Գիշերը վաղուց կիսվել էր, սակայն ծեր գնդապետի աչքերին քունը ոչ մի կերպ մոտ չէր գալիս… Արդեն երկար տարիներ անքնությունն ահավոր տանջում էր զորականին, որը չէր կարողանում ընդդիմանալ դրան ո՛չ դեղահաբերով, և ո՛չ էլ զանազան խոտաբույսերի թրմացքներով։ Անընդմեջ շուռումուռ գալուց, երբեմն կտրուկ շարժումներով վերմակն այսուայնկողմ գցելուց՝ անկողինը հնամաշ կտորեղենի կույտի էր վերածվել ու չէր ներդաշնակվում ննջարանի կաղնեփայտե թանկարժեք կահույքին։ Ժամանակ առ ժամանակ մի ծանր տնքոց էր դուրս պրծնում գնդապետի կրծքից, ու տնքոցի հետ միաժամանակ նա ակամա բարձրաձայն արտաբերում էր. «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, էս ինչպե՞ս եղավ…»։
Ինքն իրեն հանգստություն պարգևելու ճիգով հաճախ էր փորձում մտքում վերակենդանացնել իր երկարամյա զինվորական ծառայության փառավոր պահերը, հատկապես՝ մայիսյան այն պայծառ օրը, երբ վերջապես կարողացան իրականություն դարձնել իրենց նվիրական երազանքը. գիշերով, անդնդախոր կիրճի պռնկով անձայն ու աննկատ անցան թշնամու թիկունքը, շրջափակման մեջ առան թվաքանակով տասնապատիկ իրենցից շատ հակառակորդին ու ժամեր տևած ծանր կռիվ մղելով՝ ազատագրեցին ռազմավարական մեծ նշանակություն ունեցող սիրելի քաղաքը, հետո խուռներամ ներխուժեցին սրբազան եկեղեցին, փոշի-քրտինք-արցունքից ցեխակոլոլ դարձած դեմքերով փռվեցին սալահատակին ու անհագորեն համբուրում էին այն, հետո ծտի թեթևությամբ թռան եկեղեցու գմբեթի վրա ու ամրացրեցին եռագույնը… Ի՜նչ ցնծություն էր, ի՜նչ ուրախություն, ասես ոչ թե քայլում էին գետնի վրա, այլ՝ ճախրում երկնքում, խելացնոր գոռում էին, երգում, իրար ուսի ուժգին թփթփացնում… Ու նա առաջին անգամ զգաց, որ ոչ միայն ցավից, այլ նաև երջանկությունից կարելի է ցնորվել…
Այդ երանելի պահերը հիշելիս՝ նրա կնճռապատ դեմքին թեթևակի ժպիտ էր գծագրվում, երակներում տաքանում էր արյունը, աչքերում լճանում էին երջանկության արցունքները… Երբեմն հաջողվում էր այդ քաղցր պահերով մխիթարություն գտնել ու մի քանի ժամ քնել…
Բայց այսօր… այսօր, երբ ամսաթիվը նրան հիշեցրեց այն անիծյալ օրը, այն ահավոր դեպքերը, նորից աշխարհը փուլ եկավ գլխին, առավոտից ախուվախ անելով, գլուխն օրորելով, ծնկներին խփելով՝ նյարդային քայլում էր սենյակներով, ելնում պատշգամբ, իջնում այգի, նորից հետ քայլում նույն ճանապարհով՝ նույն հարցն անընհատ կրկնելով. «Էս ինչպե՞ս եղավ, էս ինչպե՞ս եղավ…»։
Կնոջը վաղուց էր կորցրել։ Չէ, ճիշտ չի ասել՝ կորցրել է. նրա աչքերն ու հոգին միշտ տան մեջ են, միշտ հետևում են իրեն, ինչպես կենդանության օրոք, երբ օրերով, երբեմն նաև շաբաթներով բացակայելուց հետո մահու չափ հոգնած տուն էր մտնում… Կարծում եք՝ կինը ուրախությամբ վազում էր ընդառաջ կամ հարցնում էր, թե արդյոք սոված կամ հոգնա՞ծ է։ Ո՛չ, նման բան չի հիշում… Աստվածամոր խոշոր, տխուր աչքերը հարցական հառում էր իրեն ու հազիվ մրմնջում. «Հը՞, հո էլի զինվոր չի՞ զոհվել, հո գերի չե՞ն ընկել, հո թշնամին առաջ չի՞ եկել, հո ցրտից երեխեքը չե՞ն հիվանդացել…»: Ինքը վախենում էր այդ աչքերից, ավելի շատ էր վախենում, քան թշնամու գնդակից… Երբեմն ստիպված էր լինում թաքցնել ճշմարտությունը, այլապես կինը օրերով փակվում էր սենյակում, սոված-ծարավ լուռ արտասվում ու աղոթում էր… Այո, այդ աչքերը հիմա էլ քննախույզ հետևում են իրեն, մանավանդ այսօր պրծում չունի դրանցից, տան ամեն անկյունից շանթահարում են իրեն։ Մոր մահից հետո միակ զավակն էլ, որ զինվորական բժիշկ էր, վերցրեց ընտանիքն ու տեղափոխվեց այլ քաղաք… Քանի դեռ ծառայության մեջ էր, մենակությունն այնքան էլ զգացնել չէր տալիս, բայց հանգստի կոչվելուց հետո, երբ մնացին ինքն ու իր հիշողությունները, կյանքն անտանելի դարձավ։ Առօրյա հոգսերը հոգում էր տնային աշխատողը՝ միջին տարիքի մի սակավախոս կին, որ ամեն օրվա պես առավոտյան նախաճաշը դրել ու գնացել էր գնումների։ Բայց գնդապետը ուտելիքին անգամ մոտ չեկավ, միայն մի լիքը բաժակ օղի կուլ տվեց ու դարձյալ սկսեց քայլել ու քայլել… Ուշ երեկոյան, երբ մոտեցավ անկողնուն, ոտքերն ուռել-կարմրել էին։ Դժվարությամբ, նյարդային շարժումներով ազատվեց զինվորական հագուստից, պառկեց, ու սկսվեց ամենօրյա տանջանքը… Այս անգամ գնդապետին ոչ մի կերպ չէր հաջողվում հիշողության մեջ մխիթարական պահեր արթնացնել: Հակառակը, կինոֆիլմի պես աչքերի առջև սկսեցին պտտվել ա՛յն անիծյալ օրվա լուսաբացի պատկերները, երբ հանկարծակի լսվեցին բազմաթիվ պայթյուններ, գոռում-գոչյուններ։ Կիսահագնված դուրս թռավ վրանից ու ճգնում էր հասկանալ իրադրությունը։ Աչքերի առջև անհասկանալի տեսարան էր. դիմացի բլրակից կրակահերթեր արձակելով՝ իրենց վրա էին գալիս հայկական զինվորական հագուստով ինչ-որ արարածներ։ Անսպասելի հարձակումից անակնկալի եկած զինվորները՝ կիսահագնված, զենքերը ձեռքներին, անկազմակերպ այսուայնկողմ էին վազում… Ինչ-որ բան բղավելով՝ իր կողմն էր վազում զինվորներից մեկը, որը սակայն չհասցրեց հասնել իրեն, ընկավ քիչ հեռվում պայթած արկի բեկորից. ինքը թռավ ընդառաջ, գրկեց զինվորի արնոտվող գլուխը, տեսավ նրա մաքուր, անմեղ աչքերն ու լսեց նրա շրթունքնրից հազիվ արտաբերվող երկու բառ. «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ…»։ «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ»,- ծանր տնքաց նաև գնդապետը, որը սկսել էր ձեռքերն անկապ թափահարել, ասես փորձում էր իրենից հեռացնել մեռնող զինվորի անմեղ հայացքը… Ախ, քանի՞ այդպիսի հայացքներ է տեսել, քանի-քանիսն են հանգչել ձեռքերի մեջ՝ այդ սպանիչ, անպատասխան, սիրտ կեղեքող «ինչո՞ւ»-ն շուրթերին… Իսկ ինքը դեռ շնչում է, դեռ ապրում է, արդյոք ապրո՞ւմ է, չէ՛, մեռնելն հազար անգամ հեշտ է, քան այս հիշողություններով ապրելը… Աչքերի առջև նորանոր դեմքեր էին հայտնվում. այն մեկը, որ ձեռքի մեջ ամուր սեղմած մի արյունոտ, կիսատ մնացած նամակ մեկնեց իրեն ու հազիվ շշնջաց, «Խնդրում եմ ուղարկեք սիրածս աղջկան, գոնե իմանա, որ սիրել եմ իրեն…», բա այրված դեմքով այն մեկը, որին այդպես էլ չկարողացավ ճանաչել, որ վերջին պահին ասաց, թե բարձի տակ գումար է պահել, «Ծնողներիս ուղարկածն է,- հազիվ արտաբերեց,- պահել եմ, որ ետ ուղարկեմ, գիտեմ, դժվար են ապրում…»… Բա է՛ն մեկը, որ Ռուսաստանից եկել, առյուծի պես կռվում էր, աչքերը փակելուց առաջ մրմնջաց՝ «Մայրիկիս ասեք, որ շատ չտխրի, ես իմ պարտքը տվեցի Հայրենիքիս…»: Բա է՛ն մեկը, որ երկնքի պես կապույտ աչքերն ուղղեց երկինք ու թախանձեց. «Աստված ջան, մի քիչ կյանք տուր, գոնե տեսնեմ տղուս ծնվելը»… Բա է՛ն, որ զոհվեց վիրավոր ընկերոջը փրկելիս… Բա… Բա… «Չէ, սա ապրել չէ,- այս անգամ գրեթե գոռալով արտաբերեց գնդապետն ու ընդոստ փորձեց ելնել անկողնուց։ Սրտի շրջանում սուր, ծակող ցավ զգաց ու թուլացած հետ ընկավ բարձին։ «Չէ, ես պիտի ապրեմ, առանց այդ ինչուների և ինչպեսների պատասխանը գտնելու ինչպե՞ս հեռանամ այս աշխարհից… Ո՞վ, ովքե՞ր, ո՞ր նզովյալները դավեցին, ծախվեցին, ոչնչացրին մեր թանկ ձեռքբերածը… ախր ամեն ինչ այնքան լավ էր ընթանում…»։
Փորձեց վերհիշել այդ օրվան նախորդած դեպքերի մանրամասները. մի քանի օր էր, ինչ իր զինվորները, թշնամուն հետամուտ, քայլ առ քայլ առաջ էին շարժվում, արդեն գրեթե գրավում էին դիմացի բարձունքը, երբ հնչած հեռախոսազանգով հրաման ստացավ կանգ առնել։ Ինքը փորձում էր բացատրել, որ հեշտությամբ կարող են գրավել բարձունքը, արդեն իսկ մոտ են դրան, սակայն կոշտ ու կտրուկ ձայնը հրահանգեց կանգ առնել, իսկ լուսաբացին կատարվեց աներևակայելին… «Շուն-շանորդի, մենք դեռ կհանդիպենք,- մռնչաց գնդապետը ու ծանր շնչելով՝ մի կերպ ելավ անկողնուց, պահարանի դռներից կառչելով հասավ պատուհանին, բացեց, խորը շնչեց գարնանային սառը օդը, բայց դրանից սրտի ծակոցն ավելի ուժեղացավ։ Դարձյալ մի քանի քայլ արեց ու դուրս ելավ պատշգամբ։ Կռթնեց բազրիքին… Հայացքը սահեցրեց լիալուսնի արծաթե շողերից խորհրդավոր գեղեցկություն ստացած այգու վրայով։ Գեղեցկությունը չմեղմեց ո՛չ հոգու, ո՛չ սրտի ցավը… Այդպես երկար մնաց։ Արդեն լուսանում էր… «Տեր Աստված, ինչպե՞ս պիտի հանդուրժես այս ամենը»,- մտածեց ու մի անորոշ երկյուղով հայացքը բարձրացրեց դեպի երկինք: Օ՜, սարսափ, նրան թվաց, թե գորշակապտավուն ամպերի կուտակումները ծանոթ զինվորների կերպարանքներ են առնում և խուռներամ շարժվում տարբեր ուղղություններով։ Հանկարծ այդ անկանոն անցուդարձի մեջ երևաց իր կինը, որ դանդաղ սահելով՝ մոտենում ու քնքշորեն շոյում էր մեկի գլուխը, մյուսի դեմքը, հաջորդի կուրծքը… Գնդապետը սարսափած ու շփոթահար հայացքը իջեցրեց ներքև, դեպի այգին, բայց չգտավ քիչ առաջվա գեղեցկությունը. այգին լի էր դալուկ, հյուծված, տառապյալ դեմքերով կանանցով, որոնք ձեռքերն առաջ պարզած՝ շարժվում էին դեպի պատշգամբը։ «Խելագարվո՞ւմ եմ, ինչ է, աչքի՞ս են երևում, թե՞ իրականություն է…»,- սարսափած մտածում էր գնդապետը: Ուզում էր ինքն իրեն հավատացնել, թե այս ամենը ծանր երազ է, որից շուտով կարթնանա… Բայց չէ, կանայք շարժվում են դեպի ինքը, արդեն շատ մոտ են, ահա, ուղղակի հենց ականջի տակ մղկտում է մի կին. «Ո՞ւր է որդիս, միակս, մինուճարս, հույսս…»։
Գնդապետի աչքերն անսովոր չռվել էին, ծնոտը կախ էր ընկել, դեմքի կնճիռներն ավելի էին խորացել… Հանկարծ նրա մարմնով ցնցող մի սարսուռ անցավ։ Սառը քրտինքը պատեց ամբողջ մարմինը։ Ձախ ձեռքով շոշափեց դեպի ներս տանող դռան բռնակը, փորձեց նույն ճանապարհով հետ գնալ դեպի անկողինը, մի կերպ երկու քայլ արեց, սակայն չկարողանալով պահել հավասարակշռությունը՝ մեջքի վրա փռվեց պատշգամբի սալահատակին… Կամաց-կամաց դեմքին մագաղաթի դեղնություն էր իջնում, աչքերը պղտորվում էին, իսկ շրթունքները հազիվ մրմնջում էին՝ «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ…»։
Երբ ծագող արևի առաջին ճառագայթներն ընկան գնդապետի դեմքին, նա արդեն լիովին անշարժացել էր՝ բաց աչքերը երկինք հառած…
