ԳԻՐՔ / Հրաչյա ԱՐՄԵՆՅԱՆ

Մարդ­կութ­յան ստեղ­ծած մե­ծա­գույն հրաշք­նե­րից է գիր­քը՝ գրի բնա­կան ու տրա­մա­բա­նա­կան շա­րու­նա­կութ­յու­նը. մտքի մե­ծա­գույն ամ­բա­րիչ ու բաշ­խիչ, հո­գու ըն­կեր ու բա­րե­կամ։ Գիրն ու գրա­վոր խոս­քը մարդ­կանց կյանք են մտել շատ վա­ղուց՝ հա­զա­րամ­յակ­ներ ա­ռաջ։ Մինչ գրքի ի հատ գա­լը մտքի գրա­վոր ամ­բա­րումն ու փո­խան­ցու­մը տե­ղի էին ու­նե­նում գրե հու­շար­ձան­նե­րի մի­ջո­ցով, հե­տո, երբ մարդ­կա­յին միտ­քը հեր­թա­կան թռիչքն ա­րեց և­ աշ­խար­հին պարգ­ևեց թուղթն ու դրա վրա գրա­վոր խոսքն ան­մա­հաց­նե­լու հրաշ­քը, լույս աշ­խարհ ե­կավ գիր­քը։ Հար­յու­րամ­յակ­ներ ա­ռաջ էր դա՝ հին աշ­խար­հում՝ Եվ­րո­պա­յում։ Հայ ժո­ղո­վուր­դը այդ սրբա­զան ծննդյա­նը ա­ռա­ջին ար­ձա­գան­քող­նե­րից մե­կը ե­ղավ։ Հայ ազ­գի մի մեծ զա­վակ լույս աշ­խարհ բե­րեց հա­յե­րեն խո­սող ա­ռա­ջին թղթե հրաշ­քը։ Եվ դա բնա­կան է միան­գա­մայն, որ հայ ժո­ղո­վուր­դը ա­ռա­ջին­նե­րից մե­կը այս աշ­խար­հում գիր­քը պի­տի իր կյանք ըն­դու­ներ, բնա­կան, ինչ­պես սրտի բա­բախ­յու­նը, ժա­մա­նա­կա­յին միա­վոր­նե­րի հա­ջոր­դա­կա­նութ­յու­նը, ե­րեկ­վա ու վաղ­վա անկրկ­նե­լիութ­յու­նը, քան­զի քա­ղա­քակր­թութ­յան բո­լոր ո­լորտ­նե­րին ա­րա­րա­կան մեծ հրայր­քով մո­տե­ցող ազգս այլ կերպ վար­վել չէր կա­րող։ Եվ այս­պես՝ հա­յութ­յա­նը մեծ ա­վե­տիս տրվեց՝ ծնուն­դը հայ գրքի հսկա գեր­դաս­տա­նի ա­ռաջ­նա­ծին զա­վա­կի՝ ճա­կա­տագ­րի բե­րու­մով՝ մտքի օ­տար կա­մար­նե­րի ներ­քո։ Պատ­մա­նա­կա­նո­րեն շատ չան­ցած՝ այս հրաշ­քի ծննդյան ա­վե­տիս­տը տրվեց նաև մայր հա­յոց հո­ղում, և մինչ օրս շա­րու­նակ­վում են այդ ա­վե­տիս­նե­րը և շա­րու­նակ­վե­լու են հար ու հա­վետ, քա­նի կա Ա­րա­րա­տի ժո­ղո­վուր­դը։

Ա­յո, գրքի ա­մեն մի եր­ևա­կում ա­վե­տիս է, տոն՝ մտա­վո­րա­կան մարդ­կութ­յան հա­մար, և հաղ­թա­նակ՝ տգի­տութ­յուն կոչ­վող նող­կա­լի ու ա­տե­լի ճի­վա­ղի դեմ։

Կ­յան­քի ա­մեն մի փու­լում, հանգր­վա­նում պետք է լի­նի գիր­քը՝ որ­պես մտա­վոր հարս­տաց­ման, հզո­րաց­ման, հո­գե­կան բա­վա­կա­նութ­յան, բերկ­րան­քի աղբ­յուր, ներ­քին տե­սո­ղութ­յու­նը զո­րե­ղաց­նող մի­ջոց, բա­զում հե­քիա­թա­յին աշ­խարհ­նե­րում ճամ­փոր­դե­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն, ա­նա­պակ գի­նի, անթթխ­մոր հաց, որ տրվում է գի­տե­լի­քի աստ­վա­ծութ­յան հա­վա­տաց­յալ­նե­րին հո­գու, մտքի վսե­մաց­ման, փա­ռա­վոր­ման հա­մար։

Գիր­քը հա­վա­տա­րիմ բա­րե­կամ է, ա­մեն վայրկ­յան կա­րող ես դի­մել նրան, հույս դնել նրա վրա, նա եր­բեք չի դժգո­հի, չի տրտնջա, չի խա­բի քեզ, կյան­քի ա­մեն մի հոր­ձա­նու­տի մա­սին կտա գի­տել­քի­նե­րի ա­ռատ, անս­պառ ամ­բող­ջութ­յուն։

Գիր­քը կտրում է քեզ ա­նի­մաստ ու ծանր ա­ռօր­յա­յից, տա­նում խո­հե­րի աշ­խարհ, դարձ­նում այդ աշ­խար­հի տի­րա­կա­լը։ Միայն ու միայն գիրքն է, որ դա­րե­րի մտա­վոր ամ­բա­րու­մը սի­րով ու հո­ժա­րութ­յամբ տա­լիս է քեզ. ժա­մեր տրա­մադ­րիր քո կյան­քից գրքին, ու նա քո առջև կսփռի աշ­խար­հի ողջ ի­մաս­տութ­յու­նը։ Բա­ցում ես ի­րար փակց­ված, կիպ գրե է­ջե­րը, և քո առջև հառ­նում, քեզ այ­ցի են գա­լիս մտքի մե­ծե­րը,  ի­մա­ցութ­յուն տա­լիս, միտք ու հո­գի սնու­ցում, լույ­սի շո­ղեր տա­րա­ծում հո­գու, մտքի հեոու­նե­րում։ Գր­քի հետ շփվել, գրքի է­ջե­րին հա­վեր­ժա­ցա­ծը կլա­նել նշա­նա­կում է մարդ­կա­յին ան­ցած ու ներ­կա մտա­ծա­կան աշ­խա­տան­քի ծնունդ բա­րիք­նե­րի ան­սահ­մա­նութ­յու­նից ան­գին մի մաս խե­ցի առ խե­ցի տե­ղա­փո­խել ու ան­թե­ղել հո­գու մեջ։ Ըն­թեր­ցա­նութ­յան ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը մտա­վոր ար­ժեք­նե­րի ան­հատ­նում աշ­խար­հի հետ հա­ղոր­դակց­ման ժա­մա­նա­կա­հատ­ված է։ Ըն­թեր­ցա­նութ­յու­նը մարդ­կա­յին այն զբաղ­մունք­նե­րից է, ո­րի ըն­թաց­քում ստաց­վա­ծը տրվա­ծից ան­հա­մե­մատ շատ է՝ ե­րաշ­խա­վոր­ված, առ­միշտ մնա­ցող, ան­կորն­չե­լի։

Գր­քե­րի աշ­խար­հը մտքի, ի­մաս­տութ­յան, ի­մա­ցու­մի, խո­հի, խոկ­ման աշ­խարհ է։

Գր­քի նկատ­մամբ ու­նե­ցած պա­հան­ջը այս աշ­խար­հում ե­ղած նվի­րա­կան պա­հանջ­նե­րից է, գրքի նկատ­մամբ ու­նե­ցած վե­րա­բեր­մուն­քը՝ գնա­հա­տութ­յան չա­փա­նիշ. մար­դու տե­սա­կը, բա­նա­կան էակ լի­նե­լու չափն ու աս­տի­ճա­նը, մարդ­կութ­յան քա­ղա­քա­կիրթ կող­մին պատ­կա­նե­լը ո­րոշ­վում է նաև առ գիր­քը նրա ու­նե­ցած վե­րա­բեր­մուն­քով։ Գիր­քը, գրքի հան­դեպ ու­նե­ցած վե­րա­բեր­մուն­քը գնա­հա­տո­ղա­կան չա­փա­նիշ, քա­ղա­քակր­թա­կան չա­փիչ է նաև ազ­գե­րի հա­մար. գրքով ու գրքին ուղղ­ված հա­յաց­քով է պար­զո­րոշ դառ­նում նրանց կրթվա­ծութ­յան, քա­ղա­քակր­թութ­յան չափն ու աս­տի­ճա­նը։ Գր­քով, առ գիր­քը ու­նե­ցած վե­րա­բեր­մուն­քով կա­րե­լի է ճա­նա­չել ան­հա­տին ու ազ­գը։

Գիր­քը կա­րող է նաև նվի­րա­կան մղում­ներ ծնել, ար­ժեք­ներ սնու­ցել, միտք լու­սա­վո­րել, նոր ար­շա­լույս բա­ցել, ցան­կա­լի նո­րով փո­խա­րի­նել ան­ցան­կա­լի հի­նը, հո­գե­նո­րոգ­ման ու լավ գա­լի­քի սկիզբ դառ­նալ։ Ա­սել է՝ գրքով կա­րե­լի է, եր­ևի թե, գո­նե մա­սամբ, դե­պի լա­վը հա­կել ան­հա­տին ու ազ­գին։

Գիր­քը մար­դուն ա­նա­սու­նից, գա­զա­նից տար­բե­րող, բարձ­րաց­նող, ար­ժե­քա­վո­րին, հոգ­ևո­րին, լա­վին, բա­րուն, լու­սա­վո­րին, գե­ղե­ցի­կին, Աստ­ծուն մո­տեց­նող զո­րեղ մի­ջոց է։  Եվ ցա­վա­լի է, որ մար­դը կա­րող է ապ­րել մի ամ­բողջ կյանք և չ­բա­ցել մտա­վոր տա­րո­ղութ­յամբ մե­ծար­ժեք ու ան­մահ այս կամ այն գիր­քը, իր հո­գում չըն­դու­նել նրա պա­րու­նա­կա­ծի գո­նե մի փոքր մա­սը, ցա­վա­լի է հենց այդ մար­դու հա­մար։ Գր­քով սնված մար­դը չի կա­րող չտար­բեր­վել, թե՛ ներ­քուստ, թե՛ ար­տա­քուստ, ան­գամ նայ­ված­քով ու կեց­ված­քով, գրքից հե­ռու, գիր­քը մեր­ժող էա­կից, այն­պես, ինչ­պես ազ­նիվ մե­տա­ղից պատ­րաստ­ված զար­դը չի կա­րող չտա­բեր­վել ա­նո­րակ մե­տա­ղից ձուլ­ված ա­ռար­կա­յից։

Մարդ­կութ­յու­նը գիր­քը մեր­ժե­լու դեպ­քում կլի­նի կույր, ստոր մղում­նե­րով ու կրքե­րով լի, ու­նակ միայն չհան­դուր­ժե­լու, վե­րաց­նե­լու, կլա­նե­լու, սպա­ռե­լու, զրկե­լու… Գր­քին հետ­ևե­լու դեպ­քում կվա­նի չա­րը, կփա­կի խա­վա­րը հե­ռու մի ա­նել վայ­րում, որ­տե­ղից այն եր­բեք չի կա­րող դուրս գալ, ա­վե­լի շատ լույս ու արև կու­նե­նա իր կյան­քում։ Գիր­քը աշ­խարհն ա­վե­լի հոգ­ևոր, ա­վե­լի ար­ժե­քա­վոր,  մտա­վոր կյան­քի հա­մար ա­վե­լի նպաս­տա­վոր դարձ­նե­լու ան­գին ա­ռա­քե­լութ­յանն դիր­քե­րում է ա­մեն վայրկ­յան։

Ոչ վաղ անց­յա­լում գի­տա­կան միտ­քը հրա­շա­գոր­ծեց գրքի նոր՝ ոչ թղթա­յին–­թեր­թա­յին տե­սա­կը։ Այ­սօր թվա­յին­–է­լեկտ­րո­նա­յին աշ­խար­հում գրքի, գրքա­յին պա­շար­նե­րի հսկա­յա­կան կենտ­րո­նա­ցում­ներ կան․ ա­մե­նա­տար­բեր դա­րաշր­ջան­նե­րի ծնունդ գրքե­րը հար­ևա­նում են մարդ­կութ­յան ստեղ­ծած թվա­յին­–է­լեկտ­րո­նա­յին ան­սահ­մա­նութ­յան մեջ։ Սա­կայն թղթա­յին–­թեր­թա­յին գրքին գրքի ոչ մի այլ տե­սակ չի փո­խա­րի­նի, ո­րով­հետև գրքի ոչ մի այլ տե­սակ չի կա­րող ու­նե­նալ թղթա­յին–­թեր­թա­յին գրքի տես­քը, կազ­մութ­յունն ու բույ­րը՝ շո­շա­փե­լի, զգա­յա­րան­նե­րով ըն­կա­լե­լի… Գի­տութ­յան, տեխ­նի­կա­յի ինչ հրաշք­նե­րով էլ ներ­կա­յա­նա գիր­քը, միև­նույն է, դրա տպա­գիր մարմ­նա­վոր­մա­նը չի հաս­նի։

Ա­յո, հրաշք է գիր­քը, թե­պետ տար­բեր գրքեր տար­բեր չա­փով են հրաշք, և մար­դաս­տեղծ մյուս հրաշք­նե­րի՝ գրա­կա­նութ­յան, ար­վես­տի, գի­տութ­յան, ի­մաս­տա­սի­րութ­յան և­ այլ­նի նման, նրանց հետ սերտ միաս­նութ­յամբ, նաև իբրև նրանց հունձ­քե­րի վերջ­նա­հանգր­վան ու ամ­փո­փա­րան, այն սնում է հո­գին, ինչ­պես հա­ցը՝ մար­մի­նը։ Հույժ ցան­կա­լի է, ե­րա­զե­լի ու մաղ­թե­լի, որ մարդ­կութ­յան հա­մար հա­մայն ներ­կա ու ա­պա­գա բո­լոր օ­րե­րին հե­ռու-մո­տիկ բո­լոր ծա­գե­րում այս մեծ աշ­խար­հի տի­րա­կան լի­նի ու հա­վետ մնա այդ­պի­սին կե­նաց ու­ղին գրքով անց­կաց­նե­լու պա­հան­ջը հո­գեծ­նունդ։

Սի­րենք գիր­քը, ըն­դա­ռաջ գնանք նրան, դարձ­նենք այն մեր ապր­վող օ­րե­րի կար­ևոր մա­սը․ գրքե­րի ան­սահ­ման ու հրա­շա­լի բազ­մութ­յու­նը, նրա­նից ա­նընդ­հա­տա­բար ճա­ռա­գող լույ­սը սպա­սում են մեզ․ մեր հո­գի­նե­րը այդ լույ­սի կա­րիքն ու­նեն։

Հ­րաչ­յա ԱՐՄԵՆՅԱՆ

Բան. գիտ. թեկ­նա­ծու

«­Պատ­մա­բա­նա­սի­րա­կան հան­դես»–ի հա­յե­րեն բաժ­նի խմբա­գիր