Ժամանակային հարաբերությունները Խաչիկ Մանուկյանի «Սահանք» շարքում / Կարեն ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ

 

Ապագան` լույսի մեջ խելագար,
Իսկ ներկան` դատարկ-հավերժորեն:
Խ. Մանուկյան

Անկախության տարիների հայ բանաստեղծության համատեքստում իր կայուն տեղն ունի Խաչիկ Մանուկյանի ստեղծագործությունը: Գրականագիտական-քննադատական միտքը մշտապես իր ուշադրության կենտրոնում է պահել Խաչիկ Մանուկյան բանաստեղծին: Ուշագրավ է Գրիգոր Հակոբյանի անդրադարձը «Վիրավոր խաչ» բանաստեղծական ժողովածուին: Վերջինս բեկումնային նշանակություն ունի բանաստեղծի ստեղծագործական կյանքում: Հենց այդ հանգամանքն էր ընդգծում արդիականության չափանիշներով առաջնորդվող քննադատը` գրելով. «Բանաստեղծությունների այս ժողովածուն գրագետի այն գիրքն է, որն առարկայաբար պարփակում է թե՛ ստեղծագործական փորձարկումների, բանաստեղծական մշակույթի ընկալումների, գրականացվող իրողությունների և երևույթների շրջանակը և թե՛ ընդ­նշմարում արդեն այս ժողովածուում գոյավորվող այն ներուժը, որ անպայմանորեն գտնելու է բանաստեղծական բյուրեղացած կերպարում»1: Ասվածը փաստում է, որ այս ժողովածուով նոր փուլ էր ձևավորվում բանաստեղծի ստեղծագործական կյանքում: Այն նշանավորվում էր բանաստեղծական առավել կուռ կառույցների ստեղծումներով, քնարական հերոսի` իրականության տարբեր ոլորտների առավել խորքային ընկալում-ընդհանրացումներով, պատկերամտածողության բազմազանությամբ: Եվ ուշագրավ էր Գրիգոր Հակոբյանի այն կանխատեսումը, որ «Վիրավոր խաչ» ժողովածուն ենթադրում է հետաքրքիր շարունակություն2: Վերը նշված միտումներն առավել հղկվեցին և ամբողջացան ժողովածուից ժողովածու:
Հիշատակության է արժանի նաև Վանո Եղիազարյանի «Խաչիկ Մանուկյանի եթերային ապարանքը» հոդվածը: Վերջինս անդրադարձ է արդեն բանաստեղծական կյանքի առավել հասուն փուլում գտնվող, փորձարարական շրջանը վաղուց հաղթահարած ստեղծագործողի գրքին: Վ. Եղիազարյանն անդրադառնում է ժողովածուում տեղ գտած բանաստեղծությունների թեմատիկ բազմազանությանը, ազգային և համամարդկային շերտերին, պատկերային համակարգին, պատկերավորման միջոցներին, բառապաշարին, նյութ-հոգի հակադրությանը: Հոգևոր արժեքների կարևորման ուղերձներով էլ հոդվածագիրը պատճառաբանում է ժողովածուի խորագիրը3:
Խաչիկ Մանուկյանի ստեղծագործությունն ամբողջությամբ վերլուծելու փորձ է կատարել Դավիթ Գասպարյանը4:
Արմեն Ավանեսյանը անկախության պոեզիայի համատեքստում նույնպես անդրադարձել է Խաչիկ Մանուկյանի ստեղծագործությանը: Ուշագրավ են բանաստեղծություն կառուցելու մանուկյանական սկզբունքների ընդհանրացումները, բառ-միավորի և տող-միավորի տարածությունների քննությունը. «Բառ-միավորը ընդլայնում է իր իմաստակառուցվածքային սահմանները և դիտարկելի է իբրև տող-միավոր: Բանաստեղծության տողն էլ արտաբերվում է մեկ շնչով, ինչպես բառը, և հաջորդականության մեջ ստեղծում բացառիկ արագատեմպ ռիթմ»5:
Մեր նպատակը հերմենևտիկայի մեթոդի օգնությամբ «Սահանքներ» ժողովածուում անցյալ-ներկա-ապագա ժամանակային տիրույթների հարաբերությունները ներկայացնելն է: Հենց սկզբից ցանկանում ենք շեշտել, որ «Եթերային ապարանքում» տեղ գտած բանաստեղծությունների թեմատիկ-գաղափարական շերտի բյուրեղացում-խտացումը շարունակվում է այս շարքում: Ընդհանրապես Խաչիկ Մանուկյանի բանաստեղծական մտածողությանը բնորոշ են միևնույն թեմայի շրջանակներում պատկերային յուրօրինակ վարիացիաների, խտացում-ընդհանրացումների և մասնավորում-կոնկրետացումների յուրօրինակ միասնականության արտահայտությունները, որ յուրաքանչյուր նոր ժողովածուում ներկայացնում են գեղարվեստական վարպետության նոր աստիճան: Կարիք էլ չկա հատուկ շեշտելու այն հանգամանքը, որ շարքը չպետք է ըմբռնել զուտ իբրև իրարից անկախ բանաստեղծությունների հավաքածու: Այն կուռ միասնություն է, որ ներկայացնում է քնարական անհատի ներքին տարուբերումները, տրամադրությունների գունագեղ ու խայտաբղետ աշխարհը, հիացմունք-վայելք-զայրույթ-տառապանք-ցավ-հույս յուրօրինակ անցումները, որոնք, որքան էլ անվերահսկելի ու անտրամաբանական, ամեն դեպքում ենթարկված են գեղարվեստական լուրջ համակարգումների ու հետևողականության: Խաչիկ Մանուկյանի բանաստեղծական վարպետության գրավականներից է անհամակարգելին համակարգելու, բովանդակային հսկայական տիրույթը մեկ-երկու տողով ամփոփելու, ընդհանրականը մասնավոր պատկերամիավորի միջոցով տեղ հասցնելու կարողությունը: Ասվածը փաստում է, որ շարքերի առաջին բանաստեղծությունները չափազանց մեծ կարևորություն պետք է ներկայացնեն, քանի որ դրանք քնարական ճանապարհորդության սկիզբն են: Այսինքն` բանաստեղծական տրամադրությունների բազմակերպ ու խայտաբղետ ընթացքի ստիմուլ-ազդակն են ներկայացնում ժողովածուների և շարքերի առաջին բանաստեղծությունները: Դրանք և՛ պատճառ են, և՛ հետևանք: Պատճառ են ազդակային գործառույթով, հետևանք են ընդհանրականության աննկարա­գրելի ներուժով: Դա է պատճառը, որ շարքերի ընթերցումն ավարտելուց հետո դարձյալ վերադառնում ես պատճառ-հետևանքային կամ ստիմուլ-ազդակային սկզբնակետին:
Այսպիսին է այդ սկզբնակետը «Սահանքում».
Արագ փոխվեցիր,//Չհասցրի// Հասկանալ` ինչից ինչ են դարձել,//Շուռ եկա,//Մարդու տեղ հարցրի,//Ասին` վաղուց են եկել-անցել: //Ասի` բա ո՞ւր է ճիշտ դեմքը ձեր, //Ո՞ւմ փեշի տակ եք ձեզ թաքցնում,//Ախր,//Ինքնակամ կախարդվածներ,//Կյանքն այդպես դաժան// Չե՛ն հանգցնում (III, էջ 149):
«Բիբլիական ընդմիջումներ» ժողովածուի սկզբնակետը նույնպես բավականին ընդգրկուն է: Մանուկյանական բանաստեղծական տրամադրությունների շաղախն է ներկայացված այստեղ` «սեր-ատելություն-խնդություն- թախիծ- կենարար ավիշ-մահատարած թույն» հանրագումարով (I, էջ 11): Ժողովածուի բանաստեղծությունները ներկայացնում են այս պատկեր-ապրումների տարակերպ մասնավորեցումները: «Վիրավոր խաչ» ժողովածուում ազդակ-ամփոփումը բյուրեղացել է Էջմիածնի կերպարանքով (I, էջ 103): Էջմիածինը Խաչիկ Մանուկյանի պոետական մտածողության համատեքստում նախնական մաքրության, կատարելության և անհունի արտահայտիչ-խտացումն է, և պարզ է, որ ժողովածուի մյուս գործերն այս կամ այն կերպ պետք է հարաբերվեին այդ գաղափար-պատկեր-խտացումին:
Դառնանք խնդրո առարկա շարքին: Վերը բերված բանաստեղծությունը, որ շարքի սկզբնակետն է, միաժամանակ նաև խորագրի իմաստը բացող գործառույթ է իրականացնում: «Սահանքը» թեք մակերևույթով դեպի ցած ընթացող ջրի սրընթաց հոսանքն է կամ, առհասարակ, ջրերի շրջապտույտը: Փոխաբերական իմաստով այն նշանակում է անկասելի շարժում: Այսինքն` առաջնային է ընթացքի, շարժման գաղափարը, և հենց դրա համատեքստում էլ պիտի ներկայացնել ժողովածուի գլխավոր միտումները: Բերված բանաստեղծության ներքին տիրույթը ներկայացնում է փոփոխությունների, արտաքին ու ներքին անցուդարձի, տեղաշարժ-տեղափոխությունների մի անհանգիստ մթնոլորտ, որի վերջնարդյունքը մարդկային էության և կյանքի բովանդակազրկումը, քայքայումը և մանրացումն է: «Խեղաթյուրվել են բոլոր արժեքները, և մարդուն առավել ևս պետք է ամենակարող սերը` որպես հոգու սպեղանի»6: Սա արդեն ենթադրում է հակադրությունների մի կայուն համակարգ, որի ծայրաբևեռներում տեղ են գտնելու սկիզբը և վերջը, ճշմարիտ, կյանքային գիրը և գրի ժամանակակից աղավաղումները, հայրենիքի լուսավոր պատկերը և խոշտանգված ներկան: Այս բոլորն ինչ-որ կերպ տեղավորվում են անցյալ-ներկա հակադրության տիրույթներում, և ներկան լայն առումով ներկայացնում է անկման ծայրաբևեռը: Բայց այս հակադրությունը եռաբևեռ է, և որոշ ստեղծագործություններում առաջ է բերվում նաև ժամանակային չափման երրորդ տիրույթը` ապագան, որ քանդում է ներկայի փակուղին և շարքի տիրույթներում ծավալվող ընթացքը բեկում դեպի դրական ծայրաբևեռ: Նշված մոդելն առավելապես կիրառվում է հայրենասիրական բանաստեղծություններում.
Որտե՞ղ է կրակդ,//Ո՞ւմ շնչով է մարում,//Ո՞ւմ ունկն է խլանում//Երկնահունչ քո երգից,//Հանճարի քո լույսից//Ո՞ւմ աչքն է կուրանում,//Եվ ո՞ւմ չար ոգին է// Հրճվում քո վերքից… (III, էջ 254)
Հանճար-վերք հակադրությունը հայրենասիրական բանաստեղծություններում հայրենիքի դիմագիծն ընդհանրացնող արժեք ունի: Անցյալ-ներկա հարաբերության տիրույթներում կատարվող անկման գործընթացը բեկվում է նաև հայրենիքի պատկերներում: Բայց հենց այստեղ է, որ բանաստեղծության մանուկյանական մոդելը առաջադրում է նաև ապագայի չափումը.
Երկի՛ր իմ,//Կհնչե՛ն ղողանջներդ զվարթ,//Եվ թոշնած դաշտերդ//Նոր կյանքով կբուրեն…//Աշխարհի շուրթերին`//Կենարար սիրո կա՛թ,//Դեռ կգան,//Որ լուսե քղանցքդ համբուրեն (III, էջ 254):
Այս երևույթը տեսանելի է նաև նախորդ ժողովածուներում: «Վիրավոր խաչ» ժողովածուի «Նաիրյան էլեգիաներ» բանաստեղծության տիրույթներում ապագայի չափումը նույնպես դրական բեկում է նշանավորում.
Դեռ պիտի բոլորվեն ծայրից ծայր// Հավատիդ ան­սպա՛ռ լույսի քով,//Մորմոք չէ այլևս, ոչ էլ ցավ,// Ի՛մ երկիր, ծխացող վերքը քո (I, էջ 193):
Նույն ժողովածուի «Գոյամարտ» բանաստեղծությունը նույնպես ենթարկվում է զարգացման այդ տրամաբանությանը: Ապագայի տիրույթը լուսավորի և դրականի ոլորտն է.
Դեռ պիտի փարվի Տիգրան Մեծի՛ պես//Զորավոր շունչը Մա՛յր Հայաստանի (I, էջ 188):
Այսպիսով, պարզ է, որ հայրենասիրական բանաստեղծությունների ընդհանուր տիպը «Սահանք» շարքում ուղիղ գծով գալիս է նախորդ ժողովածուներից: Տեքստի ողբերգականությունը Խաչիկ Մանուկյանի ընկալումներում փակուղային չէ: Ապագան բերում է հույսի ան­հրաժեշտ չափաբաժինը, և բանաստեղծությունների վերջնահատվածները դառնում են ներկայի փակուղային մակարդակը քանդող «մուրճեր»: «Հայաստան» վերնա­գրով մյուս բանաստեղծությունում ողբերգականի շերտը թաքնագրային է և արտահայտվում է միայն «կիսված պատկեր» արտահայտությամբ: Ի տարբերություն նախորդ օրինակների` այս բանաստեղծության մեջ ապագայի դրական նոտան ոչ թե արդյունք է վերջնական շրջադարձի, այլ ստեղծագործության գերիշխող տրամա­դրությունն է: Դարձյալ կա ներկայի անլիարժեքության գիտակցումը, բայց շեշտը դրված է ներդաշնակության ձգտման վրա (III, էջ 215): Անցյալ-ներկա-ապագա հարաբերությունների տիրույթներում կատարվող շրջադարձբեկման արտահայտություն է «Ես կորցրել եմ իմ արքային» տողով սկսվող բանաստեղծությունը: Վար­ընթաց շարժման արդյունքում գոյացած կորստի, պարտության, նենգության, մանրացման տրամադրություններն են կենտրոնում, բայց բանաստեղծության ավարտը նշանավորվում է դեպի ապագայի դրական բևեռն ուղղված շրջադարձ-անցումով.
Ժամն է,//Եվ գիտեմ, որ պիտի գաս//Հայկ Նահապետի անհաղթ փառքով//Եվ բռնակալին ողջույնդ տաս//Առասպելական տեգիդ զարկով (III, էջ 220):
Խաչիկ Մանուկյանի պոեզիայում հայրենիքի անլիարժեք ներկայի պատկերումն արտահայտվում է նաև ներքին հակասությունների, ներքին մանրացումների վերհանումով.
Թիկնել,//Խոսում են//Ամբիոններից,//Սուտը հոսում է//Նորից//Վերից… (III, էջ 250)
Սրան հաջորդում է դեպի ապագա ուղղված մանուկյանական բանաձևումը.
Մենք հաղթելու ենք//Ներքին մարտում… (III, էջ 250)
Ազգայինի արտահայտմամբ չի սահմանափակվում մարդու մանրացման պատկերումը: Այսպես` հայ մարդու մանրացման արտաքին ու ներքին պատճառների արտահայտմանը երբեմն գումարվում է ընդհանրապես մարդու մանրացումը` բերելով համամարդկայինի շերտը.
Ատելության շնչով վեր խոյացած լեռ են,//Սեր, բարություն ու լույս չեն ճանաչում… (III, էջ 211):
Ապագայի դրական բեկումն արտահայտվում է չարությունը վերացնելու հույսի արտահայտություններով.
…Պիտի խեղդենք սրանց իրենց որջում (III, էջ 211):
Այսպիսով, Խաչիկ Մանուկյանի «Սահանք» շարքը ներկայացնում է անցյալ-ներկա-ապագա հարաբերությունների հետաքրքիր ու շրջադարձային պատկեր: Ներկայի անլիարժեքությանը ապագայի դրական նոտաները հակադրելը պայմանավորում է ռոմանտիկայի խոր դրսևորումներ7, որ տիրական են ողջ շարքում: Ժամանակային այս երեք տիրույթների վերացարկված դրսևորումներում գերխտացված են և՛ ազգային ներքին ու արտաքին, և՛ համամարդկային խնդիրները:

Գրականություն

1. Ավանեսյան Ա., Անկախության պոեզիան. XXI դար, Երևան, «Արմավ» հրատ., 2017:
2. Գասպարյան Դ., Հոգու Հայելի, Երևան, «Արմավ» հրատ., 2017:
3. Եղիազարյան Վ., Արդի հայ գրականություն և գրականագիտություն, Գիրք Ա, Երևան, «Արմավ» հրատ., Երևան, 2017:
4. Հակոբյան Գ., Հոդվածներ, Երևան, «Անտարես» հրատ., 2018:
5. Մանուկյան Խ., Հատոր 1, Երևան, «Զանգակ» հրատ., 2015:
6. Մանուկյան Խ., Հատոր 3, Երևան, «Զանգակ» հրատ., 2016:
7. Ջրբաշյան Էդ., Գրականության տեսություն, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, 1972:

————————————————-

1. Գրիգոր Հակոբյան, Հոդվածներ, Երևան, 2018, էջ 147:
2. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 149:
3. Տե՛ս Վ. Եղիազարյան, Արդի հայ գրականություն և գրականագիտություն, գիրք Ա, Երևան 2017, էջ 8-21:
4. Տե՛ս Դավիթ Գասպարյան, Հոգու հայելի, Երևան, 2017:
5. Արմեն Ավանեսյան, Անկախության պոեզիա, XXI դար, Երևան, 2017, էջ 159:
6. Արմեն Ավանեսյան, նշվ. աշխ., էջ 160, ընդգծումը մերն է (Կ. Մ.):
7. Ռոմանտիզմ-ռոմանտիկա հարաբերությունների մասին տե՛ս Էդվարդ Ջրբաշյան, Գրականության տեսություն, Երևան, 1972, էջ 429:

Մեկ մեկնաբանություն

  1. Կարեն ջան, ողջունում եմ սխրանքդ… Հետևում եմ հոդվածներիդ, լավ գործ ես անում, ու ամենակարևորը՝ ազնիվ ու անկաշառ… Շարունակի՛ր… Սպասելու եմ նոր հոդվածներիդ…

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.