2026 թուականը յոբելենական է պոլսահայ նորագոյն գրականութեան համար. 100 տարեկան են Զարեհ Խրախունին, Ռոպէր Հատտէճեանը, Վարդ Շիկահերը եւ Արամ Գամպուրեանը:
Զարեհ Խրախունին անծանօթ անուն չէ հայրենի ընթերցողի համար. նա հայրենիքի գրական «փակ» սահմանները հատել է դեռևս հեռաւոր 1982-ին՝ Երեւանում հրատարակելով «Ես եւ ուրիշներ» ընտրանին, որին պիտի յաջորդէին «Ազատերգութիւն» (Երեւան, 1993), «Քար Հայաստանի» (Ս. Էջմիածին, 1997), «Դարապատում» (Երեւան, 2001), «Տօնազանգ» (Երեւան, 2007), «Տօնականչ» (Երեւան, 2010) հատորները:
Ուրախալի է, որ Զ. Խրախունին իր կենդանութեան օրօք հասցրեց զգալ նաեւ իր ժողովրդի սէրն ու գնահատանքը՝ արժանանալով «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» եւ «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» բարձրագոյն շքանշաններին: Պատահական չէ նաեւ, որ բանաստեղծի 100-ամեակի, ինչպէս նաեւ նոր գրքի ծնունդի տօնակատարութիւնները սկիզբ առան հենց Երեւանի սրտում՝ Խ. Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում, որտեղ Մայիսի 25-ին տեղի ունեցաւ «Զարեհ Խրախունի․ 100 բանաստեղծութիւն» գրքի շնորհանդէսը: Այն կեանքի է կոչուել «Համազգային» հայ կրթական եւ մշակութային միութեան ու Խ. Աբովեանի անուան ՀՊՄՀ «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնի համագործակցութեամբ: Մինչ այս նոյն կառոյցների համագործակցութեամբ լոյս են տեսել «Պոլսահայ գրականութիւնը 20-րդ դարի կէսից մինչեւ մեր օրերը» գիտաժողովի նիւթերի եւ «Զահրատ․ 100 բանաստեղծութիւն» ժողովածուները։
Ողջոյնի խօսքով հանդէս եկաւ ՀՊՄՀ ռեկտորի ժամանակաւոր պաշտօնակատար Լիլիթ Մկրտչեանը՝ ընդգծելով, որ համալսարանի մշակութային կեանքում կարեւոր օր է, քանի որ մեծագոյն պատիւ է հենց այստեղ տօնել անուանի բանաստեղծի յոբելեանը եւ գրքի գինեձօնը: Խրախունին հայրենիքը եւ Սփիւռքը կամրջող արուեստագէտն է, յիշողութեան ու ապագայի, ազգային ոգու եւ մարդկային խորը ապրումների թարգմանը, որի բանաստեղծական խօսքը շարունակում է յուզել, դասեր տալ, փոխանցել մշակութային արժէքներն ու հոգեւոր ներուժը: Լ. Մկրտչեանը վստահ է՝ բանաստեղծական այս ընտրանին նորովի է բացայայտելու Զ. Խրախունու բարդ ու խորը բանաստեղծական աշխարհը:
Վաչէ Պարտիզունու անուան հայ նոր եւ նորագոյն գրականութեան եւ նրա դասաւանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ, «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնի հիմնադիր տնօրէն, հատորի կազմող եւ առաջաբանի հեղինակ պրօֆ. Սուրէն Դանիէլեանը ընդգծեց, որ այս հանդիսութիւնը եւս մէկ առիթ է արուեստագէտի էութեան հաշուեկշիռը կատարելու: Այս գիրքը Զ. Խրախունու բանաստեղծական աշխարհին կրկին մօտենալու, նրա գրական մեծութիւնը զգալու, գրականութեան պատմութեան մէջ նրա տեղն ու դերը ճշգրտելու եւս մէկ փորձ է: Գրականագէտը դեռեւս 1999 թ. հրատարակել է Զ. Խրախունու ստեղծագործութիւններին նուիրուած առաջին համապարփակ գրականագիտական ուսումնասիրութիւնը՝ «Բանաստեղծութեան ազատագրումը․ Զարեհ Խրախունի» խորագրով, աւելի ուշ նրա ղեկավարած «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնը հրատարակել է Զ. Խրախունու բանաստեղծական մի շարք ժողովածուներ:
Խօսելով «առարկայական խորհրդանշապաշտութիւն» շարժումը որդեգրած բանաստեղծի նախընտրելի խորհրդանիշների մասին՝ Ս. Դանիէլեանը յատկապէս առանձնացրեց լեռը, որը լաւագոյնս բացւում է 1963 թ. գրուած «Լեռն ի վեր» քերթուածում: Ճիշդ է, աշխարհում շատ են բարձր գագաթները, որոնց դիմաց մարդն զգում է իր փոքրութիւնը, բայց հայերիս «բիբին խորը բեւեռուած», «միս ու ոսկոր» դարձած երազային ու առասպելական մէկ լեռ կայ՝ Արարատը, որի խորհուրդը նորովի է մեկնում Զ. Խրախունին՝ շարունակելով թումանեանական-չարենցեան աւանդոյթը: Զ. Խրախունու բանաստեղծական յայտնութիւններից մէկն էլ «Հոգեհանգիստ» ստեղծագործութիւնն է, որտեղ բանաստեղծը Յովհ. Թումանեանից յետոյ իրեն իրաւունք է վերապահում ռեքվիեմ կարդալ ժողովրդին։ «Զ. Խրախունու ստեղծագործական դաշտը ամբողջութեամբ ներծծուած է ժողովրդի ճակատագրի գեղարուեստական խնդիրներով, պատմութեան իրապաշտ հիմնահարցերով, սակայն միեւնոյն ժամանակ Զարեհ Խրախունու երգերը համամարդկային հնչողութիւն ունեն»,- նշեց Ս. Դանիէլեանը՝ ամփոփելով պոլսահայ գրողի ստեղծագործական բեղուն ճանապարհը:
«Համազգային» հայ կրթական եւ մշակութային միութեան Երեւանի գրասենեակի տնօրէն Ռուզան Առաքելեանը, նախ, ներկաներին յիշեցրեց, որ «Զարեհ Խրախունի․ 100 բանաստեղծութիւն» գիրքը շարունակութիւնն է «Համազգային»ի նախաձեռնած շարքի: Մինչ այս լոյս են ընծայուել Վահագն Դաւթեանի, Պարոյր Սեւակի, Զահրատի ընտրանիները: Զարեհ Խրախունին իր խոհափիլիսոփայական բանաստեղծութիւններով արժէքներ ու պատգամներ է մեզ փոխանցում նաեւ այսօր: Ռ. Առաքելեանը վստահութիւն յայտնեց, որ գրականագէտները դեռ պիտի անդրադառնան Խրախունուն, նորովի քննեն ու արժեւորեն նրա բանաստեղծական աշխարհը:
Բանասիրական բաժանմունքի դեկան Աշոտ Գալստեանը ուրախութեամբ արձանագրում է, որ միջոցառումը խորհրդանշականօրէն համընկել է բանասէրի միջազգային օրուան, եւ որ Զարեհ Խրախունուն պէտք է արժեւորել ոչ միայն նեղ մասնագիտական շրջանակներում, համալսարանում, որտեղ ծրագրային հեղինակ է, այլեւ դարձնել դասագրքային հեղինակ:
«Համազգային» հայ կրթական եւ մշակութային միութեան կենտրոնական վարչութեան անդամ, ՀՅԴ «Դրօշակ» պաշտօնաթերթի խմբագիր Արտաշէս Շահբազեանի համար «Զարեհ Խրախունի. 100 բանաստեղծութիւն» գրքի ծնունդը յիշարժան երեւույթ է, քանի որ Զ. Խրախունին արեւմտահայ գրականութեան առանցքային դէմքերից է. բանաստեղծի ետեւում մի հսկայ ու մութ անդունդ է, ժամանակ, որը բնորոշւում է կորուստներով ու մշակութային աւերով: Զ. Խրախունին եւ իր գրչընկերները յայտնուեցին Պոլսոյ ամայութեան մէջ եւ նոր շնչով, գեղագիտական նոր ընկալումներով կենդանացրին մեռած գրական անդաստանը:
Զարեհ Խրախունի մարդու, արուեստագէտի, փիլիսոփայի գրական դիմանկարն ամբողջացրեց պոլսահայ բանասէր, մատենագէտ, պոլսահայ գրականութեան գիտակ եւ Խրախունի ընտանիքի տասնամեակների բարեկամ Կարօ Աբրահամեանը (Լիբանան), որն անդրադարձաւ բանաստեղծի՝ դեռեւս անտիպ նամականիին:
Շնորհանդէսին ներկայ գտնուելու համար Պոլսից ժամանել էր նաեւ «Մարմարա» թերթի փոխխմբագիր Նաիրա Մկրտչեան-Սիւզմէն: Նա խօսեց բանաստեղծի եւ «Մարմարա»ի ընտանիքի անքակտելի եւ ջերմ կապերի մասին: Զ. Խրախունին Ռոպէր Հատտէճեանի ամենամտերիմ գրչեղբայրն էր, գրական ճանապարհի հաւատարիմ ընկերը, ինչպէս նաեւ «Մարմարա» օրաթերթի տարեգրութեան անբաժան մասը: Տասնամեակներ շարունակ Զ. Խրախունու բանաստեղծութիւնները, յօդուածները եւ մտորումները առաջին անգամ լոյս էին տեսել հենց «Մարմարա»-ի սիւնակներում: Նա նկատեց՝ բանաստեղծը շարունակում է ապրել, խօսել նոր սերնդի հետ, եւ այս գիրքը՝ իր 100 բանաստեղծութիւններով, այդ երկխօսութեան շարունակականութեան վկայութիւնն է:
ՀՊՄՀ հայ հին եւ միջնադարեան գրականութեան եւ նրա դասաւանդման մեթոդիկայի ամբինոի վարիչ, պրօֆեսոր Աէլիտա Դոլուխանեանը յաւելեց, որ ֆրանսիացի հայագէտ Ժան Պիէռ Մահէն Հայաստանին նուիրուած իր գրքում բարձր է գնահատել Զարեհ Խրախունուն՝ նրան դնելով Յովհաննէս Թումանեանի եւ Պարոյր Սեւակի կողքին:
Գ. Սունդուկեանի ան. ակադեմիական թատրոնի դերասան, ռեժիսոր, երկար տարիներ Պոլսում գործունէութիւն ծաւալած Արամ Կոստանեանը կարդաց Զ. Խրախունու բանաստեղծութիւններից, իսկ ՀՊՄՀ բանասիրական բաժանմունքի ուսանողուհի Կարինէ Մարութեանը կատարեց «Կ’ուզեմ հիմի փչէ զուռնէն» երգը, որի խօսքերը Խրախունու սիրելի բանաստեղծ Ե. Չարենցինն են, երաժշտութիւնը՝ Սասուն Պասկեւիչեանինը։
Միջոցառումը վարում էր «Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնի տնօրէն, բ.գ.թ. Քնարիկ Աբրահամեանը, որը նաեւ «Զարեհ Խրախունի. 100 բանաստեղծութիւն» գրքի խմբագիրն է։ Նա դեռեւս 2013 թ. լոյս է ընծայել պոլսահայ բանաստեղծի մասին իր առաջին գիտական մենագրութիւնը՝ «Զարեհ Խրախունին եւ արեւելահայ բանաստեղծութիւնը» խորագրով: Նա նկատեց, որ այս գիրքը ոչ միայն բանաստեղծի 100-ամեակի նուէրն է, այլեւ իւրատեսակ խոնարհում նրա գրական վաստակի ու յիշատակի առջեւ: Ընդ որում՝ բանաստեղծի յոբելեանի տօնակատարութիւնները շարունակուելու են նաեւ Պոլսում, որտեղ շուտով Պատրիարքարանի հետ համագործակցութեամբ լոյս է տեսնելու Զ. Խրախունու 22 անտիպ քերթուածների «Նկարահանդէս» գիրքը:
Հանդիսութեանը ներկայ էին նաեւ Զարեհ Խրախունու զաւակները՝ Յարօ Ճիւմպիւշեանը եւ Նորա Համբարձումեանը։ Վերջինս Ճիւմպիւշեան-Համբարձումեան ընտանիքների անունից շնորհակալութիւն յայտնեց Խ. Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանի ղեկավարութեանը ջերմ ընդունելութեան համար, «Զարեհ Խրախունի. 100 բանաստեղծութիւն» գրքի նախաձեռնողներին։ «Այսօր մեզի համար առանձնայատուկ ուրախութիւն է ընտանիքով ներկայ գտնուիլ այս ձեռնարկին։ Եղբայրս՝ Յարօն, ամուսինս՝ Ալէնը, թոռնիկը՝ Արի-Պարթեւը, այստեղ ենք, որպէսզի վկայենք, թէ ժամանակը կրնայ անցնիլ, սակայն բանաստեղծի խօսքը կը շարունակէ ապրիլ, նոր ընթերցողներ գտնել եւ նոր սերունդներու հետ զրուցել»։
