Քաղաքի կենտրոնական մասում, իջած պանդոկիցս մի երկու փողոց վար, եռուզեռ երթևեկության մի վայրում, գարաժի մուտքի մոտ, կոշիկ մաքրողի բարձր մի բազկաթոռ է զետեղված:
Աղքատ թագավորների համար շինված այն գահերից մեկը, որոնց վրա պղնձե զարդեր են պսպղում և որոնց առջև ստրկաբար չոքում են մոգերի հետևորդ աֆրիկացիներ կամ արևելյան երկրներից բերած գերիներ:
Թուխ, բարակ, նիհար այտերը ներս քաշված, սև, ոլոր աչքերը դուրս ընկած մի մարդ, ծխախոտը բերանից հանում, դնում է ներկերի արկղի վրա, թևերը վեր ծալում, և կոշիկներս և ինձ զննելուց հետո, արագ շարժումներով սկսում է մաքրել:
Կանգ է առնում, ծխախոտը արկղի վրայից վերցնում է, բերանը տանում, ծուխը ամբողջ ուժով ներս քաշում և քուլա-քուլա քթի ծակերից դուրս հանում:
Աչքերը վեր է տնկում, հետաքրքրությամբ նայում ինձ, մեղավոր կերպով ժպտում և շարունակում մաքրել: Մտածում եմ՝ սուրիացի է: Ինքն էլ երևի մի բան է մտածում, որովհետև մեկ էլ սկսում է արագ-արագ խոսել, տարօրինակ մի անգլիերենով, ուր ք-երը և փ-երը հաստ բուրդով փաթաթված բռունցքի նման կպչում են պատերին:
Ասում է՝ շատ լավ կոշիկներ են իմ կոշիկներս:
– Ի՜նչ կաշի, ի՜նչ կար… Անկարելի բան է, որ այստեղ գնած լինեք: Այնպես չէ՞…
– Այնպես է,- ասում եմ:
Ուզում է իմանալ՝ ի՞նչ եմ, ո՞րտեղացի եմ:
– Այստեղ,- ասում է,- ամեն բան ֆաբրիկայի գործ է, արագ շինված, կարված… Տըք-տըք-տըք-տըք… Վերջացավ… Ձևն էլ այստեղի ձև չէ…
Սպասում է, որ խոսեմ:
– Դրանք սպանիական կոշիկներ են,- ասում եմ:
Ձեռքը օդում պտույտ է ածում և գլուխը վեր ու վար առնում:
– Այդպե՛ս ասիր… Ես անմիջապես հասկացա, որ այստեղի գործ չէ: Դրանք երկիրներ են, ուր,- (երկու մատերը քսում է մեկ մեկի),- ապրանքը ապրանք է: Այստեղ ասում են կովի կաշի է, իսկ դուրս է գալիս նապաստակի կաշի:
Բարձր և ոչ անկեղծ կերպով ծիծաղում է:
– Ահա,- ասում է,- այս փողոցից վեր գնաք, ծռեք աջ, այնտեղ ամենքն էլ սպանիացիներ են ապրում: Մե՛ծ ժողովուրդ… Այստեղ շատ սիրված են… Դուք նոր եք եկել, այնպես չէ՞:
– Այնպես է:
– Ես անմիջապես հասկացա և նաև հասկացա, որ սպանիացի եք:
– Խելացի եք,- ասում եմ:
– Աչքի վարժություն,- ասում է,- այս գործում ամեն տեսակ մարդի և ազգի ենք հանդիպում: Մեծ գործ չէ… Ի՞նչ արած, ապրում ենք…
Ինչ-որ սպառած, մկանունքներից դատարկված, ջղային մարմին: Կերպընկալ, փոփոխվող, հարմարվող: Ձիթապտուղի նման փայլփլող, խորամանկ և տխուր աչքեր: Կոկորդի թելերը քաշված, գլուխը վար ծռած, շրթերը անհանգիստ:
– Սուրիացի՞,- հարցնում եմ:
– Չէ,- պատասխանում է,- նրա նման մի բան… Հայ…
Աչքերը ոլոր են գալիս, ցասումով և տխրությունով լեցվում:
– Գազան այդ տաճիկները, գիտեք չէ՞, բերին մեզ այս օրերին հասցրին… Ի՞նչ արեց քրիստոնեությունը մեզ համար… Մենք էլ տուն ու տեղ ունեինք, մենք էլ… Ես տասնևհինգ հազար ոսկիի տեր մարդ էի… Ես…
Զգում եմ, որ կեղծ դիրքի մեջ ընկած եմ և, դրան վերջ տալու համար, հայերեն ասում եմ.
– Ես էլ հայ եմ, ես էլ…
Նախ՝ ապշած նայում է, ապա՝ կեղծ և չափազանցված մի ոգևորություն ցույց տալիս:
– Այն է, կըսեի,- ասում է,- սա մեր հերոսներ ըսվածները, սա մեր… Ի՞նչ ըսեմ, աղբար, ի՞նչ ըսեմ… Ազգը տարին թուրքի յաթաղանի տակ ձգեցին, ոչխարի նման մորթել տվին և հիմա ալ…
Հանկարծ աչքերը վեր է բարձրացնում և անորոշության մեջ ընկնում:
– Չեմ ըսեր,- շարունակում է անվստահ շեշտով,- ամեն կողմեն ալ սխալներ շատ եղան… Անոնք ալ կմտածեին ազգին ծառայել, անոնք ալ կռվի դաշտի մեջ քաջ եղան…
Նորից նայում է: Բոլորովին շվարած, չի իմանում՝ ո՞ր կողմը պաշտպանի:
– Աղբար,- ասում է,- ամենքս ալ հայ ենք… Այս կուսակցություն ըսված բանը… Չեմ ըսեր, անոնք ալ անհրաժեշտ են… Սա մեր կրոնքը, մեր հավատքը… Անշուշտ որ քահանաները… Աղբար, անոնք ալ մարդ են…
Ուժգին շարժումով մաքրում է:
– Մենք մեզի մնացած ըլլայինք՝ սա դժբախտությունները չէին պատահիր… Դարերով կապրեինք կոր… Աղեկ թե գեշ՝ կապրեինք… Եկան, թե՝ սապես-նապես և…
Կանգ է առնում: Չլինի՞ որ նորից սխալ բաներ ասի:
– Դուք ո՞ր կողմեր են եք,- հարցնում է մտահոգված:
– Ճիշտ այն կողմերից,- պատասխանում եմ,- որտեղից եկան, թե՝ սապես-նապես…
– Ռուսիայե՞ն…
– Այո՛:
– Մա՛շալլա, մա՛շալլա…- Ու բռնի կերպով սիրալիր և սրտցավ.- Աղբար, չերթաք, ձեր հայրենակիցները չտեսնե՞ք… Անպատճառ գացեք… Չորրորդ փողոցի վրա… Ամենքն ալ ռուսիացիներ… Սա փողոցեն ուղիղ երթաք, ծռեք աջ, կամուրջ մը անցնեք, կհասնեք ռուսիացիներու վայրը…
Այդ ռուսիացիները հնչում է նրա բերանի մեջ իբրև շատ օտար և շատ հեռավոր մի բառ: Ուրիշ ցեղ, ուրիշ աշխարհ:
Էլ չի խոսում: Կենտրոնանում է աշխատանքի վրա: Կարծես մրսում է:
***
Մի օր էլ գնացի այդ Չորրորդ փողոցը տեսնելու:
Նախ՝ բան չտեսա: Ո՞ւր են այդ խանութները, որոնց մասին կոշիկ մաքրողը խոսում էր: Նույնանման վիլլաներ, ինչպես ամեն տեղ. մի քանի ծառեր, արև, լռություն: Քիչ լքված: Այն բազմաթիվ փողոցներից մեկը, ուր ժամանակին ապրել են ունևոր մարդիկ, ապա եղած-չեղածը լքել խառն և պատահական տարրերին և անցել-գացել որևէ ուրիշ տեղ՝ նոր վիլլաներ շինելու համար:
Նայում եմ աջ, նայում եմ ձախ՝ ռուսիացիներ չեմ տեսնում:
Անցնում եմ հակառակ կողմը: Մի խանութ կամ նրա նման մի բան: Դռան աջ կողմի պատուհանից երևում է մի հսկայական թարած-թափածություն, իսկ ձախ կողմի պատուհանից՝ մսի կտորներ: Աջ կողմի պատի վրա՝ մի անուն: Հայ:
Հա՞յ:
Անցնե՞մ, մտնե՞մ: Գրականագետի հետաքրքրությունը դուրս է հանում իր եղջյուրները և ստիպում դռնից նայել ներս: Սխալվել եմ: Մսի կտորների ետևում նստած է մի իսկական ռուս մուժիկ: Լայն, կարմրած դեմք, շեկ մորուք, ռուբաշկա, թավիշե ժիլե, կրծքից կախած երկայն շղթայով ժամացույց: Հաստ բազուկները ծալած սպասում է: Մոտը՝ մսավաճառի դանակներ:
Մեջտեղը մի քանի երեխաներ: Շեկ, կապտաչ: Եվ ահա մի կին, անտարակույս հայ: Շուտ ծերացած, մաշված: Գյուղացու մի տիպար:
– Հա՞յ եք,- հարցնում եմ:
– Ի՞նչ եք ուզում,- պատասխանում է հայերեն ռուս մուժիկը:
Մնում եմ շվարած:
– Կանչիր Առաքելին,- պատվիրում է նույն մուժիկը հայ կնոջ:
Ետևի սենյակից գալիս է մի փոքրահասակ մարդ:
– Հա՞յ եք…
– Բա ի՞նչպես չէ, հայ ենք…
Մինչ խոսում է, ես նայում եմ խանութին: Աներևակայելի մի տակնուվրայություն: Ամեն ինչ խառնուխառն: Պահածոյի թիթեղե տուփեր, աղ, շաքար, ավել, անուշեղեն, սարդելա, չորացած պտուղներ, միս, մածուն, կաթ: Վազվզող երեխաներ, կանայք, երիտասարդներ: Ռուսերեն, անգլերեն, հայերեն՝ խառն:
– Գնանք դիմացի սրճարանը, որ նույնպես հայի է պատկանում,- ասում է փոքրահասակ մարդը:- Էնտեղ հանգիստ խոսենք…
Դիմացի սրճարան ասվածը ամերիկյան ձևով մի կաֆետերիա է, համեստ, աղտոտ, ծույլ:
– Պարոնը հայ է,- ասում է նպարավաճառը:
– Բարի եկաք,- մռմռում է քթի տակ առանց ոգևորության, բարձրահասակ, մարված դեմքով մի մարդ:- Պիտի ուտե՞ք…
– Չէ, երկու սուրճ…
Բերում է երկու սուրճ, հեռանում է, մի կողմ կանգնում:
Իսկ փոքրահասակ հայը, որի վրայից զգեստները թափվում են, նստում է, աչքերը տնկում վրաս և խոսում: Կարսեցի է, իր ընկերը մալական է, և ինքն էլ պատկանում է մալականների եկեղեցուն: Դե, երբ դեպքերը պատահեցին, ամենքը միասին եկան Ամերիկա, շնորհիվ պատվելիների աջակցության:
– Հայ մալակա՞ն…
– Այո՛, ժամանակին հայրս էդպես որոշեց, և մենք էլ…
– Այդ նորություն է ինձ համար:
– Ախպեր, ի՞նչ կարևորություն ունի… Մեզ մոտ ռուսները ամենքն էլ հայերեն են խոսում, և էստեղ մի ընտանիքի նման ենք… Ի՞նչ մեղք, եթե մի երկու օր առաջ եկած լինեիք, պատվելիների հետ միասին քաղաքից դուրս մի շատ հիանալի տեղ էինք գնացել և բավականի զվարճացել…
Պատվելի բառը արտասանում է լեցուն բերանով: Տե՛ս, դեի, ո՛ր բարձրություններն ենք հասել՝ պատվելիների հետ պիկնիկի ենք գնում:
Ձեռքը տափակցրել է սեղանի վրա և երկու հաստ մատերը խաղացնում է ի նշան գոհունակության, ինչպես ուրիշ արարածներ խաղացնում են իրենց պոչը:
– Դե, անշուշտ,- ասում եմ,- պատվելիները անշուշտ որ…
– Այո՛,- պատասխանում է:
– Ձուկը,- ասում եմ,- սիրում է ջուրը…
Այդքան խորություն չի հասկանում: Պիշ-պիշ նայում է:
– Հայկական անեկդոտ,- բացատրում եմ:- Ձուկը պատվելին է, ջուրը՝ Ամերիկան…
Ուշքի է գալիս: Ոգևորվում է:
– Տեսնե՛ք,- ասում է,- տեսնե՛ք… Ի՜նչ անգլիերեն են խոսում… Դե, հա՛յ են, չէ՞…
– Ճիշտ էդպես,- համաձայնվում եմ:
Եվ որովհետև համաձայնվում եմ, պարտք է համարում իր սրտի սազի վրա մի քիչ հայրենասիրություն խաղացնել. «Ահ, մեր Կարսը… Մեր էն լեռները, մեր էն ջուրը և էն օդը… Մեր քաջերը, մե՛նք՝ քաջերս…»:
– Էստեղ էլ վատ չէ,- ասում եմ:
– Յոլա ենք գնում: Էս փողոցը, որ տեսնում եք, շատ ազնվական փողոց ա… Առաջ մեծահարուստներ էին ապրում, բարձր մարդիկ… Հիմա, մենք վարձեցինք…
– Լավ տեղ է,- ասում եմ,- Հալիվուդի ճանապարհի վրա…
– Հա, դե Հալիվուդը երկու քայլ ա… Տրամվայը էստեղից ա անցնում…
– Դե եթե տրամվայը էստեղից ա անցնում, ուրեմն մոտ եք…
– Բա, ի՞նչպես չէ… Գնում ենք, գալիս ենք… Գործ-մործ…
– Բրավո, բրավո… Մնաք բարև…
***
Անհավատալի է թվում: Այդ ռուս մուժիկը, այդ մալական հայ ընտանիքը:
Ամբողջ գիշերը մաքառում եմ ուրվականների դեմ: Առավոտ, դեռ տաքը չընկած, նորից վերադառնում եմ «ռուսիացիների» փողոցը, համոզվելու համար, որ խաբուսիկ երազի զոհ չեմ գնացել:
Մի հասցե հարցնելու պատրվակի տակ, ներս եմ մտնում խանութ: Չէ, չեմ սխալվել, ամեն ինչ նույն տեղն է: Ռուս մուժիկը միշտ նստած է իր մսեղենների ետև, դանակը առջևը, բազուկները ծալած, դեմքը՝ առատ և կարմիր: Երեխաներն էլ այնտեղ են, կիներն էլ:
Կարսեցին զաստոյկայի առջև կանգնած թեյ է խմում:
– Համեցեք,- ասում է,- մի բաժակ չայ խմեցեք… Մենք սովորություն ունենք,- ավելացնում է,- թեյի հետ էս բաներից ուտելու… Համեցե՛ք…
«Էս բաները» տապակած կանանչ ահագին պղպեղներ են և սելյոդկա ձուկ: Նետված դես ու դեն, կեղտոտ, խառն ի խուռն ուրիշ անորոշ բաների հետ:
– Շատ շնորհակալ եմ,- ասում եմ,- նոր նախաճաշիկ արի…
Ներս են մտնում երկու մուժիկներ: Նույնպես ռուսական ձևով հագված, բարձր կոշիկներ, կաֆտան, երկայն շապիկ: Մորուք, բեխ, ոլոր կտրված մազեր: Կարծես, Շամախու Չուխույուրդից կամ Երևանի Սուխոյ Ֆանտանից, էս ա, նոր են եկել:
Մտածկոտ, վիզերը ծռված, համակերպած դեմքեր:
Եկել են, շոր լվալու համար սոդա են գնում: Թիթեղե տուփերը բռնել են իրենց ձեռքում և կանգնել: Գնալու-աշխատելու մեծ ցանկություն չունեն: Մեկ ոտքից մյուսի վրա են հենվում և մսավաճառի հետ զրույց անում:
– Վիշ տի,- ասում է մեկը,- հալա մի տես, գործերը ինչպես գնացին… Մեզ մոտ,- ասում է,- շորերը կիներն էին լվանում, իսկ այստեղ…
– Նու դա-ա,- պատասխանում է դատավորի դիրք առած մսավաճառը:
– Գետակի ափին ժամերով թռչուն էին ձևանում, բամբասանք անում, շատախոսում… Շոր լվանալը նրանց համար լուրջ գործ չէր, այլ մի տեսակ ժամանց… Այստեղ…
– Դա-ա…
– Նու,- միջամտում է մյուսը,- մի անգամ որ կաղամբը ֆունտով ես գնում, ի՞նչ ես ուզում, որ լինի…
– Նստիր և պամիդորի ջուր խմիր…
– Երբեմն մարդիս վախ է բռնում… Պրոստո ստրախ բերյոտ…
– Նու դա-ա…
Լռում են: Մորուքը քերում:
– Պետք է գնալ… Ւսկ գնալ մարդ չի ուզում…
– Էխ,- հառաչում է մյուսը,- ամեն ինչ նույն է… Այդպես էլ մահ է, այնպես էլ մահ է…
– Արդ՝ այդպես է,- իմաստունի դիրք առնելով՝ համաձայնվում է մսավաճառը:
– Ինչպես էլ ուզես պոչդ շարժիր… Եթե այդպես է դրված…
Լռում են: Մորուքը քերում:
Նրանցից մեկին չոր հազ է բռնում: Դուրս է գալիս փողոց, աղմուկով թքնում, ներս գալիս:
– Դա-ա,- մտածելու ձևով ասում է մսավաճառը,- ի՞նչ է… կոկո՞րդը…
– Սատանա՛ն գիտի…
– Մեր ռուսներիցն են,- ասում է հայը,- ի՞նչ արած, մի տեսակ յոլա են գնում… Տուն-տեղ ունեին… Էս աշխարհին վարժված չեն… Դե, քիչ դժար ա…
– Երևի, լեզու էլ չեն իմանում…
– Ի՞նչ լեզու, ի՞նչ բան… Հասարակ մուժիկներ են, պատվելի խոմ չե՞ն…
– Լեզու ասվածն էլ լեզու չի, որ մարդ սովորի,- ասում է մաքուր հայերենով ռուսներից մեկը:- Մեր Ռասիայում ձիերին հասկանում էինք, իսկ էստեղ մարդկանց չենք հասկանում…
Ծիծաղում ենք:
– Նու… Իսկ գնալ այնուամենայնիվ պետք է…
– Դա-ա…
Չեն գնում: Լռում են: Մորուքը քերում:
– Նու, Միտյա, պաշլի՞…
Հանկարծ արթնանում են և շտապ դուրս գալիս:
Երեխաները աղմկում են:
– Էստեղ,- ասում է հայը,- մի տեսակ կենտրոն ա… Ամեն մարդ էստեղ է գալիս… Ռուս, հայ… Դե, ի՞նչ արած, մարդ ենք… Օտար…
Աչքերը համեստաբար վայր է առնում:
Երեխաները աղմկում են: Կիները շուքի նման ներսի սենյակից դուրս են գալիս և ներս մտնում: Մսավաճառը իր աթոռի բարձրությունից նայում է, երեխաներին նկատողություն անում, դանակը ձեռքին խաղացնում, մսի կտորները մեկ կողմից մյուսը դնում, ապա բազուկները ծալում, աչքերը ոլորում, իբր մտածում է, սպասում:
Չէ՛, երազ չէ:
* Կոստան Զարյան
«ՄԻԱՑՅԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐ»
