ՀՌԻՓՍԻՄԷԻ ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔ / Նարինե ԱՎԱԳՅԱՆ

Ժամանակակից հայկական մանկական գրականության բազմաշերտ դաշտում Հռիփսիմէի ստեղծագործությունները առանձնանում են իրենց ինքնատիպությամբ, ներքին լռությամբ և միաժամանակ՝ խորքային հնչեղությամբ։ Նրա բանաստեղծությունները ոչ միայն գեղարվեստական տեքստեր են, այլև մանկական հոգեբանության նուրբ ուսումնասիրություններ, որտեղ յուրաքանչյուր պատկեր, յուրաքանչյուր կերպար և յուրաքանչյուր բառ կրում է մտածված և զգայական բովանդակություն։

Հռիփսիմէի ստեղծագործական աշխարհը կառուցված է երեխայի ներաշխարհի շուրջ, որը ներկայացվում է իր ամբողջականությամբ՝ անմիջական, հետաքրքրասեր, երբեմն հակասական, բայց միշտ անկեղծ։ Բանաստեղծուհին կարողանում է վերարտադրել մանկության մտածողության տրամաբանությունը՝ առանց այն պարզունակ դարձնելու։ Նրա լեզուն մատչելի է, սակայն երբեք մակերեսային չէ․ պարզության մեջ թաքնված է խորք, իսկ արտաքին թեթևության տակ՝ փիլիսոփայական շերտ։

Հեղինակի բանաստեղծական մտածողության առանցքային գործիքներից են անձնավորումն ու փոխաբերությունը։ Կենդանիները, բույսերը, բնության երևույթներն ու առարկաները Հռիփսիմէի աշխարհում ստանում են մարդկային հոգեբանություն, ձայն և զգացմունք։ Այս գեղարվեստական հնարքը ոչ միայն կենդանացնում է տեքստը, այլև ստեղծում է նույնացման դաշտ, որտեղ երեխան իրեն տեսնում է կերպարների մեջ։ Այդպիսով ընթերցողը դառնում է ոչ թե դիտորդ, այլ` մասնակից՝ ապրելով, զգալով և ընկալելով ստեղծագործության ներքին շարժումը։

«Առուները» բանաստեղծությունը այս առումով օրինակելի է։ Երկու առուների միավորման պատկերը վերածվում է խորհրդանշական գաղափարի՝ համերաշխության, համագործակցության և միասնության ուժի մասին։ Առանձին՝ առու, միասին՝ գետ, իսկ երազում՝ ծով։ Այս պատկերային զարգացումը ոչ միայն գեղարվեստական գեղեցկություն ունի, այլև դաստիարակչական խորք՝ առանց ուղղակի քարոզի։ Այն երեխաներին ներկայացնում է մի պարզ, բայց կարևոր ճշմարտություն՝ միավորվելով մարդը կարող է հասնել ավելի մեծ նպատակների։

Հոգեբանական դիտարկման բարձր մակարդակ է դրսևորվում նաև «Ճուտիկը» բանաստեղծության մեջ։ Փոքրիկ հերոսի պայքարը, պարտությունը և շարունակելու պատրաստակամությունը բացահայտում են մանկության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը՝ փորձառության միջոցով աճելու ունակությունը։ Այստեղ հաղթանակը չի ներկայացվում որպես վերջնական արդյունք, այլ` որպես ընթացք, որտեղ նույնիսկ պարտությունը արժեք ունի։ Այս մոտեցումը ձևավորում է երեխայի մեջ տոկունություն և ինքնավստահություն։

«Տխուր լուսինը» ստեղծագործության մեջ արդեն նկատելի է ավելի նուրբ զգայական շերտ։ Գիշերվա հեքիաթային մթնոլորտը միահյուսվում է մեղմ կարոտի, լույսի և մթի փոխհարաբերության խորհրդանշական ընկալման հետ։ Հռիփսիմէն ցույց է տալիս, որ գեղեցկությունը միշտ չէ, որ ուղեկցվում է ուրախությամբ․ երբեմն այն ունի տխրության երանգ, որն ինքնին արժեքավոր է և զգայականորեն հարուստ։

Հեղինակի գործերում բարոյախրատական շեշտը ներկայանում է չափավոր և բնական ձևով՝ երբեք չվերածվելով դիդակտիկության։ «Կարապների վեճը» ստեղծագործությունը բացահայտում է ընտրության և ներքին երկատվածության թեման՝ բարձրանալու և մնալու, երազելու և հանգստանալու միջև։ Սա ոչ միայն մանկական, այլև համամարդկային խնդիր է, որը ներկայացվում է պարզ, բայց ազդեցիկ կերպով։

Նույնպիսի խորություն ունի «Մատիտն ու ռետինը» բանաստեղծությունը, որտեղ հակադիր գործողությունները՝ ստեղծելն ու ջնջելը, ընկալվում են որպես մեկ ամբողջության մասեր։ Հռիփսիմէն այստեղ հստակորեն ցույց է տալիս, որ սխալը ոչ թե վերջն է, այլ` ստեղծագործական ընթացքի բաղկացուցիչ մասը։ Այս գաղափարը հատկապես կարևոր է երեխայի մտածողության ձևավորման փուլում, երբ վախը սխալվելուց կարող է սահմանափակել նրա ստեղծագործական ազատությունը։

Հեգնական և միաժամանակ ուսուցողական շերտ են պարունակում «Պղպեղը» և «Թույլերը» բանաստեղծությունները։ Այստեղ հեղինակը խաղում է ուժի և թուլության հարաբերականության գաղափարի հետ՝ ցույց տալով, որ արտաքին հատկանիշները միշտ չէ, որ որոշիչ են։ Կծու լեզուն կարող է լինել ավելի ազդեցիկ, քան ֆիզիկական ուժը, իսկ «թույլը» կարող է ունենալ ներքին ուժ, որը հաճախ անտեսվում է։

Հռիփսիմէի մանկական պոեզիան առանձնանում է նաև իր հնչյունական կազմակերպմամբ և լեզվական սահունությամբ։ Տեքստերը ընթերցվող են, հիշվող, ունեն մեղեդային կառուցվածք, որը նպաստում է երեխաների լեզվական զարգացմանը և գեղագիտական ճաշակի ձևավորմանը։ Նրա բանաստեղծությունները հեշտությամբ մտապահվում են, բայց դրանց իմաստային շերտերը բացվում են ժամանակի ընթացքում՝ ընթերցողի հետ միասին հասունանալով։

Այս ամենի արդյունքում Հռիփսիմէի ստեղծագործությունները դառնում են ոչ միայն մանկական ընթերցանության նյութ, այլև դաստիարակչական և հոգեբանական արժեք ունեցող գրականություն։ Դրանք զարգացնում են երևակայությունը, խթանում մտածողությունը, ձևավորում արժեքային համակարգ և նպաստում զգայական աշխարհի հարստացմանը։

Եզրափակելով՝ կարելի է ասել, որ Հռիփսիմէի մանկական աշխարհը մի յուրահատուկ տարածք է, որտեղ հեքիաթն ու իրականությունը միահյուսվում են։ Այն քնքուշ է իր արտահայտչաձևով, բայց խորքային՝ իր բովանդակությամբ։ Նրա պոեզիան հիշեցնում է, որ մեծ ճշմարտությունները հաճախ թաքնված են փոքրիկ պատկերների մեջ, և որ մանկությունը ոչ միայն կյանքի փուլ է, այլև մտածողության ձև, որը կարելի է պահպանել ողջ կյանքի ընթացքում։