Ժամանակ առաջ ուկրաինացի որոշ հրատարակիչների արտառոց է թվացել մեր անվանի արձակագիր Լևոն Խեչոյանի «Հողը դողում է» պատմվածքը՝ իր վերնագրով ու հաճախակի շեշտվող այս բառերով. «հողը դողում է ոտքերիս տակ»: Խեչոյանի գործերի ուկրաիներենի նվիրյալ թարգմանիչ Անուշավան Մեսրոպյանն իր հուշերում ներկայացրել է, թե ինչպես են առարկել իրեն՝ ասելով. «Հողը չի կարող դողալ, կարող է միայն ցնցվել»: Նրանց անհաղորդ էր պատերազմի եռքից տառապյալ մարդու ու վտանգված իր հայրենիքի մեկտեղված սրտխփոցի՝ ուժերի գերլարումից առասպելական դարձած դիմակայումը:
Հիմա, Ուկրաինայում մոլեգնող պատերազմը երևի սարսափի բոլոր համազարկերով հասկացրել է ոչ միայն տարակուսող հրատարակիչներին, այլև այդ երկրի բոլոր բնակիչներին, թե ցավից ինչպես կարող է հողը դողալ:
Իսկ Խեչոյանի այս գործի մասին շատ է խոսվել ոչ միայն մեզանում: Այն թարգմանվել է մի շարք լեզուներով: Հաճախակի մեջբերվող «հողը դողում է ոտքերիս տակ» միտքը պատմվածքում նկարագրվող դրամատիկ դեպքերին՝ առավել ուժգնություն, խոսքին խաղաղության տենչանքի հնչողություն է հաղորդում: Ասես ողջ երկրագունդն է դողում պատերազմի հարվածներից ու բերած արհավիրքներից: Գրականագետների գնահատմամբ՝ այն հայ գրականության՝ արցախյան պատերազմի մասին գրված լավագույն գործերից է: Լևոնը արցախյան առաջին պատերազմի կամավորներից էր՝ Հրազդանի ջոկատի կազմում: Մարտական գործողությունների հետագիծը բավականին լայն է՝ Արաքսի ափից մինչ Օմար: Պատերազմը նրա գրչին նոր, հզոր երակ է հաղորդել՝ երևացնելով հրաշալի գործեր՝ վեպ ու պատմվածքներ:
Ցավոք, պատերազմը նաև խարխլել է նրա առողջությունը, և տաղանդավոր գրողը վաղաժամ է հեռացել կյանքից: Սրտի կսկիծով ասենք. իսկ նրա պես քանի՞- քանիսն են պատերազմից վերադարձել չերևացող վերքերով՝ չիմանալով, որ պատերազմն արդեն դաժանորեն բուն է դրել իրենց մարմնում:
Հիմա, հայրենակորստից հետո, մի հրաշք լիներ, մեր ազատամարտի բոլոր նահատակները բացեին իրենց աչքերն ու տեսնեին, թե իրենց սիրելի Արցախի հետ ինչպես վարվեցին: Գուցե նրանց ցասումն ու բողոքն արթնացնի այս երկրի «պանծալի ազգային ջոջերին»..
Իսկ մեր հողն այսօր էլ դողում է, ինչպեսև՝ մեր սիրտը: Փոխադարձաբար, միմյանց կորցնելուց: Թշնամու ոտքի կոխան է դարձել մեր հայրենիքը՝ հազարամյակների պատմությամբ, կորսված հաղթանակով ու հպարտությամբ: Համայն հայության հայրենիքն էր Արցախը, իսկ նրա կորուստը ևս համայն հայությանն է: Ինչ անլուր տառապանք ասես, որ չկրեցինք, միայն թե չկորցնեինք մեր տունը, մեր ամեն ինչը: Եվ այդ ամենը՝ տասնամյակներ շարունակ: Մեր հայրենիքն այնքան փոքրիկ էր, որ սահման ու թիկունք հասկացությունները շատ պայմանական էին բոլոր պատերազմների ժամանակ: Ո՞ւմ է հիմա հետաքրքիր, որ առաջին պատերազմի տարիներին Ստեփանակերտի, շրջկենտրոնների փողոցներն ամեն օր արյունոտվում էին, որ սարսափ ֆիլմերին գերազանցող տեսարաններն անպակաս էին՝ թշնամու հրետանու հարվածներից, ռումբերի պայթյունից: Ո՞ւմ են հետաքրքիր սովից ու ցրտից, օրավուր ահագնացող տագնապներից դաժանորեն շրջադարձվող մեր ապրած տարիները: Թանկ ու անդառնալի են մեր կորուստները: Սևազգեստ կանանց, որբերի ու սգավորների մոլորակ էր դարձել Արցախը: Բայց ոչ՝ թևաթափ, այլ՝ արյան գնով ձեռք բերած հաղթանակով ապրելու, իր հողն ամուր պահելու անսասան կամքով: Բայց այս ամենը ո՞ւմ է հետաքրքիր, սիրտ փոթոթող մանրամասներն անգամ ինքներս չենք ուզում վերհիշել: Բայց դրանցից յուրաքանչյուրում մի նվիրական նշխար կա՝ մեզ ապրեցնող ու մարդկային մեր կերպարանքը պահող: Ամենադժնի ժամանակներում անգամ միմյանց կարողանում էինք սատարել, օգնության ձեռք մեկնել՝ ապագայի հույսով:
Առաջին պատերազմից հետո ասում էինք՝ բազում զրկանքների արդյունքում ազատվեցինք թուրքից, մաքրեցինք մեր մի բուռ դարձած Արցախը: Միացանք Մայր հայրենիքին: Ու նաև ասում էինք, որ այլևս ոչ մի պատերազմի զրկանքների ուժ չենք ունենա դիմանալ:
Չգիտեինք, որ դեռ պիտի գային 2016, 2020, 2023 արյունոտ թվականները: Չգիտեինք, որ առաջին պատերազմի որբերը պիտի հասակ առնեին՝ հայրերի փոխարեն մարտի նետվելու համար: Չգիտեինք, որ նորից ու նորից պիտի տառապեինք՝ ցմրուր, միայն թե՝ մնայինք մեր Արցախում: Եվ որ ամենասարսափելին է, չգիտեինք, որ ազատագրական պայքարի, կենաց – մահու մաքառման երեք տասնամյակը հատելուց հետո կկորցնենք ամեն ինչ:
…Փախստական արցախցիներիս հասցեին ինչ ասես, որ չենք լսում: Շատ շատերն են գիտակցում արցախակորստի հրեշավորությունն ու ճակատագրականը՝ Մայր հայրենիքի անվտանգության համար: Հաճախակի ենք լսում՝ շնորհակալ եղեք, որ փրկվել եք: Եթե փրկվել ենք, ապա ինչո՞ւ է մեր հացն այսքան դառը…
Արցախի կարոտը… մինչև երկինք հասնող ու ոչնչով չամոքվող մեր կարոտը միայն կարող է ուժ առնել և տունդարձի ճամփա բացել…
