SOS-ԱՇԽԱՐՀԻ ՀԱՅԵՐԻՆ / Ռուզան Ասատրյան

 

Ար­ցա­խը թմբի­րից արթ­նա­նում է՝ պահ­պա­նենք այդ ե­րա­կը:
Այս դի­մու­մը ինձ եր­կար մտա­ծե­լու ա­ռիթ տվեց, երբ ծա­նո­թա­ցա Ար­ցա­խի կա­թո­ղի­կոս­նե­րի պատ­մութ­յան հետ:
Անց­յալ ու կեն­սագ­րութ­յուն չու­նե­ցող քոչ­վոր օ­ղուզ և 1921 թ. Ատր­պա­տա­կան ան­վան հե­ռա­նկա­րա­յին ֆո­նի վրա ստեղծ­ված Ադր­բե­ջան հոր­ջորջ­վող պե­տութ­յու­նը, որն ըստ Ա­թա­թուր­քի պան­թուր­քիս­տա­կան ծրագ­րե­րի՝ Հա­յաս­տա­նի թի­կուն­քում ստեղծ­վե­լով, նպա­տակ ու­ներ Հա­յաս­տա­նի ար­ևել­յան հատ­վա­ծի բնաջն­ջու­մով հե­տա­գա­յում ստեղ­ծել Մեծ թու­րան, և­ որն ի­րա­կանաց­վում է ար­դեն 100 տա­րուց ա­վե­լի՝ պար­բե­րա­բար մեր ազ­գա­յին գե­նի ոչն­չաց­մամբ, և ո­րը 2020թ. սեպ­տեմ­բե­րին իր վերջ­նագ­ծին հա­սավ… Ե­կել է մեր գոր­ծե­լու ժա­մա­նա­կը, բա­վա­կան է ար­դեն, արթ­նա­ցե՛ք…
Հայ­րե­նա­կից­նե՛ր, հա­րա­զատ­նե՛ր, ե­թե որ­ևէ ազ­գի ու­զում ես ար­մա­տա­պես բնաջն­ջել, դու նրա­նից խլում կամ ոչն­չաց­նում ես նրա պատ­մա­կան մշա­կույ­թը, ին­չը որ ար­վեց Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նում, Նա­խիջ­ևա­նի խաչ­քա­րե­րի ու ե­կե­ղե­ցի­նե­րի հետ, և­ ին­չը փոր­ձում է այ­սօր ա­նել Ա­լիև կոչ­ված ամ­բար­տա­վա­նը Ար­ցա­խի հա­յոց հնա­գույն մշա­կույ­թը կրող հա­զա­րա­վոր ե­կե­ղե­ցի­նե­րի հետ՝ նրանց պա­տե­րի վրա­յից քե­րե­լով հայ­կա­կան գրե­րը, փորձ ա­նե­լով փո­խել ժա­մա­նա­կի և տա­րա­ծութ­յան ձե­ռա­գի­րը՝ այն աղ­վա­նա­կա­նի վե­րա­ծե­լով: Աղ­վան­նե­րը ազգ չեն ե­ղել, դա տե­ղանք է, ըստ պատ­մա­բան Ան­ժե­լա Տեր­յա­նի վեր­ջերս տպագր­ված գրքի՝ «­Պատ­մութ­յուն Հա­յոց ար­ևել­յան կող­մի՝ Աղ­վանք, Գարդ­ման, Ու­տիք», ման­րա­մաս­նո­րեն նշված է հիշ­յալ տա­րածք­նե­րի հայ­կա­կա­նութ­յու­նը, ո­րից մեջ եմ բե­րում մեկ հատ­ված. «Ի սկզբա­նե հա­յաբ­նակ Աղ­վան­քը, ըստ Մով­սես Խո­րե­նա­ցու, իր ա­նու­նը ստա­ցել է Հայ­կից սեր­ված Սի­սա­կի քաղցր (ա­ղու) բնա­վո­րութ­յան պատ­ճա­ռով, երբ Սի­սա­կի որ­դի Ա­ռա­նը հա­յոց Վա­ղար­շակ թա­գա­վո­րի կող­մից նշա­նակ­վել է հա­յոց երկ­րի հյու­սի­սար­ևել­յան կող­մի՝ Կուր գե­տի Մեծ Դաշ­տի (Ա­ջափն­յա Կուր, Ձա­խափն­յա Կուր) և­ այդ դաշ­տի լեռ­նա­կող­մի՝ Կով­կաս­յան լեռ­նե­րի ստո­րո­տի կողմ­նա­կալ»: Ե­թե դեռ չեն քե­րել տա­պա­նա­քա­րե­րի վրա­յի գրութ­յուն­նե­րը, գնա­ցեք և Գան­ձա­սա­րի ու Դա­դի­վան­քի բա­կե­րում ամ­փոփ­ված տա­պա­նա­քա­րե­րի վրա կար­դա­ցեք գրա­ռում­նե­րը, նրան­ցից մե­կի վրա նշված է Ար­ցա­խի վեր­ջին կա­թո­ղի­կո­սի՝ Հա­սան Ջա­լալ­յա­նի ա­նու­նը, գրված՝ Աղ­վան­քի կա­թո­ղի­կոս Հա­սան Ջա­լալ­յան… Ջա­լալ­յան­նե­րը 100 տա­րի զբա­ղեց­րել են Ար­ցա­խի կա­թո­ղի­կո­սութ­յան ա­թո­ռը: Այդ ժա­մա­նակ­նե­րում օ­ղուզ քոչ­վոր­նե­րի մա­սին շշուկ ան­գամ չի ե­ղել: Այս գրա­ռու­մը փաս­տում է, որ Աղ­վան­քը, ինչ­պես Ս­յու­նի­քը, Շի­րա­կը, Ջա­վախ­քը և մ­յուս­նե­րը, տե­ղան­քի ա­նուն է, ոչ թե ազ­գի, ո­րը հո­րի­նել են այդ տգետ­նե­րը՝ թաքց­նե­լով ի­րենց բռնա­տի­րա­կան նկրտում­նե­րը և խա­բե­լով աշ­խար­հին: 1815 թ. ռու­սա­կան կայ­սեր հրա­մա­նով դա­դա­րեց­վում է Ար­ցա­խի կա­թո­ղի­կո­սութ­յան գոր­ծու­նեութ­յու­նը… գա­ղու­թաց­ված հայ ժո­ղովր­դի մի­ջից վե­րաց­նե­լով հոգ­ևոր կա­յու­նութ­յու­նը, և­ ինչ­պես այ­սօր Ա­լիևն է հար­ձակ­վում հայ­կա­կան ե­կե­ղե­ցի­նե­րի վրա, հա­յե­րին ար­մա­տա­պես ի­րենց հո­ղից կտրե­լու հե­ռան­կա­րով, այն ժա­մա­նակ էլ ռուս­նե­րը վե­րաց­րե­ցին Ար­ցախ­յան թե­մի կա­թո­ղի­կո­սութ­յու­նը՝ նրանց միաս­նութ­յու­նը խա­թա­րե­լու նպա­տա­կով, զի հա­վատն ու Հայ­րե­նիքն էին պա­հում ազ­գին իր հո­ղի վրա:
Հայ­րե­նա­կից­նե՛ր, որ­պես­զի կա­րո­ղա­նանք փրկել ար­ցախ­յան փա­ռա­վոր մշա­կույ­թը ազ­գո­վի՝ Ա­մե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կո­սի, Ար­ցա­խի թե­մի ա­ռաջ­նոր­դի, հոգ­ևոր դա­սի, ժո­ղովր­դի պա­հան­ջով անհ­րա­ժեշտ է վե­րա­կանգ­նել Ար­ցա­խի կա­թո­ղի­կո­սութ­յան թա­գը, որ­պես Մայր տա­ճա­րի միա­բա­նութ­յուն, ինչ­պես Մե­ծի Տանն Կի­լի­կիո կա­թո­ղի­կո­սութ­յու­նը: Այս կար­ևոր նա­խա­ձեռ­նութ­յան շնոր­հիվ կհա­մախմբ­վի ողջ ար­ևել­յան ե­կե­ղե­ցա­կան հայ­կա­կան բարձ­րար­ժեք մշա­կույ­թը և կփրկ­վի բար­բա­րո­սի կող­մից սպան­դի ու կո­տո­րա­ծի են­թարկ­վե­լուց:
Շ­տա­պե՛ք, պա­րո­նա՛յք, քա­նի Ա­լի­ևը նավ­թի ու գա­զի մի­լիարդ­նե­րը գոր­ծի չի դրել, դուք քիչ վաշ-վիշ ա­րեք, քիչ ճա­ռեր ա­սեք և սկ­սեք գոր­ծել. պա­հան­ջեք վե­րա­կանգ­նել Ար­ցա­խի կա­թո­ղի­կո­սութ­յու­նը որ­պես ան­կախ պե­տա­կա­նութ­յան հոգևոր կա­յուն դաս, վաղ թե ուշ այդ խնդի­րը լու­ծում է ստա­նա­լու… Հա­յերս մշտա­պես պար­տութ­յուն ենք կրել, երբ պե­տա­կան և կա­թո­ղի­կո­սա­կան ա­թոռ­նե­րը ապ­րել են ի­րենց նկրտում­նե­րով և­ ան­հաշտ ու ծա­խու գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րով դա­վել են ազ­գին ու նրա ինք­նութ­յա­նը: Մ­տա­ծեք այս մա­սին, ճիշտ ժա­մա­նակն է, ձեր ան­տար­բե­րութ­յու­նը կծա­ռա­յի միայն բռնա­տի­րութ­յա­նը՝ Հա­յոց Ար­ցախ­յան թե­մի մշա­կույ­թը նույն­պես կանգ­նեց­նե­լով կոր­ծան­ման եզ­րին…
ՀԳ. 1994 թ. Սիլ­վա Կա­պու­տիկ­յա­նի տա­նը ծա­նո­թա­ցա պատ­մա­կան գի­տութ­յուն­նե­րի դոկ­տոր, պրո­ֆե­սոր, ԵՊՀ-ի պատ­մութ­յան ամ­բիո­նի վա­րիչ Լենդ­րուշ Խուր­շուդ­յա­նի հետ, նա ինձ հարց­րեց՝ ես Ար­ցա­խի՞ց եմ, ո­րով­հետև Ար­ցա­խի մա­սին շատ էի գրում: Պա­տաս­խա­նե­ցի, որ ծնուն­դով Ար­ցա­խից չեմ, բայց Հա­յաս­տա­նից եմ…

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.