Անդո պապի անցած հին արահետով ո՛չ գնացող կա, ո՛չ էլ՝ հետ դարձող. արահետի ծայրին Բողար շան հսկած բոստանը վաղուց, շա՜տ վաղուց չկա։ Բոստանը բերքառատ էր. Շուշվա տակի ձորով հոսող Կարկառ գետի ափին էր գտնվում, հողը բարեբեր էր, Անդոն՝ հմուտ բանջարաբույծ ու բանիմաց այգեգործ։ Էն պակաս-պռատ տարիներին հողի տված բարիքների պակաս նրանց գերդաստանը չի ունեցել։ Ձմռան պաշարն էլ տնամերձ այգում՝ խոտի հսկայական դեզի կողքին փորած հորի մեջ էր պահվում։ Կարելի է ասել՝ ձմեռվա դժվարություններն էլ էին քչից-շատից տանելի դառնում ու անցնում։ Բայց, դե, ձմեռը ձմեռ է, էլի… Գյուղացուն ձմռան օրը տարի է թվում. հողին սովոր, ծառ ու հանդին սովոր մարդու համար չորս պատերի ներսում թախտին նստելը պատժի նման մի բան է։ Դժվար է։ Անդո պապի համար առավել դժվար էր. հանդի սովոր մարդ էր։
Պապին հակառակ՝ ձմռան ձյունոտ օրերի համար Անիկի խելքը իրենը չէր, Բողարի հետ ձյուների մեջ վազվզելու, ընկնել-բարձրանալու, ձյունոտվելու համար ուշքը գնում էր։ Ոչի՛նչ, որ թրջված ոտքերը սառչելու ու մրսելու էին… Ոչիիի՜նչ… Մանավանդ որ գուլպաները փոխելիս ու ոտքերը տաքացնելիս տատը, որին ուրիշները Մարիամ բաբո էին ասում, ինքը՝ Մարիամ մամա, իրեն կրծքին է սեղմելու ու սիրելով ասի.
– Մատաղ ինիմ, է՜, ղաշենգ բալիս, ղաշենգ մզերին, պրինձի նման ղաշենգ կռքներին, ղաշենգ լուզվին…
Ինքն էլ փաթաթվելու է իր ղաշենգ Մարիամ մամային ու պի՜նդ-պինդ պաչի նրա թուշը։ Անդո պապն էլ ձևեր է թափելու, որ նախանձությունից մեռնում է, ու նեղանա։
Անիկը տան առաջնեկ թոռն էր։ Բոլորի աչքի լույսն էր, բոլորի ուշադրության կենտրոնում մեծացող ուշիմ ու խելացի երեխա էր։ Սիրուն թլիկություն ուներ, «ռ» չէր կարողանում կարգին արտասանել, բայց դա չէր խանգարում, որ չաչանակություն աներ՝ հա խոսեր, արտասաներ, հնարեր ու հնարածը թլիկ-մլիկ պատմեր… Հատկապես մեծ քեռու սիրելին էր։ Այդ քեռին Ստեփանակերտի մետաքսկոմբինատի վարորդն էր և ամեն անգամ մի երկու կոնֆետ էր բերում իրեն գյուղի ծայրին դիմավորող Անիկի համար։ Սակայն արի ու տես, Անիկը ավելի շատ կապված էր փոքր քեռու հետ. նա իրենից ընդամենը մի քանի տարով էր մեծ։ Յուրօրինակ էր նրանց «ընկերությունը»։ Անիկը նրան հավատում էր ու բոլոր հարցերում վստահում։ Այս քեռին էլ օգտվում և ի չարն էր օգտագործում նրա վստահությունը։ Հաճախ նրան համոզում էր, թե՝ դու «ատանդա» պահիր, ես հորից գազար հանեմ, քեզ էլ կտամ. ոչ մեկին չասես։ Անիկը մի հինգ-վեց տարեկան կլիներ, գուցեև փոքր, համենայն դեպս, «ատանդա» էլ էր պահում, գաղտնիքն էլ էր պահում, բայց գազար չէր ստանում. լացելն էլ չէր օգնում… Մի այլ անգամ քեռին համոզում էր՝ շաքարի տեղը որ ասես, համ գազար կտամ, համ շաքար։ Ոչ էլ շաքար էր տալիս, ասում էր. «Որ շաքար ուտես, մկները ատամներդ կուտեն»։ Ասում էր ու վկայաբերում գյուղի անատամ ծերերին։ Անիկը հավատում էր։ Իսկ նա կռոճ-կռոճ շաքարները ղրթղրթացնելով ուտում էր՝ նրա թերահավատ հայացքին պատասխանելով. «Մկները միայն աղջիկների ատամներն են ուտում»։ Իսկ քանի որ Մարիամ մաման հաճախ էր թոռնուհուն սիրելիս կրկնում. «Մատաղ ինիմ, է՜, պրինձի նման ղաշենգ կռքներիդ…», ինքը մեծ կարծիք ուներ իր «ղաշենգ» ատամների մասին և մկների բաժին չէր ուզում դարձնել ու նախանձելով և թուքը կուլ տալով՝ դիտում էր, թե ինչպես է քեռին կռճկռճացնելով կռոճ շաքարը ատամների տակ մանրում։
Շաքարը փողի սղություն ունեցող գյուղացու ընտանիքի համար թանկ հաճույք էր, մանավանդ եթե ընտանիքը բազմանդամ էր։ Մարիամ տատը շաքարի հիմնական պաշարը, տեղը փոխեփոխ անելով, իբրև թաքցնում էր։ Անիկից վտանգ չէր սպասում, թաքցնելիս ուղղակի զգուշացնում էր, որ քեռուն տեղը չասի։ Աղջիկը լռում էր, բան չէր խոստանում, չէր խոստանում, որ հետո մեղքի զգացում չունենար խոստումը չկատարելու համար։
Անդո պապը, իհարկե, գիտեր, որ էն փորսուղները, մկները, ոզնիները և իր իմացած թաքուն ուտել սիրող բոլոր մանր-մունր նմանատեսակներն են հորը կողքից «փորփրել», գիտեր ու երբևէ առանց հումորի ակնարկներ անգամ չէր անում այդ մասին։ Իսկ Մարիամ տատին, երբ բյազից կարած շաքարի տոպրակի թերատվելը տեսնում էր, ձայնի մեջ մի անբացատրելի թախիծ պահած, կշտամբում էր. «Էս ա շկոլ քինելիս վէր չայը սունի տինիմ ըռջներիդ, էն վախտն ըք գիդէլու շիքերին ղադիրը։ Թութեն շիրեն ծառան կաթկթելիս վախտը շէքեր կոտե՞ն, պա ծմեռնը հի՞նչ ըք ուտելու»։ Ասում էր ու «գյոռբագյոռ» դառած Ստալինին անիծում։ Անիկը տարիներ հետո պիտի իմանար, թե Ստալինը քեռու կերած շաքարի հետ ինչ կապ ուներ։ Իմացել էր, որ Ստալինի հրամանով էին Մարիամ մամայի «նարկոմացու» հորը Սիբիր աքսորել։ Բա իր ճարտարեցի նարկոմացու հերը լիներ, ու ինքը իր երեխաներից շաքար թաքցնե՞ր…
Հետո նաև իմացել էր, որ «նարկոմացու» մեծ պապի սիրտը կախ էր եղել. ձեռքի մեջ պահած-շահած լույսի պես իր աղջկան կրկժնեցի Հակոբջանի տուն հարս տալը սրտովը չէր եղել։ Բայց Անդոն լավ տղա էր, ու իր չուզելը մի կողմ դնելով՝ օրհնել էր ջահելների պսակը։
Անտեր մնար պատերազմը, գյոռբագյոռ դառնային սկսողները։ Գյուղի հայ տղամարդկանց մեծ մասը գնաց ու հետ չեկավ։ Անդոն անբուժելի հիվանդությամբ վերադարձավ։
Կոլտնտեսության աշխատող ձեռքերը հիմնականում յերի շենի թորքերն էին։ Խելոք էին։ Համարյա բոլորը «ծառայության ենթակա» չէին, բանակից ազատված էին։ Ասում էին՝ գյուղի թրքուհիները տանն էին ծննդաբերում, տղա երեխաների համար աղջկա ծննդական գրանցել տալիս ու, ինչպես ասում են, հարցերը լուծում գեղական կարգով։ Իհարկե, խելոք էին։ Բա չէ՛, իրականում ծառայության չենթակա հայերի նման, որ գլուխ էին ջարդում զինկոմիսարիատների հերթերում՝ կամավորական գրանցվելու և ճակատ մեկնելու համար… Հենց այդպես՝ «За Сталину, за Родину!» գոռալով։ Բա չասե՞ս…
Անդո պապը, իհարկե, «Широка страна моя родная…» երգողներից չէր, բայց հարցնողն ո՞վ էր, «За Сталину, за Родину!», ու վե՛րջ։
Պատերազմի արհավիրքոտ տարիներին հաջորդած օրերը պակաս դաժան չէին. դժվար օրեր էին։ Պատերազմի ուրվականը հետպատերազմյան ողբերգություններով դեռ շրջում էր ամենուր։ Վերադարձողները կամ անձեռք էին, կամ անոտք, կամ անաչք… Հակոբջանի որդի Անդոն ոտքը տեղը, ձեռքը տեղը հիվանդ էր։ Ու քանի որ ոտք ու ձեռքով էր, զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ ու մեղվաբուծությամբ։ Տաք ամիսներին հենց բանջարանոցում՝ իր ձեռքով սարքած քողտիկում էր քնում։ Հաց տանողը Անիկն էր՝ իրենց գելխեղդ Բողարի ուղեկցությամբ։ Շունը հավատարմորեն կատարում էր տիրոջ հրահանգները՝ Անիկին ուղեկցել, ոչ մեկին մոտ չթողնել, չթողնել արահետից դուրս գալ, շեղվել, ձորապռնկին մոտենալ… Բողարը փառավոր էր կատարում իր պարտականությունները… Յերիշինեցիների հոտը հեռվից էր զգում ու սկսում իրեն կոտորել։ (Հա՛, հա՛, մարդիկ կան, որ մի շան չափ էլ չկան)։
Ճանապարհին մենակ չզգալու համար Անիկը սովորաբար ձենը գլուխը գցած երգում էր, թե ի՞նչ, ինքն էլ չգիտեր, երևի հենց տեղում հորինում էր։ Կարող է, ի՞նչ կա որ… Միայն հիշում է, որ Բողարը գոհ էր. գոհություն կար գռմռոցի մեջ. մեկ-մեկ էլ ասես մռթմռթում էր, ու Անիկը հասկանում էր, ավելի շուտ՝ շունը հասկացնում էր, որ էլ զահլա չունի լսելու, կամ էլ արդեն զահլան գնացել է։
Բողարը հասկացող, խելոք շուն էր։ Պապն ասում էր, որ շան լեզուն հասկանալ է պետք. նրանք էլ շատ բան գիտեն, շատ բան են հասկանում ու հասկացնում, պարզապես շնական լեզվով են ասում։ Պապն ու Բողարը իրար հասկանում էին։ Ի դեպ, պապի հուղարկավորությունից հետո շունը տուն չէր վերադարձել. յոթերորդ օրը անհետացել էր։ Որոնեցին։ Չկար։ Չգտան։
Ասում են՝ իբրև երբեմն-երբեմն գիշերով հայտնվում էր գյուղում։ Գնում-պառկում էր Արևհատենց դարպասի առջև, թախծում, մշմշացնում, լուսաբացի կողմ լուսնահաչի նման ձայներ հանում ու անհետանում։
Հավատալո՞ւ պատմություն է, թե՞ հորինել սիրող գյուղացիների հյուսած զրույցներից է, պարզ չէ։ Իրողությունն այն է, որ Արևհատը Անդոյի սիրածն էր եղել։ Դեռ մինչև գեղեցկուհի Մարիամի հետ ամուսնանալն էր Արևհատի վրա աչք ունեցել։ Արևհատը ամուսնացած կին էր՝ երկու երեխատեր։ Դե՛, սերը հո չի հարցնում՝ ում և երբ իր գերին դարձնի։ Ինչպես ամեն ինչ նկատող, լեզվին կապ չունեցող Իսկուհի բաբոն էր ասում, էդ կտրվածը մի կարգին տեսք էլ չուներ, բայց տղամարդկանց համար ասես մեղրոտված էր։ Մի օր էլ, կուժն ուսին, ջրի գնացող Արևհատին կանգնեցրել էր, թե՝
– Ստի՛ սկաց, աղճի՛, էդ հինչա՞վդս տի յիրիյեր խաղըմ. վե՛չ ջանըմդ կա, վե՛չ իրեսմըդ… Հի՞նչ ըն ճարըմ քըզանըմ էդ հէրիփնեն, վեր տիռներդ կուտրատըմ ըն։
Էդ երեսը կտրվածն էլ տարել ու բերել է, թե.
– Տու տա գիդալ չըս…
Իսկուհի բաբոյի լեզուն կապ էր ընկել։ Իրիկնադեմին Թամամ բաջունց տան պատի տակ բամբասելու, ըստ իրենց՝ դեսից-դենից խոսելու համար հավաքված գյուղի յոթծովիմերաններն իմացան, որ երբ Բէգունց Իսկուհին անմեղ-անմեղ բան էր հարցրել Արևհատին, նա ափերից դուրս էր եկել և շան լափը թափել շվարած հարևանուհու գլխին։
– Վեեե՜… Ա՛ բալա, պէրանըս հէլէ պեց չրած՝ շներեն կպեցին, էդ կտըրվածեն պեց թողեցին… Հինչ ըրեխը եկավ, ասեց, ինձ թողեց քոռ ու փեշման, չիլէծ քամակը տուրուր տալավ՝ քինէց։ Աղճի՛, լիհէ ասես նախագու կնեգ ինի։
– Նախագու կնեգ չի, բայց «նարկոմացուի» սիրած ա, տես հինչ տղու ա, է՛, թալակը քցէլ…
– Վէրէ՞ն մասին ըս ասըմ, աղճի՛։
– Վարսի՛, խէ քանի՞ հոգի ըն տրա թլակըմը։
– Մարիամին Անդոնը՝ մին, բրիգադիր Արսենը՝ էրկու, չոլախ Սէրքիսը՝ իրեք… Բոլ չը՞ն։
– Ծինիրնե՛դ կտրեցեք, համութ ա,- չդիմացավ Վարդուշը՝ փոստատար Սարգիսի եղբոր կինը,- ծեզ վեր թողեն, շենին լոխ տղմարդկանց էդ խեղճին սիրածը կշինիք։ Համութ ա, համութ…
– Քեզ հի՞նչ իլէվ… Քանի տարե ա՝ տիգիրկնգանդ նիհետ թուր ու թվանգ ըս, էդ լէվ վէր մարդին հետի հէշիրղյամաթս անըմ,- Իսկուհին Վարդուշին կծելու առիթը բաց չթողեց։
– Պերէնըս պեց անել չտաք, հա՜… Թա չէ, գյուդում ըք՝ հինչ կանեմ, ինձ Վարդուշ կասեն…
Կանայք սսկվեցին։ Երևի ամեն մեկը մի մեղք ուներ… Հերթով ցրվեցին տներով մեկ։ Համ էլ ժմաժենք էր. կարգին կինը էդ ժամին իր տանը-դռանը պիտի լիներ։
Արևհատի ամուսինը պատերազմից չէր վերադարձել։ «Սև թուղթը» հանձնող կաղ Սարգիսը, դեմքին տխրութան նման մի բան նկարած, էնքան էր մարմնով մոտեցել Արևհատին, որ վերջինիս դեմքը ծամածռվել էր նրա բերանի անդուր հոտից։ Զզվանքը չթաքցնելով՝ Արևհատը դուռը շրխկացրել էր Սարգսի երեսին։ Սարգիսը առաջին անգամ չէր ափաչքառա ոտնձգություն անում Արևհատի նկատմամբ՝ ձեռքերին ազատություն տալով։
Արևհատը գիտեր, որ ամուսինը՝ Իսականց Ռուբենը, Կերչի մարտերում էր զոհվել. նրա մարտական ընկերոջից՝ քարինտակեցի Ժորայից էր իմացել, որի ձեռքերի վրա էլ հենց Ռուբենը փակել էր աչքերը… Ուղղակի «սև թուղթ»-ն էր ուշացումով տեղ հասել։ Միևնույն է, չարագույժ էր մահվան բոթը բերող նամակը։ Վիշտն ասես քիչ էր, էդ անդուր «չոլախն» էլ մի կողմից…
Վիրավորված Սարգիսը դռան հետևից գոռացել էր.
– Կարո՞ղ ա Անդոնը ինձեէնէ լէվ տղա ա… Հո՞ւ չի գյուդում, որ Անդոնը քշերնեն տանադ տուս չի կյամ։
Ժամ չանցած՝ ամբողջ գյուղը այդ դեպքից էր խոսում։
Մարիամը զգում էր, կասկածում էր, բայց ինքնախաբեությամբ ուզում էր ինքն իրեն հավաստիացնել, որ սուտ լուրեր են, բամբասանքներ են… Ինքը Անդոյին վեց երեխա է պարգևել, սիրել է, սպասել է…
Անդոն չի ժխտել, որ Արևհատին սիրել է և սիրում է… Ավելացրել է, որ մտքի ծայրով անգամ չի անցել Մարիամից բաժանվելն ու նրա հետ ամուսնանալը։ Խոստացել էր Արևհատի տան կողմն անգամ աչք չթեքել։
Տարիներն անցնում էին։ Խանդը, ցավ դարձած, տառապեցնում էր Մարիամին։ Երբ ամուսնու հիվանդությունը խորացել էր, մի տեսակ անսովոր զգացողությամբ էր համակվել, իսկ կարո՞ղ է սխալ էր տարիներ շարունակ նրան սիրած կնոջից զրկելն ու իր կողքին պահելը… Մարիամը տանջվում էր, խանդը ներսից սիրտը մաշում էր։
Անիկը այս պատմությունն իմացել էր, երբ արդեն ուսանող էր։ Գիտեր, որ Անդո պապը գեղեցիկ տղամարդ է եղել, ասում են՝ շատ հետաքրքիր անձնավորություն էր, Կրկժանում շատ հարգված էր ու լիուլի վայելում էր իր վաստակած հեղինակությունը։ Զրույցներ հորինող, համով-հոտով, հումորով պատմող, խոսքի հարգը իմացող ու պահող մարդ էր։ Չէր հասցրել ծերանալ. 52-ում էր աշխարհից հեռացել, որից երևի մի տասը տարին, գուցե ավելին, իր համար գնած շիրմաքարի վրա հավեսով նստել ու զրուցընկերներին հիացրել էր իր պատմություններով։
Ճանաչողները միայն որպես ասող-խոսող-պատմող չեն հիշում Անդո պապին։ Ասում են՝ իր մոտալուտ մահը զգալով՝ խնդրել է իր մոտ բերել Արևհատին։ Մարիամը ատամները սեղմել ու համաձայնել էր։
Արևհատը հագած-կապած, մեջքն ուղիղ պահած, Իսկուհու ասած չունեցածը շորորելով, եկել էր։ Անդոն երկար ու խոր թախիծով նայել էր սիրած կնոջ աչքերին ու լռել… Ի՞նչ էր փնտրում նրա հայացքում, ի՞նչ էր ուզում ասել, որ այդպես էլ չասաց. ոչ ոք չիմացավ։ Յոթծովիմերանները տարբեր ենթադրություններ էին կյանքի կոչում… Մեկն էլ մի օր երևակայության փայլատակում էր ունեցել ու ասել, որ Անդոն Արևհատին կանչել էր՝ հարցնելու, թե երկու երեխաներից որն է իրենը, բայց վերջին պահին փոշմանել էր և առանց իմանալու էր աչքերը փակել։ Հավատացողներ եղել են։
Պատմում են, որ տարվա մի օր կար, երբ Անդոյի Արևհատը միայնակ, իրավարի շորորալով գնում էր հանգստարան, նստում Անդոյի շիրմաքարի մոտ ու հետը զրուցում։ Ի՞նչ էր ասում, ինչի՞ց էր խոսում՝ ոչ ոք չգիտեր…
Արահետը, որ Արևհատին տանում էր Անդոյի շիրիմի մոտ, կորել է փուշ ու տատասկի տակ՝ հիշողության մեջ պահած նրա մանրիկ ոտնափոխի ձայնն ու շուշանահոտ փեշերին կպած կածուկները…
