընդառաջես, լա՛վ նայե. պիտի տեսնես հինայի գույն, բարձրասրուն ձիու մը վրա նստած, ձիուն ճակատին վրա սպիտակ պիսակ մը կա. սեղմ հագուստներով է ու մինչև ծունկերը քաշած սև, փայլուն մույկերը. ձեռքը շողշողուն մտրակ մը ունի, գլուխը ծածկած է արծաթահյուս ակիլով մը ապարոշած մետաքսյա սպիտակ փուշիով մը, որ ուսերուն վրա թափելով մինչև թիկունքին կեսը կհասնի, անթիվ սպիտակ փնջիկներու հետ. աղբա՛րդ է ան։
Ըսավ, զարկավ ձիուն ու հեռացավ, մինչև որ Կապուտ-կապաններու կողերեն մտնելով անհայտացավ Եփրատի զառիթափերու երեսին։
Սպասում
Սեղանին վրա սպիտակ փռոց մը տարածեցի, ափսեներուն մեջ մեղրի խորիսխ մը, ծալք մը սեր, ճութ մը սև խաղող, փոքր սև թուզեր ու կեդրոնը ոսկեզօծ գավաթով մը նռան գինի դրի։ Քովն ալ նոր փրցված շամամ մը, որպես զի երբ աղբարս նստի, մատներովը զայն փայփայե ու ռունգերուն տանելով հոտոտե։
Ու նստա այվանը, արծաթահյուս հանդերձներով, ճամփորդներուն գալը տեսնելու համար։
Մեղմ հովը ելավ, օրը տարաժամեցավ, փոշիի ամպերուն հետ գյուղ մտավ նախիրը, ուռենիներուն ներքև կթելը ավարտեցավ, հոտերը մեկնեցան բլուրներուն երեսը՝ սարերը գիշերելուն համար։
Արևը երկար ատեն կախված մնաց Ուրանիկա լեռներուն ետին, ու նարինջի, ոսկիի, կարկեհանի, սուտակի գույներուն մեջ հալելով շիջավ։ Կալերուն մեջ ձայները լռեցին, մարդ չմնաց։ Հնձված արտերուն վրա ստվերները թանձրացան, աստղերը փայլեցան։
Բայց ձիավոր երիտասարդներու բազմությունը չերևաց Կապուտ Լուսի կատարներեն, որպեսզի երթամ դիմավորելու։
Աղբարս չեկավ։
Աչքերս հոգնեցան ճամբաներուն վրա։
Ինչո՞ւ չեկան անոնք, ինչո՞ւ չեկավ աղբարս։
