Տարբերունին տառապում էր, տառապանքը ստեղծագործական էր: Նեղլիկ աշխատասենյակը չափում էր կարճ, նյարդային քայլերով, մոտենում էր գրասեղանին, գրում մի բառ, մտորում, գրում երկրորդը, հետո ջնջում էր երկուսն էլ ու վերսկսում քայլերթը: Էդպես անցնելով մեկ կիլոմետր՝ բացում էր դուռն ու ձայն տալիս կնոջը, «Մարի՛ա»: Հայտնվում էր Մարիան՝ ալրոտ ձեռքերն առաջ պարզած ու վեր բարձրացրած, որպեսզի չկեղտոտի գոգնոցը:
«Թեյ բեր»,- պահանջում էր Տարբերունին: Մարիան բերում էր կանաչ թեյով բաժակը, որի մեջ լող էր տալիս կիտրոնի կլորակը, խնամքով դնում էր գրասեղանին՝ ափսեի վրա, և հարգալից հայացք նետելով մանր, կաբբալիստական նշանների հիշեցնող տառերով գրոտված թղթին՝ վերցնում էր նախորդ՝ արդեն դատարկ բաժակը։ Տարբերունին ամսագրերից մեկում կարդացել էր, որ կանաչ թեյը նպաստում է ուղեղի ակտիվ աշխատանքին, և այդ օրվանից շատ էր խմում կանաչ թեյ։ Թեև մեկ այլ ամսագրում գրված էր, որ հեղուկի չափից ավելի օգտագործումը բարձրացնում է ճնշումը, իսկ Տարբերունին հիպերտոնիկ էր։ Այդ պատճառով, հերթական բաժակը խմելուց հետո վերցնում էր տոնոմետրը, որը միշտ գրասեղանին էր, նույն տեղում, չափում էր ճնշումը և համոզվելով, որ այն դեռ նորմայի սահմաններում է, կրկին անցնում էր հոգնեցնող բառերի որոնմանը։
Բառերը ասես պայմանավորվել, Տարբերունու հետ չար խաղ էին սկսել․ հազիվ մի նախադասություն հորինում ու նստում էր սեղանի մոտ, նրանք՝ անիծյալները, հանց ցերեկային լույսից վախեցած ուտիճներ, ցրվում ու թաքնվում էին՝ ով որտեղ կարող էր։ Երբեմն Տարբերունուն հաջողվում էր կանխել նրանց, այդ պահին սրընթաց նետվում էր դեպի սեղանը ու մեխելով նախադասությունը թղթին՝ բավարարված շփում էր ձեռքերը։
«Ապրե՛ս,- ասում էր ինքն իրեն Տարբերունին։- Ամեն բառն իր տեղում է, տեղը տեղին»։ Պատահում էր՝ կանչում էր կնոջն ու բարձրաձայն կարդում հատկապես հաջողված նախադասությունը։ Կինը լսում էր հուզախռիվ, հիացած ծափահարում էր ալրոտ ձեռքերով, ինչի հետևանքով նրա շուրջը բարձրանում էր սպիտակ փոշու ամպ։
«Սա դեռ ինչ է,- ասում էր Տարբերունին,- ես սկսել եմ մի գլուխ, որտեղ բոլոր բառերն սկսվում են նույն տառով ու ոչ մի բառ չի կրկնվում։ Այ, լսիր․ «Միատոն, մեթոդիկ, մոլորեցնող մնչում-մռնչում էր մռայլ-մամռոտ, մշուշոտ, մերկանտիլ մեգապոլիսը…»: Կինը կրկին իր շուրջն էր բարձրացնում ալրափոշու ուրախ ամպն ու գնում էր խոհանոց։ Կնոջ հիացմունքից ստացած բավարարումը ակնթարթորեն ցնդում էր, երբ նա մնում էր մենակ ատելի բառերի հետ։ Լայնարձակ գրասեղանը ծածկված էր բառարաններով, հանրագիտարաններով, տեղեկատուներով։
Գրողի աշխատանքը հեշտ չէ՝ ասեմ չիմացողին։ Իսկ պոստմոդեռնիստ լինելը՝ առավել ևս դժվար, որոնց շարքին էր դասում իրեն Տարբերունին։ Եվ ո՞վ էր նրան խնդրել վերցնել այդ ծանր բեռը։ Կարելի էր, չէ՞, ընտրել ավելի պարզ մի բան՝ սիրո, մենթերի ու բանդիտների մասին։ Կամ թեկուզ ֆենթըզի․ սրեր, կախարդներ, թզուկներ, վիշապներ… Բայց Տարբերունին իրեն լուրջ գրող էր համարում, դրա համար էլ տանջվում էր։ Բայց տանջվում էր որոշ հաճույքով, որովհետև մեկ անգամ չէ, որ կարդացել էր՝ իսկական գրողը անպայման պետք է տառապի։ Նա գրում է ժամանակի հսկայական մի շրջան ընդգրկող դյուցազնավեպ՝ հեթանոսությունից մինչև մեր օրերը, և շատ էր վախենում, որ եթե աշխատանքը շարունակվի այս տեմպով, այն ավարտին հասցնելու համար կպահանջվի նույնանքանակ ժամանակահատված։ Երբեմն Տարբերոնին սարսափելի բարկանում էր, պատրաստ էր մի շարժումով սեղանը մաքրել ատելի ձեռագրից բառարանների, տոնոմետրի և անօգուտ թեյով բաժակի հետ միասին, դուրս նետվել աշխատասենյակից, միանալ երջանիկ մարդկությանը, որն ապրում է անհոգ՝ ուտում է, խմում, հեռուստացույց է դիտում, սիրով է զբաղվում և, ամենակարևորը, չի փորձում սանձել բառերը, շարել դրանք հակավոր կարգով, փոխարենը խոսում ու գրում է մտքին եկածը։ Նա կրկին ու կրկին մոտենում էր սեղանին՝ զգալով, թե ինչպես է ուժգնանում գլխացավը, վերցնում էր գրիչը, գրում առաջին պատահած բառը, հետո երկրորդը, երրորդը, չորրորդը՝ բոլորը «մ» տառով սկսվող։ Ստացվում էր ինչ-որ աբրակադաբրա, բայց նա շարունակում էր բառերը դասավորել՝ ինքն իրեն հարցնելով․ «Կարո՞ղ է խելագարվել եմ»։ Եվ ինքն իրեն պատասխանում էր․ «Շատ հնարավոր է»։ Նա ինչ-որ տեղ կարդացել էր, որ իսկական գրողները հաճախ են խելագարվում։ Ուրեմն, ինքն իսկական է։ Այո՛, այո՛, խելագար է։ Իսկ ձեռքը շարունակում էր գրել․ «Մուսան մերժեց, միայն մի մոմենտ Մուսան մոտենա…»:
II
«Մոտեցա»,- ասացին նրան, և սեղանի մյուս կողմում հայտնվեց Մուսան։ Տարբերունին միանգամից ճանաչեց նրան։ Նա թեթև, կարճ կիսաթափանց թիկնոցով էր ու ձեռքին տավիղ ուներ: Կամ քնար: Էլեկտրական:
– Ցույց տվեք՝ ինչ ունեք,- գործնական տոնով հրամայեց Մուսան՝ էլեկտրական քնարը (կամ տավիղը) հենելով սեղանին։
Տարբերունին ցույց տվեց։ Մուսան սկսեց կարդալ առաջին էջը։
– Գուցե թեյ՞,- անվստահ առաջարկեց Տարբերունին։
– Ժամանակ չկա,- գլուխը չբարձրացնելով՝ պատասխանեց Մուսան՝ արագ աջից ձախ տեղափոխելով էջերը։
– Ես ձեզ Գրողների տանն եմ տեսել՝ նստած էիք վիպասան Զարոդինի հետ։
– Հնարավոր է,- արձագանքեց Մուսան՝ աչքը ձեռագրից չկտրելով։- Էնքան շատ եք, բոլորին չես հիշի:- Մի կողմ դրեց վերջին՝ անավարտ էջը, հառաչեց և հայտարարեց.- Ամեն ինչ պարզ է։
– Արդեն կարդացի՞ք։ Անհո՞ւյս է,- երկչոտ հարցրեց Տարբերունին։
– Ոչ այնքան,- պատասխանեց Մուսան։- Սրանից վատն էլ է լինում։ Կարևորը՝ թելը գտնես ու մինչև վերջ տանես այն։ Ու չխճճվես բառակուտակի մեջ։ Ինչի՞ համար են էսքան հոմանիշները, չեմ հասկանում։ Հապա նստեք։ Գրիչը վերցրեք։ Գրեք…
Մուսան սկսեց թելադրել։ Թելադրում էր արագ, Տարբերունին չէր հասցնում, գրում էր բառի կեսը։ Էջը լցվելուն հընթացս մտահղացումը հստակություն էր ստանում․ նա հասկացավ, որ էջերի կեսը պետք է դեն նետել և սյուժեն տանել այլ ուղղությամբ․ այդ դեպքում հերոսները կդառնան ավելի բնական, հավաստիություն, հստակություն կհայտնվի։ Նա ցնծում էր։
– Տեսնում եմ՝ հասկացաք,- ասաց Մուսան։- Մնացածը ինքներդ կանեք։ Ես գնացի։
– Ո՞ւր,- իրար խառնվեց Տարբերունին։- Առանց ձեզ գլուխ չեմ հանի, երդվում եմ, չեմ կարողանա, կկորչեմ։
– Ի՞նչ էիք գրել այնտեղ․ «Միայն մի մոմենտ Մուսան մոտենա…»։ Իսկ ես էստեղ եմ արդեն մի ժամ։ Խիղճ ունեցեք, գիտե՞ք՝ քանի մարդ է հերթում սպասում։ Գրողներդ էնքան շատ եք, ոնց որ հավերը թռչնաֆաբրիկայում… չէ՝ հավերն ավելի քիչ են։
Տարբերունին այդ ընթացքում մտքում դժգոհեց, որ «մեկ մոմենտի» փոխարեն պետք էր գրել «միամսյակ», բայց արդեն ուշ էր։
– Իսկ եթե նորից խնդիրներ առաջանան, որտե՞ղ կարելի է ձեզ գտնել։
– Ի՞նչ է ձեր անունը… Տարբերունի՞։ Գիտե՞ք, հարգելի՛ Տարբերունի, ես «շտապ օգնություն» չեմ, ոչ էլ հարմարավետ տաքսի կամ կանչով աղջիկ։ Ում մոտ գնալ՝ ես եմ որոշում։
Մուսան վերցրեց իր էլեկտրական տավիղը (կամ քնարը) և ուղղվեց դեպի պատուհանը։
– Անշուշտ, ես չէի ուզում ձեզ վիրավորել, ես պարզապես հարցրեցի…- քրթմնջում էր Տարբերունին՝ հստակ պատկերացնելով, թե ինչպես մի վայրկյան հետո Մուսան իր տավիղով (կամ քնարով) դուրս կթռչի պատուհանից, իսկ ինքը կմնա մեն-մենակ՝ համառ, անհնազանդ բառերի հետ և նրանց դեմ կվարի երկարատև ու անհավասար պայքար։ Նրա հոգին տխրեց։
– Կանգնե՛ք,- հեծեծաց նա։ Թռավ տեղից, շրջանցեց սեղանը, բռնեց Մուսայի թիկնոցի ծայրից։- Մնացե՛ք մի քիչ էլ, այլապես չգիտեմ՝ ինչ կանեմ։ Ես, օրինակ, կյանքիս վերջ կտամ։ Այո՛, այո՛, պատուհանից կթռչեմ, գազ կխմեմ, լոգարանում կխեղդվեմ, կկախվեմ։
– Զարմացրիք,- քմծիծաղեց Մուսան,- Ձեզնից պակաս գրողներ են ինքնասպան եղել: Միայն հերթականությունը պահեք՝ նախ պատուհանը, հետո գազը, հետո… էլ ի՞նչ ասացիք…
– Դուք չեք կարող, չեք կարող ինձ թողնել,- բացականչեց Տարբերունին, ծնկի եկավ Մուսայի առաջ և դեմքը սեղմեց նրա փափուկ ազդրին։
– Թո՛ղ,- հրամայեց Մուսան,- հիմա զգեստս կթրջվի։
– Չե՛մ թողնի,- քիթն էր խոթում Մուսայի ազդրի մեջ Տարբերունին,- առանց ձեզ կյանքն անիմաստ է։ Ողնաշարս հիվանդ է, պրոստատիտ ունեմ, սկլերոզ, հիպերտոնիա, ու միայն ստեղծագործությունս է մնալու մարդկանց… Ինչպե՞ս շարունակեմ ապրել, ասացեք։
Խոսում էր ու համբուրում Մուսայի ազդրը թիկնոցի վրայից, քիթը քսում էր որովայնից ներքև գտնվող ուռուցիկ եռանկյանը և միաժամանակ մտածում, որ Մուսան, ի վերջո, նույնպես կին է՝ իրեն հատուկ բոլոր հաճելի զգացողություններով։
-Ինչպես որ ապրել եք, էդպես էլ շարունակեք։ Վերջ տվեք թքոտ քսմսոցին ու մի մտածեք, թե դա ինձ գրգռում է։ Հեռո՛ւ քաշվեք…
Այդ պահին դուռը բացվեց և շեմին, կարկանդակներով ափսեն ձեռքին, զարմանքից քարացավ Մարիան։
III
– Ինքը Մուսան է,- ծայրահեղ հուզմունքով բացատրեց Տարբերունին կնոջը՝ ծնկած։- Ամենաիսկական Մուսան։ Բոլոր ժամանակների ու ժողովուրդների։ Ուզում է գնալ, բայց ինձ նա մահու չափ անհրաժեշտ է։ Օդի պես։ Դու էլ խնդրի՛ր, որ մնա։
– Մնացեք,- անվստահ ասաց Մարիան։- Կաղամբով կարկանդակ ճաշակեք։
– Գիտե՞ք, ես կաղամբով կարկանդակ շատ եմ սիրում,- անսպասելի խոստովանեց Մուսան, մոտեցավ սեղանին, ափսեից վերցրեց մի կարկանդակ ու կծեց։- Հրաշալի՛ է, ինչ համեղ։ Դուք խոհարարական տաղանդ ունեք, թանկագինս։
– Կարտոֆիլով էլ եմ թխել,- արձագանքեց Մաշան։
– Դե լավ, մի քիչ էլ կմնամ։ Շնորհակալ եղեք կնոջդ, Տարբերունի:- Նա ցույց տվեց բազկաթոռը, ու Տարբերունին, վեր կենալով, անմիջապես նստեց: Մուսան նորից սկսեց թելադրել՝ այս անգամ ավելի արագ, այնպես որ Տարբերունին չէր հասցնում գրել։
– Թույլ տվեք ձայնագրիչը միացնեմ,- ընդհատեց Մուսային։- Չեմ հասցնում։
Նա սեղանի դարակներում տենդորեն փնտրեց ձայնագրիչը, գտավ, միացրեց ու թուլանալով՝ հանձնվեց Մուսայի կախարդական ձայնին, որը թեթև նրբագեղությամբ բառերով ժոնգլյորություն էր անում։
– Վե՛րջ,- արտաբերեց Մուսան։- Էսքանը հերիք է։
Եվ այդ պահին Տարբերունին սարսափով նկատեց, որ ձայնագրիչի ցուցիչը չի թարթում․ մարտկոցները նստել էին։
– Աստվածուհի՛,- խուճապահար բացականչեց նա։- Լույսի շող մութ թագավորության մեջ։- Ու նորից նետվեց դեպի Մուսան, գրկեց նրա ազդրերն ու լաց եղավ։- Անքուն գիշերներում երազում էի ձեր մասին։ Իսկ եթե քնեի, երազում էի ձեզ տեսնում։ Ես ձեր համեմատ ի՞նչ եմ։ Ոչինչ: Միջատ, տիզ։ Այդպես է ստացվել՝ գրող եմ դարձել, հիմա արդեն ուշ է մասնագիտություն փոխելը։ Ահա գիրքս…- բացեց սեղանի դարակը և օդում թափահարեց Գրողների միության կարմիր վկայականը։- Ահա, սա է, բայց ինչի՞ս է պետք առանց ձեզ։ Կայրեմ, իսկ ես… պատուհան-գազ-պարան։ Մնացե՛ք ինձ մոտ, մնացե՛ք ինձ հետ, իմ պայծառաչյա։ Ես ձեզ կսիրեմ, ես ձեզ կպաշտեմ, ձեզ ամբողջ կյանքում ձեռքերի վրա կտանեմ,- ասում էր Տարբերունին՝ բարձրացնելով, որ չկեղտոտի, Մուսայի թիկնոցը և համբուրելով նրա մերկ ազդրերը։
– Դուք խելագարվել եք,- բացականչեց Մուսան,- հերի՛ք է: Վերջ տվեք։
– Չե՛մ տա,- գոչեց Տարբերունին՝ ավելի ամուր սեղմելով հարթ ոտքերը։ Նա բարձրացավ, ափերով գրկեց Մուսայի կուրծքը։- Իմ Մուսա, սիրելի, երիտասարդ, մեղրակաթով…- աչքերը շլմորելով՝ համարյա չափածո էր խոսում։
– Այ դու խորամանկ…- ավելի մեղմ արձագանքեց Մուսան։
– Ահա և կարտոֆիլով կարկանդակը,- հանդիսավոր հայտարարեց Մարիան՝ կրկին հայտնվելով դռան շեմին՝ լի ափսե ձեռքին։ Ասաց ու նույն պահին ցած գցեց ափսեն։
– Տեսնում եմ, թե ինչ Մուսա ունես…- դեմքը քարացավ։- Մտածում էի՝ մեծ գրող ես, հանճար, քեզ հավատացել ու ծառայել եմ քեզ, իսկ դու… Կնամո՛լ: Դավաճա՛ն: Այլասերվա՛ծ։ Քանի տղամարդ է փորձել ինձ գրավել, բայց ես քեզ հետ ամուսնացա, երկար պահված անարատությունս քեզ՝ արժանին հանձնեցի։ Օհ, անշնորհակալ, շանորդի: Կգնա՛մ։ Կթողնեմ ու կգնա՛մ:- Մենախոսությունից հետո շրջվեց և դուրս եկավ դուռը շրխկացնելով։
IV
– Տեսա՞ք՝ ինչ արեցիք,- գլուխն օրորեց Մուսան։- Արագ՝ կնոջդ ետևից: Վերադարձրեք նրան։ Բաց թողեք վերջապես իմ մարմարակերտ կուրծքը, վազեք ձեր կնոջ ետևից, ո՞ւմ եմ ասում։
Ամոթահար Տարբերունին, հայացքը հատակից չբարձրացնելով, կամաց, գող կատվի պես դուրս եկավ աշխատասենյակից։ Մեկ վայրկյան անց նրա շփոթահար դեմքը կրկին հայտնվեց դռան շեմին․ նա հայտնեց, որ Մարիան տանը չէ, հավանաբար գնացել է մոր կամ ամուսնացած քրոջ մոտ։
– Դե, ուրեմն, գնա մոր, քրոջ, ազգականների, ընկերուհիների մոտ,- ոտքը հատակին խփեց Մուսան,- գնա ու առանց կնոջդ չվերադառնաս։
– Իսկ դո՞ւք,- երկչոտ հարցրեց գրողը:- Կսպասե՞ք։
– Կսպասեմ, բայց առանց կնոջդ աչքիս չերևաս։
Տարբերունին հեռացավ և մինչև ուշ երեկո փնտրեց Մարիային քաղաքով մեկ, իսկ երբ մթնեց, վերադարձավ տուն հոգնած, կոտրված, հուսահատ, բացեց աշխատասենյակի դուռն ու… աչքերին չհավատաց. Մարիան նստած էր գրասեղանի առաջ և ինչ-որ բան էր գրում, իսկ Մուսան, կռացած ու նրա ուսերը գրկած, կարդում էր գրվածն ու ասում․ «Ի՜նչ լավ է… այ ապրես դու։ Տաղանդավոր կինը ամեն ինչում է տաղանդավոր…»: Հետո նա շրջվեց և ամենևին չզարմանալով Տարբերունու հայտնությամբ՝ ասաց.
– Թեյ բերեք։ Չե՞ք տեսնում, աշխատում ենք։
V
Տարբերունին, ալրոտ ձեռքերը առաջ պարզած, արմունկով բացեց դուռը։ Մաշան և Մուսան նստած էին կողքի կողքի, նրանց առջև գրոտած թղթերի հաստ կույտն էր, և կանայք, իրար հակված, ինչ-որ բան էին փսփսում ու քրքրջում էին։
– Կարկանդակները պատրաստ են,- հայտնեց Տարբերունին,- կարո՞ղ եմ բերել:
– Վեպն ավարտեցինք,- պատասխանեց Մուսան,- անցնում ենք երկրորդին։ Փոքրիկ ընդմիջում չի խանգարի։ Դե լավ, բերեք։
– Այո՛, այո՛, բեր,- հաստատեց Մարիան։
Տարբերունին գնաց խոհանոց և սկսեց նրբագեղորեն դասավորել կարկանդակները ափսեում։ Դասավորեց, մի քայլ ետ գնաց, հիացավ․ «Գեղեցիկ է, թեև Մարիայի պատրաստածին չի հասնի: Բայց ժամանակի ընթացքում կսովորեմ։ Ժամանակը ամեն ինչի ուսուցիչն է»։
Ռուսերենից թարգմանեց Կարինե ԽՈԴԻԿՅԱՆԸ
