Սուրեն Դավթյանի «Սիրաշշուկներ» բանաստեղծությունների ընտրանին առանձնանում է սիրո, կնոջ, բնության, ժամանակի, հիշողության, մենության և հոգևոր վերածնության թեմատիկ անցումների փոխկապակցվածությամբ։ Գրքում սերը պատկերվում է ոչ միայն որպես անձնական զգացմունքային ապրում, այլև որպես գոյաբանական սկզբունք, որը կապում է մարդուն բնության, ժամանակի և տիեզերական ամբողջության հետ։ Բանաստեղծական խոսքի էպիկենտրոնում հաճախ հայտնվող կինը միաժամանակ իրական և խորհրդանշական կերպար է՝ մարմնի, գեղեցկության, կյանքի, արարման և հոգևոր վերափոխության մարմնավորում։ Հատկանշական է բնապատկերային կառուցումների և էրոտիկ զգացողության սերտ միաձուլումը, ինչի շնորհիվ արտաքին բնությունը վերածվում է ներաշխարհի հայելու։ Ժողովածուի գեղարվեստական համակարգում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն լույսի և խավարի հակադրությունը, ջուր-ծով-անձրև պատկերաշարը, գարուն-աշուն ժամանակային խորհրդաբանությունը, ինչպես նաև քրիստոնեական և առասպելաբանական պատկերների կիրառությունները։
Ժամանակակից հայ քնարերգության մեջ սիրո թեման շարունակում է պահպանել իր բացառիկ կենսունակությունը՝ փոխելով արտահայտման ձևերը, պատկերային համակարգերը և փիլիսոփայական ենթատեքստերը։ Եթե դասական սիրային բանաստեղծության մեջ զգացմունքը հաճախ կառուցվում էր իդեալականացված սիրեցյալի կերպարի, կարոտի, բաժանման և հանդիպման ավանդական հակադրությունների շուրջ, ժամանակակից բանաստեղծական խոսքը սիրո փորձառությունը ձգտում է ներկայացնել ավելի բարդ՝ մարմնականի և հոգևորի, իրականի և երևակայականի, անհատականի և տիեզերականի սահմանագծում։
Այս տեսանկյունից ուշագրավ է Սուրեն Դավթյանի «Սիրաշշուկներ» բանաստեղծությունների ընտրանին, որի հենց վերնագրային պոետիկան արդեն իսկ մատնանշում է գրքի հիմնական բանաստեղծական տրամադրությունը։ «Շշուկը» ենթադրում է ոչ թե բարձրաձայն հայտարարություն, այլ ներքին, ինտիմ, հաճախ՝ գաղտնի խոսք։ Սակայն ժողովածուի խորքում սիրային աշխարհը միայն շշուկ չէ․ զգացմունքային ներքին պրկվածությունը հաճախ վերածվում է կրքի, ճիչի, աղոթքի, խոստովանության և նույնիսկ տիեզերական ձգտման։ Այս իմաստով վերնագիրը կարելի է ընկալել որպես ամբողջ գրքի գեղագիտական բանալի։
Ժողովածուի առաջին իսկ բանաստեղծություններից ակնհայտ է, որ հեղինակի համար սերը մեկուսացված զգացմունք չէ։ Կնոջ կերպարը միաժամանակ կապվում է ջրվեժի, ծովի, եթերի, երկնքի, կրակի, տաճարի և մատուռի հետ։ «Կին» բանաստեղծության մեջ սիրեցյալը ներկայացվում է որպես «ջրվեժ», «եթեր», «տաճար անթերի» և «մատուռ սրբատուն»՝ դրանով իսկ միավորելով բնության տարերային և հոգևոր արժեքները․
Էությամբ քո հեքիաթ,//Բացառիկ շնորհով այն միակ՝//Քեզ տրված,//Որ լինես և՛ օվկիան, և՛ երկինք,//Ե՛վ կրակ, և՛ թե կի՜ն…
Այսպիսով, ժողովածուի գլխավոր գեղարվեստական խնդիրը կարելի է դիտարկել սիրո բազմաշերտության բացահայտման համատեքստում։ Սերը այստեղ միաժամանակ մարմնական հմայք է, հոգևոր հաղորդակցություն, հիշողություն, կորուստ, սպասում, ինքնաճանաչում և արարման ուժ։
Սուրեն Դավթյանի բանաստեղծության ամենանշանակալի առանձնահատկություններից մեկը սիրո թեմայի աստիճանական վերածումն է գոյաբանական խնդրի։ Հեղինակի համար սիրելը պարզապես մեկ ուրիշ մարդու հանդեպ ուղղված զգացմունք չէ. այն մարդկային գոյության ամբողջականությունը հաստատող ուժն է։
Այս մոտեցումը հատկապես հստակ է այն բանաստեղծություններում, որտեղ «Սեր» բառը գրվում է մեծատառով։ Մեծատառը տվյալ դեպքում միայն ուղղագրության առանձնահատկություն չէ. այն գաղափարի խորհրդանշական բարձրացում է։ Սերը վերածվում է գրեթե տիեզերական կատեգորիայի։ «Ինչպես կա» բանաստեղծության մեջ սերը բնութագրվում է որպես մի իրականություն, որը «չի քննարկվում, չի հասկացվում», սակայն գոյություն ունի և «պահում է երկնակամարը»․
Եվ Սերն առանց պաճուճալի- զանգուլակների,//Մերկ ու հրաշք իր գոյությամբ,//Որը չի քննարկվում, չի հասկացվում,//Բայց կա ու պահում է երկնակամարը//Մտքից դուրս, ինքն իր մեջ…
Այս պատկերացումը կարևոր է ժողովածուի ներքին գեղարվեստական կառուցվածքը հասկանալու համար։ Եթե սերն է պահում «երկնակամարը», ապա մարդկային սիրո ապրումը դուրս է գալիս անձնական հոգեբանության սահմաններից և ձեռք է բերում տիեզերական նշանակություն։ Այստեղից էլ բխում է Դավթյանի պոեզիային բնորոշ պատկերի ընդլայնումը․ սիրո մասին խոսելիս բանաստեղծական խոսքը մշտապես ձգտում է դեպի երկինք, ծով, արև, աստղեր, գարուն, կրակ և լույս։
«Սիրո ուժը» բանաստեղծության մեջ սերը ներկայացվում է նաև որպես ստեղծագործելու բարոյական պարտավորություն։ Երբ բանաստեղծական «ես»-ը բախվում է անտարբերությանը, հեգնանքին կամ դժվարություններին, կրկին սերն է դառնում գրելու շարժիչ ուժը։ Այսպիսով, սերը ոչ միայն բանաստեղծության թեման է, այլև դրա ստեղծման ներքին դրդառիթը․
Երբ հետևիցս չարախնդում են, հեգնում,//Թե անսյուն օրերում ի՞նչ բանաստեղծություն,//Գրիչս արյունում է անտարբերություն-հաչոցից,//Եվ կրկին քո ներկայությունն է ինձ պարտավորեցնում գրել.//Սե՜ր, նվիրակա՜ն Սեր կյանքարարումի…
Հատկանշական է նաև այն, որ ժողովածուում սիրո պատկերը հաճախ գոյավորվում է հակադրությունների միջոցով՝ երջանկություն և ցավ, վայելք և մեղք, հանդիպում և բաժանում, հիշողություն և մոռացում, լույս և խավար։ Այդ հակադրություններն էլ հենց ստեղծում են սիրային փորձառության բարդությունը։
«Անգո» բանաստեղծության մեջ, օրինակ, ժամանակը, երեկոն, երկինքը և կարոտը միավորվում են սիրո ընդհանուր դաշտում։ Սիրտը ճաքում է «խորախորհուրդ կարոտից», իսկ մենության լուսանցքից սերն է «կաթկթում»։ Սիրո այսպիսի ընկալումը ոչ թե ստատիկ, այլ շարժունակ է․ այն ծնվում է պակասից, բացակայությունից և կարոտից․
Եվ ինչ-որ խորախորհուրդ կարոտից ճաքել էր սիրտս,//Ու մենության լուսանցքից//Սերն էր կաթկթում խոնավ ավազիս…
Ժողովածուի ամենաակնառու պատկերային էպիկենտրոններից մեկը կինն է։ Սակայն Դավթյանի բանաստեղծություններում կինը չի սահմանափակվում սիրային առարկայի կամ գեղեցկության արտաքին նկարագրության գործառույթով։ Նա հաճախ դառնում է բնության և կյանքի համընդհանուր սկզբունքի խորհրդանիշ։
Կինը դառնում է ոչ միայն ցանկության, այլև արարման աղբյուր։ Եվայի կերպարի հաճախակի ներկայությունը պատահական չէ։ Ավետարանական և աստվածաշնչյան համատեքստում Եվան առաջին կնոջ, առաջին մեղքի և մարդկային պատմության սկզբնավորման կերպարն է։ Դավթյանի պոեզիայում այդ կերպարը հաճախ վերաիմաստավորվում է որպես սիրո և կյանքի սկզբնաղբյուր։
«Եվա» բանաստեղծության մեջ սիրո զգացումը միավորվում է վերածնության գաղափարի հետ․ բանաստեղծական «ես»-ը ցանկանում է մեռնել՝ վերածնվելու համար, իսկ կնոջ մարմինը դառնում է նոր գոյության տարածք․
Կյանքիս իմաստը կորցրել եմ քո մեջ,//Եվ մերձեցել եմ ելևէջներին տիեզերական,//Որի փեշերի հրճվաքը սիրո//Կին ծիրի հրկեզ շուրթին էր վառվել…
Նմանատիպ տրամաբանություն կա նաև «Լույսի ավազան» բանաստեղծության մեջ, որտեղ կնոջ մարմնական ներկայությունը զուգակցվում է «արարման» և բանաստեղծական ներշնչանքի գաղափարների հետ։ Բանաստեղծության վերջին տողը ներկայացվում է կնոջ շնչից ծնվելու այլաբանությունը։
Այսպիսով, կինը Դավթյանի բանաստեղծական աշխարհում ունի երեք հիմնական նշանակություն՝
1․ սիրո և ցանկության գոյ,
2․ կյանքի և արարման սկզբնաղբյուր,
3․ բանաստեղծական ներշնչանքի ու հոգևոր վերածնության խորհրդանիշ։
Այս եռաշերտությունը թույլ է տալիս խուսափել կնոջ կերպարի պարզ էրոտիկ ընկալումից։ Թեև ժողովածուում առկա են մարմնի, համբույրի, մերկության և ցանկության բավականին բաց պատկերներ, դրանք հաճախ ներառվում են ավելի լայն՝ հոգևոր-տիեզերական համակարգում։
Սուրեն Դավթյանի սիրային բանաստեղծության կարևոր առանձնահատկությունը մարմնականի և հոգևորի միաժամանակյա ներկայությունն է։ Հեղինակը չի փորձում տարանջատել մարմինը հոգուց։ Ընդհակառակը՝ մարմնական զգացողությունը հաճախ դառնում է հոգևոր հաղորդակցության ճանապարհ։
Բանաստեղծություններից մեկում շուրթերը, աչքերը, մաշկը, բույրը, մատները և մարմինը վերածվում են հատուկ նշանների, որոնց միջոցով կառուցվում է սիրային հաղորդակցությունը։ «Մեր ձեռքերը / Կամուրջներ էին` սրտից սիրտ հյուսած…// Մեր աչքերը / Ձկներ էին՝ ապակուց խայտող…//Մեր հոգիները / Ջրեր էին՝ ծիծաղկոտ կոհակով…» պատկերում մարմնական շփումը անմիջապես վերածվում է հոգևոր կապի խորհրդանիշի։ Ձեռքերը դառնում են կամուրջ, աչքերը՝ ձկներ, հոգիները՝ ջրեր, իսկ ամբողջ շարժումը ուղղվում է դեպի «Ծովը Սիրո»։
Այստեղ հատկապես կարևոր է ջրի խորհրդաբանությունը։ Ջուրը միաժամանակ մարմնական զգացողության, մաքրման, շարժման և միաձուլման պատկեր է։ Ծովը դառնում է սիրո անսահման տարածություն, իսկ ջրային պատկերները թույլ են տալիս անհատական զգացմունքը տեղափոխել բնության տարերային մակարդակ։
Մարմնականը հոգևորի վերափոխելու մեկ այլ ձև է քրիստոնեական պատկերակառույցների կիրառությունը։ Բանաստեղծություններում հանդիպում են «աղոթք», «տաճար», «մեղք», «ապաշխարանք», «խոստովանություն», «նշխարք», «սրբարան» և այլ բառեր։ Դրանք սիրո էրոտիկ զգացողությանը հաղորդում են հոգևոր-ծիսական բնույթ։
«Ապաշխարանք» բանաստեղծության մեջ անծանոթ կնոջ հետ հանդիպման դրվագը կառուցվում է գրեթե քրիստոնեաբանական տեսարանի տրամաբանությամբ։ Կինը գալիս է, ձեռքը համբուրում է, խնդրում է «մի կտոր նշխարք», իսկ բանաստեղծի «ես»-ը մերժում է նրան և հետո ապրում մեղքի զգացողությամբ։
Այսպիսով, մարմինը ժողովածուում ոչ թե հակադրվում է հոգևորին, այլ դառնում է նրա արտահայտության միջոց։ Սերը կարող է ունենալ մարմնական սկիզբ, սակայն ձգտում է հասնել հոգևոր ամբողջացման։
Սուրեն Դավթյանի «Սիրաշշուկներ» գրքում բնությունը սոսկ նկարագրական ֆոն չէ։ Այն ակտիվ մասնակցում է մարդու հոգեբանական և սիրային աշխարհի ձևավորմանը։ Բնապատկերը հաճախ դառնում է մարդու ներաշխարհի շարունակությունը։
Հատկապես ընդգծված է տարվա եղանակների խորհրդաբանությունը։ Գարունը սովորաբար կապված է ծննդյան, սիրո, երիտասարդության, մարմնական և հոգևոր զարթոնքի հետ, իսկ աշունը՝ հիշողության, բաժանման, անցողիկության և թախծի։
«Էտյուդ աշնանային» բանաստեղծության մեջ աշնան արտաքին պատկերն անմիջապես տեղափոխվում է ներաշխարհ․ «Աշուն էր դրսում, աշուն էր ներսում»։ Սա ժողովածուի պոետիկայի համար առանցքային բանաձև է․ բնության արտաքին պատկերը և ներքին ապրումը նույնանում են։
Նույն սկզբունքը գործում է «Աշուն» բանաստեղծության մեջ, որտեղ եղանակը անձնավորվում է որպես «քույր»։ Աշունը դառնում է ոչ միայն տարվա եղանակ, այլ բանաստեղծի զրուցակից։
Գարունը, հակառակը, հաճախ ստանում է կնոջ կերպար։ «Անսահման կարոտ» բանաստեղծության մեջ գարունը միաժամանակ կին է, աղջիկ, տանտիրուհի, հարս, մանուկ և մայր։ Վերջում այն նույնացվում է դստեր հետ՝ «Գարունը դու ես, աղջի՜կս»։
Գարունը այս բազմակի կերպափոխությունների շնորհիվ վերածվում է կյանքի շարունակականության խորհրդանիշի։ Այստեղ ժամանակը ոչ թե գծային ընթացք է, այլ սերունդների, հիշողությունների և կյանքի պարուրաձև շարժով զարգացող ոլորապտույտ։
Բնության և սիրո միաձուլումը հատկապես տեսանելի է Սևանի պատկերներում։ «Գիշերային Սևան» բանաստեղծության մեջ Գեղամա լեռները, Այրիվանքը, Սևանը, չիչխանը, սոճիները, լուսինը և աստղերը ստեղծում են ամբողջական տեսարան։ Բնապատկերը միաժամանակ տեսողական, երաժշտական և զգայական է։ Սևանը դառնում է այն տարածքը, որտեղ հանդիպում են բնությունը, սերը և հավերժությունը։
«Սևանի երգը» ևս կառուցված է բնության և սիրո միաձուլման սկզբունքով։ Ծովի, ալիքների, ավազների, արևի և սիրահարների պատկերները ներառվում են մեկ բեմական ամբողջության մեջ․
Ափ ընկած ձկան պես զառանցում էի,//Բայց լսող չկար, և օդ չկար,//Ջուր չկար, և ես մեռնում էի//Երանության տենդից,//Ու քրտինքը ճակատիս//Սլանում քամուն ընդառաջ,//Որ գրկեմ նրան թավալգլոր ավազներին,//Ու լռի աղմուկը սիրո ճմուռում…
Այսպիսով, բնությունը Սուրեն Դավթյանի պոեզիայում հոգեբանական բնապատկեր է․ այն ոչ միայն արտացոլում է մարդու զգացողությունը, այլև ակտիվորեն ստեղծում է այն։
«Սիրաշշուկներ» ժողովածուի ամենակարևոր խորհրդանշական զուգադիր կառույցներից մեկը լույս-խավար հակադրությունն է։ Լույսը հիմնականում առնչվում է սիրո, կյանքի, հայտնության, հոգևոր մաքրությանն ու վերածնությանը, իսկ խավարը՝ մենության, կորստի, անորոշության և գոյաբանական վտանգի խորհուրդն ունի։
Այս հակադրությունը երբեմն ստանում է գրեթե տիեզերական չափումներ։ «Հավիտենական սեր» բանաստեղծության մեջ սիրո հայտնությունը այն ուժն է, որի մեջ անհատական «ես»-ը ձգտում է միաձուլվել անսահմանության հետ․
Քո մերկությունը թրթիռ է միայն//Հոգուս լարերին, որտեղ ես չկամ,//Ոչ էլ դու, անգի՛ն…
Լույսի խորհրդաբանությունը հատկապես նշանակալի է ժողովածուի վերջին մասում զետեղված բանաստեղծություններում։ «Լույսի ավազան» վերնագիրն ինքնին ցույց է տալիս լույսի նյութականացման միտումը։ Այն այլևս պարզապես տեսողական երևույթ չէ․ դառնում է ներշնչանքի, կյանքի, արարման և սիրո միջավայր․ «Ներշնչի՛ր վերաթևման ճիգս,//Ես գիտեմ շարունակությունը,//Ե՛վ կյանքը, և՛ դասը անջնջելի,//Ե՛վ ուղեծիրը՝ այր ու կին մոլորակների…»։
Նույն գաղափարն է արտահայտվում մեկ այլ բանաստեղծության մեջ, որտեղ խավարի «ամրոցին» հակադրվում է «Լույսի կամարը», իսկ լուսաբացը դառնում է սիրո մեջ մարմնավորվող վերածնության տեսարան․ «Որ տեսանելի լինի կործանումը խավարի ամրոցի//Եվ հառնումը Լույսի Կամարի,//Օ՜, այս երազի վերջում այնքան տաք,//Այնքան շոշափելի է Լուսաբացը գրգալի…»։
Հետևաբար, լույսը Սուրեն Դավթյանի պոեզիայում ունի մի քանի գործառույթ․
· լուսավորում է սիրելիի կերպարը,
· բացահայտում է ներքին իրականությունը,
· մաքրում է մեղքը,
· հաղթահարում է մենությունը,
· դառնում է բանաստեղծական ներշնչանքի պայման,
· և վերջապես՝ խորհրդանշում է վերածնությունը։
Այս համակարգում սերը և լույսը հաճախ փոխադարձաբար նույնականանում են։
Եթե սերը ժողովածուի հիմնական հաստատող ուժն է, ապա մենությունը նրա հակառակ, բայց անբաժանելի պայմանն է։ Հենց սիրելիի բացակայության պատկերման միջոցով է սերը ընկալվում առավել սուր զգայություններով։
«Ուրախ պահերին» բանաստեղծության մեջ մենությունը հակասական իրողություն է։ Ուրախության պահին միայնությունը թվում է օտար և ծիծաղելի, սակայն հենց ուրախությունից հետո մենությունը վերադառնում է և գրկում մարդուն։ Այդ լռության մեջ երջանկությունը դառնում է ավելի խորքային։
Այսպիսով, մենությունը ոչ միայն բացասական վիճակ է։ Այն նաև ինքնաճանաչման հնարավորություն է։ Բանաստեղծական «ես»-ը մենության մեջ լսում է այն, ինչը չի լսվում աղմուկի պայմաններում։
Հիշողությունն էլ նույնպիսի երկակի դեր ունի։ «Հուշ» բանաստեղծության մեջ անցյալը միաժամանակ ցավոտ և կենսունակ է․ աշունը, տերևները, մեղքը, նոր սկիզբը վերածվում են սիրային հիշողության խորհրդանիշների։
«Սիրո նամակներ» բանաստեղծությունը հիշողությունը գրի վերծանելու հետաքրքիր օրինակ է։ Սիրո նամակները դառնում են վկայագրեր, իսկ նրանց տողերը պահվում են որպես արցունք, համբույր և հուշ․
Սիրո նամակներ, սիրո նամակներ,//Ձեր վկայագիր տողերը անեղծ պահում եմ ես դեռ,//Որ մնաք իմ մեջ ծրարված արցունք,//Ծրարված համբույր, ծրարված հուշեր…
Այսինքն՝ գրավոր խոսքն այստեղ կատարում է կենսապահպան գործառույթ։ Այն, ինչ կյանքում անցողիկ է, բանաստեղծության մեջ դառնում է ոչ միայն հիշողության կրողը, այլև հավերժության գրավականը։
«Անցյալի աղջիկ» և հարակից ուրիշ անվերնագիր մի քանի բանաստեղծություններում հիշողությունը գրեթե նյութականանում է․ անցյալի հետքը փնտրվում է, սիրելիի դեմքը ցանկալի է քանդակել մոռացման ժայռին։
Նման մոտեցմամբ բանաստեղծությունը դառնում է մոռացումի դեմ պայքարի հնարավորություն։
Սուրեն Դավթյանի պոեզիայում ժամանակը հաճախ ներկայացվում է ոչ թե որպես անցնող, անդառնալի գիծ, այլ որպես վերստին կրկնվող շրջան։ Գարունը վերադառնում է, աշունը վերադառնում է, սերը վերածնվում է, իսկ հիշողությունը կրկին արթնացնում է անցյալն ու սնուցում կյանքը։
«Հին պատմություն» բանաստեղծության կառուցվածքն արդեն իսկ ենթադրում է ժամանակի եղանակային բաժանում՝ գարուն, ամառ, աշուն։ Սիրելիի կերպարը փոփոխվում է եղանակների հետ, սակայն սերը պահպանվում է որպես մնայուն արժեք։
Այս նույնացման շնորհիվ սիրո պատմությունը դուրս է գալիս որոշակի ժամանակագրությունից և դառնում համաժամանակյա։ Սիրել նշանակում է վերապրել տարբեր ժամանակներ՝ նույն զգացմունքի տարաբնույթ դրսևորումներով։
«Ես մոռացել եմ» բանաստեղծության մեջ, հակառակը, բանաստեղծը թվարկում է կյանքի փուլերը, եղանակները, հանդիպման ու բաժանման կայարանները։ Սակայն վերջում մոռացության ամբողջ ընթացը կոտրվում է մի անհնարին տողի հիշողությամբ՝ առաջին դողի և լույսի ցնծությամբ․
Ես մոռացել եմ,//Բայց անհնարին մի տող եմ հիշում//Առաջին դողի այն Լույս ցնծությամբ,//Որի շնորհը վտիտ ուսերիս կրում եմ հիմա՝//Որպես իմ հոգու պսակ ու կնիք…
Այսպիսով, հիշողությունը մարդու ընտրությամբ է պայմանավորված։ Մարդը կարող է մոռանալ իրադարձությունները, բայց չի կարող մոռանալ այն ապրումը, որը փոխել է իր էությունը։
«Սիրաշշուկներ» ժողովածուի լեզվական առանձնահատկություններից մեկը պատկերային խտությունն է։ Հեղինակը հաճախ ստեղծում է բարդ ածականներ, նորաբանություններ և բառային միացություններ, որոնց միջոցով փորձում է արտահայտել սովորական բառապաշարից դուրս գտնվող զգացողությունները։
Օրինակ՝ «կաթնաբույր», «մարմնահևք», «ծովահև», «շաղալույս», «հրազեղ», «սիրահուր», «աստղաճակատ», «արևծամ», «լուսաողող», «գինեծոր» և բազմաթիվ այլ բառակիրառություններ ոչ միայն զարդարում են խոսքը, այլև ստեղծում են զգացմունքային բազմաշերտություն։
Սուրեն Դավթյանի բառապաշարում հատկապես ակտիվ են տեսողական, շոշափելի, հոտային և ձայնային ընկալումները։ Սերը կարող է «բուրել», «հևալ», «փրփրել», «շիկանալ», «կաթկթել», «գոլորշիանալ»։ Այսպիսով, վերացական զգացողությունը ստանում է նյութական և շոշափելի բնույթ։
Հատկանշական է նաև սինեսթեզիայի կիրառությունը՝ տարբեր զգայական ապրումներ փոխներթափանցում են միմյանց մեջ։ Ձայնը դառնում է գույն, լույսը՝ բույր, մարմինը՝ երաժշտություն, իսկ բնությունը՝ մարդկային զգացողություն։
«Կամերտոնի ճիչով զնգացող մարմնի» և «զանգակատան ելևէջների» համադրությունը դրա ակնառու օրինակներից է։ Այստեղ մարմինը վերածվում է երաժշտական գործիքի, իսկ սիրային զգացողությունը՝ երաժշտության։
Նման լեզվական բազմաշերտությունը ժողովածուին հաղորդում է բարձր զգայականություն և պատկերային դինամիզմ։
Ժողովածուի հետաքրքիր կողմերից է նաև բանաստեղծական ձևային բազմազանությունը։ Բանաստեղծական խոսքը չի կաղապարվում մեկ չափի կամ կառուցվածքի մեջ։ Հեղինակը կիրառում է ինչպես ազատ կառուցվածքով քնարական բանաստեղծություն, այնպես էլ հանգավոր, կրկնություններով կառուցված ձևեր։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի «Տրիոլետներ» բաժինը։ Այստեղ դասական տրիոլետի կառուցվածքային սկզբունքը միավորվում է ժամանակակից սիրային բանաստեղծության բովանդակության հետ։ «Այսօր կամ վաղը անձրև է գալու» կրկնվող տողը ստեղծում է շրջանաձև երաժշտականություն և ընդգծում սպասման գաղափարը։
Կրկնությունը ժողովածուում ընդհանրապես ունի կարևոր գործառույթ։ «Սիրահարվի՛ր» բանաստեղծության մեջ նույն կոչի բազմակի կրկնությունը աստիճանաբար վերածվում է ներքին մենախոսության, ապա՝ բնության, ժամանակի և սրտի ձայնի․
-Սիրահարվի՜ր. – ճչում են ծառերը, քամին ու ճայերը,//Աչքերդ խոսուն և մատներդ՝ դաշնամուրի ստեղն…//-Սիրահարվի՜ր,- հևում է ժամանակը,-//Ես չեմ կարող սպասել…
Այսպիսով, կրկնությունը ոչ թե պարզ բառային կրկնաբանություն է, այլ հոգեբանական լարվածության պատկերման միջոց։
Ժամանակակից բանաստեղծական ազատությունը և ավանդական ձևերի կիրառումը ժողովածուում գոյակցում են ներդաշն։ Դրանով հեղինակը մի կողմից պահպանում է հայկական և ընդհանրապես դասական քնարերգության ձևային հիշողությունը, մյուս կողմից այն լցնում է ժամանակակից նոր զգացողություններով։
Ժողովածուի մեկ այլ ուշագրավ շերտը քրիստոնեական և առասպելաբանական պատկերների ներհյուսումն է սիրային խոսքի մեջ։
Եվա, Մարիամ, տաճար, մատուռ, խորան, աղոթք, մեղք, ապաշխարանք, հաղորդություն և այլ հասկացություններ ձևավորում են մի խորհրդանշական համակարգ, որի միջոցով սերը ներկայացվում է որպես միաժամանակ մեղք և փրկություն։
Այս հակադրությունը հատկապես բնորոշ է «Եվա» և «Ապաշխարանք» բանաստեղծություններին։ «Եվա»-ում մարմնական սերը բարձրացվում է հոգևոր խորհրդի մակարդակ, իսկ «Ապաշխարանք»-ում սիրային մերժումը վերածվում է մեղքի գիտակցության։
Այսպիսով, քրիստոնեական բառապաշարը չի կիրառվում սոսկ որպես արտաքին պաճուճանք։ Այն ձևավորում է սիրո ներքին փիլիսոփայությունը։ Սիրել նշանակում է անցնել մեղքի, ցանկության, ինքնազոհության, խոստովանության և մաքրման միջով։
Հատկանշական է նաև, որ Սեր հասկացությունը հաճախ հայտնվում է «Լույս» և «Արարում» հասկացությունների կողքին։ Սա սիրո աստվածայնացման որոշակի միտում է։ Սերը դառնում է այն հենարանը, որը կարող է վերափոխել մարդուն։
Թեև «Սիրաշշուկներ» գրքի կենտրոնական թեման սիրային քնարերգությունն է, ժողովածուում առկա են նաև ազգային հիշողության դրսևորումներ։
«Էն չեչոտ քարը ես լինեի» բանաստեղծության մեջ բնության պատկերները աստիճանաբար վերածվում են ժողովրդի ճակատագրի մասին խորհրդածության։ Քար, կաղնի, սար, մասուր՝ այս պատկերները կապված են Հայաստանի բնաշխարհի հետ, սակայն դրանց միջոցով բանաստեղծը հասնում է հասարակական և ազգային մտահոգության։ Նա հարցադրում է ժողովրդի անմիաբանության պատճառը և ապավինում «Գենի» գաղափարին․
Էն ծեր սարերից մեկը ես լինեի,//Ես նայեի անթարթ իմ ժողովրդին//Ու այդպես էլ չհասկանայի՝//Ինչու են նրանք մայր գետից խռով,//Եվ ինչո՞ւ, ինչո՛ւ չեն միաբանվում//Բնազդով Գենի…
Այստեղ բնությունը այլևս միայն սիրո տարածք չէ։ Այն դառնում է ազգային ինքնության խորհրդանշական տիրույթ։
Սևանի թեման նույնպես այս առումով նշանակալի է։ Սևանը ներկայացվում է ոչ միայն որպես գեղեցիկ բնապատկեր, այլև որպես մշակութային-հոգևոր տարածք՝ Գեղամա լեռների, Այրիվանքի, ջրի, երկնքի և լույսի ամբողջականությամբ։ Այդ մասին անդրադարձել ենք արդեն վերևում։
Այսպիսով, ժողովածուի սիրային աշխարհը երբեմն ընդարձակվում է՝ ներառելով հայրենի բնաշխարհի և ազգային հիշողության ոլորտները։
Սուրեն Դավթյանի «Սիրաշշուկներ» բանաստեղծությունների ընտրանին ժամանակակից սիրային քնարերգության այն դրսևորումներից է, որտեղ անձնական զգացմունքը հետևողականորեն ձգտում է ընդարձակվել դեպի բնության, ժամանակի, հիշողության և տիեզերական անվերջություն։
Ժողովածուի կենտրոնական հասկացությունը սերն է։ Սակայն այդ սերը բազմաշերտ է։ Այն միաժամանակ մարմնական կիրք է, հոգևոր հաղորդակցություն, հիշողություն, կարոտ, մեղք, ապաշխարանք, ներշնչանք և արարչագործություն։
Վերջին հաշվով՝ «Սիրաշշուկներ»-ի գեղարվեստական արժեքը պայմանավորված է սիրո թեմայի բազմակողմանի վերաիմաստավորմամբ։ Այստեղ սերը չի ավարտվում սիրելիի կերպարի նկարագրությամբ։ Այն վերածվում է մարդու և աշխարհի հարաբերության փիլիսոփայության։ Սիրել՝ նշանակում է տեսնել բնությունը, զգալ ժամանակը, հիշել անցյալը, դիմակայել մենությանը, վերապրել մարմնականն ու հոգևորը և ձգտել լույսի։
Հենց այդ պատճառով էլ «Սիրաշշուկներ» ժողովածուի բանաստեղծական աշխարհը կարելի է բնութագրել որպես սիրո, բնության և տիեզերական գոյին նվիրված հուշարձան, որտեղ մարդկային ինտիմ ապրումը աստիճանաբար վերածվում է գոյության մասին բանաստեղծական խորհրդածության։
