(Չէի ուզում, բայց չկարողացա չգրել)
Մեկը շոյում էր ճակատը, շշնջում՝ աչքերդ բա՛ց։ Մայրն էր. արթնացնում էր, որ դպրոցից չուշանա։ Տատն էր` Խոնարհին կթել, փրփրոտ կաթը բերել էր, որ տաք-տաք խմի։ Ասում էր՝ աղջիկ երեխայի կոնքերն ամուր պիտի լինեն, որ երբ մեծանա, ծննդաբերելու ուժ ունենա։ Զարթնեց։ Ուզեց նորից աչքերը փակել՝ մորը, տատին կարոտել էր, սուր, անսովոր մի հոտ խուտուտ տվեց ռունգերը։ Ախտազտչի հոտ էր: Նայեց շուրջը՝ պատերին օտարերեն պատկերագրեր կային։
– Բժի՛շկ, զարթնեց,- սվսվաց օդը։
Ձգախեժե շերտավարագույրը, որ ճեփ-ճերմակ էր (սենյակում ամեն ինչն էր շլացուցիչ ճերմակ), խշշաց, ու տարիքն առած, բայց ըմբիշի դրսերևույթը պահպանած մեկը ներս մտավ։ Կռացավ Արմինեի մահճակալին, հանեց մուգ ակնոցը, անգույնը դրեց, շարժումներով հասկացրեց, որ բիբերը աջ-ձախ, վերև-ներքև թեքի։ Կլորադեմ մի աղջիկ, որ շպար ու շրթնաներկ էր բուրում, հայտնվեց ու հենց խոսել սկսեց, Արմինեն գլխի ընկավ, որ նրա ձայնն էր շշնջացել՝ «Բժի՛շկ, զարթնեց»։
Հիմա նա արդեն անցել էր իր առօրյա պարտականություններին. հաղորդավարի միապաղաղ հնչերանգով էր խոսում.
– Իմ անունը Կարինե է, ես թարգմանչուհի եմ, դուք գտնվում եք «Բժիշկներ առանց սահմանի» կենտրոնի վերականգնողականում, ձեզ բուժում է հոգեվերլուծաբան Ժան-Պիեռ Օլիվիեն, ավելի հեշտ՝ պարոն Ժանը կամ պարոն Պիեռը։ Նա ցանկանում է իմանալ, թե ինչպե՞ս եք ձեզ զգում։
– Լավ եմ զգում,- ասաց Արմինեն ու փորձեց վեր կենալ։
Բժիշկը ժպտաց, ձեռքի շարժումով նրան ետ՝ տեղը պառկեցրեց, վերմակն ուղղեց, բռնեց մատների ծայրերը, պինդ սեղմեց։ Զարկերակը չէր շոշափում, ուզում էր ստուգել՝ մարմնում դեռևս դողացնցում կա՞, թե՞ չէ։ Ներս քաշված շուրթերը դժվարությամբ, համարյա աննկատ էր շարժում, ասես ինքնիրեն՝ մտքում էր խոսում։ Այնուամենայնիվ, Կարինեն նրան լսում, թարգմանում էր։
– Բժիշկն ուրախ է, որ ձեր ինքնազգացողությունը լավ է, բայց գտնում է, որ դեռ պառկած պիտի մնաք։ Ուստի, խնդրում է համբերությամբ զինվել, իր բոլոր հրահանգները կատարել։
Աչքերը փակեց. մայրն ու տատը չքացել էին։
Նա ֆրանսերեն չէր իմանում, բժշկի ասածներից, Կարինեի թարգմանածներից այնքանն ընկալեց, որ իրեն բուժում են։ Որոշակի ի՞նչը, չիմացավ։ Ճիգ գործադրեց, որ հիշի, թե ե՛րբ, ինչպե՛ս է այս ճերմակ վանդակասենյակում հայտնվել։ Անցած օրերի մութ հեռապատկերը, ինչպես իրենց գյուղի ակումբի պաստառը կինոդիտման սկզբում, աղոտ լուսավորվեց, ինքը, ցրտից սրթսրթալով, Գյումրիի գլխավոր հանրախանութը մտավ… Մուշտակ էր փորձում, ոնց որ թե ուզում էր գնել։ Չէ՛, հաստատ էր գնելու, մոր գտնվելն ինքն իրեն նվեր անելու լավ առիթ էր համարելու… հատակի ալիքվելը, առաստաղի գահավիժելը երազո՞ւմ էր տեսել, թե՞ իրականում, չէր մտաբերում։
Շրջայցն ավարտվեց, հիվանդները հանգիստ շունչ քաշեցին, չաչանակի խոսք ու զրույց ծայր տվին։ Իրար չէին տեսնում, բայց ձայները բարձրացնելով՝ աշխատում էին իրենց լսեցնել, երևակայածին մանրամասներով ու չափազանցումներով նկարագրում էին, թե գլխներին ինչ է եկել չորս երկվայրկյանում։ Կանացի՝ անգութ ու անողորմ մրցակցություն էր թափ առել՝ յուրաքանչյուրն ուզում էր ամենածանր կորուստներն իրենը համարել, Քրիստոսի փշեպսակը ուրիշի չզիջել։ Սումգայիթցիները (Արմինեն միակը չէր՝ խեղվածների մեջ, պարզվեց, շատ սումգայիթցիներ կային), տեղացիներին գերազանցելու համար դեկտեմբերյան գետնաշարժին փետրվարյան սպանդն էին հավելում։
Այս ու այն կողմ նայեց, տեղի բարբառով խոսող բուժքրոջ ձայն լսեց։ Ուզեց իմանալ՝ եղբորը հայտնե՞լ, իր տեղն ասե՞լ էին։ Խնդրեց, բուժքույրը մոտեցավ։
– Ես Գյումրիում հարազատ եղբայր ունեմ։ Իմացե՞լ, ինձ գտե՞լ է։
– Ի՞նչ եղբայր,- բուժքույրը, թվաց, զարմացավ։
– Նա ճարտարապետ է, Նանե դիցուհու փողոցում է ապրում, ճարտարապետ Արշամ Առուշանյանը։
Բուժքույրը կռացավ, մոր նման ուղղեց բարձը.
– Հետո, հետո, բալա՛ ջան…
– Ո՜նց հետո, հարսս հղի էր, այս քանի օրը պիտի ծննդաբերեր։
Բուժքույրը կաղ էր, շորորալով դուրս փախավ։ Ընդոստ շպրտեց վերմակը, կոշիկները որոնեց, չգտավ, հիվանդանոցային հողաթափերը հագավ, որ երկրաշարժի միջով Նանե դիցուհու փողոց գնա։ Քայլ արեց, երերաց։ Գլուխը նվում էր։ Գլուխը չէ, ծոծրակը ողնուղեղին միացնող հոդը։ Բռնվեց մոտակա մահճակալի սնարից, որ երկրորդ քայլն անի, ընկավ։ Կանայք ճչացին, հայտնվեց պարոն Ժանը, Արմինեին գրկեց, տարավ պառկեցրեց անկողնում։ Հոգեվերլուծաբանի դեմքը, որ առանց այն էլ խնամքով սափրվելուց ստեպղինագույն էր դարձել, ձայնը բարձրացնելիս շառագունեց։
– Ես արգելում եմ այս հիվանդասենյակում երկրաշարժի մասին խոսել (Կարինեն հազիվ էր հասցնում թարգմանել), հասկացե՛ք այդ հասարակ բանը՝ ձեր օգտի համար եմ արգելում։
Ծխամորճը հանեց, առանց վառելու մոխրացած բույրերը խորը ներս քաշեց։
Թարգմանչուհին նկատեց, որ Արմինեն արդեն վախվորած է նայում հոգեվերլուծաբանին, կռացավ, տաքուկ շշնջաց.
– Պարոն Ժանը բարկանում է, որովհետև քեզ մահաքնից հանելու համար շատ չարչարվեց։ Այս տարիքում Ֆրանսիայից եկել, Հայաստան է հասել, որ հոգեցնցվածներին օգտակար լինի, իսկ մերոնք նրա ասածները չեն լսում, եթե լսում էլ են, չեն կատարում, օտարական են համարում: Մինչդեռ նա հայերին շատ է սիրում. ուսանողական տարիներին Վիլ-Ժուիֆի հոգեբուժարանն է հասել, որ տեսնի Կոմիտասին։
Երբ Արմինեն հաջորդ անգամ բացեց աչքերը, հիվանդասենյակում գիշերալամպի լույսով նույն կապույտն էր թրթռում։ Խավարը անսպասելի պատեց՝ «Հետո, հետո, բալա՛ ջան…»։ Ձայնը կաղալով փախավ: Բա ծննդկա՞նը, չծնված երեխա՞ն։
Այս անգամ անաղմուկ սահեց վերմակի տակից, մոտեցավ հանդերձակալին, ինչքան ձորձկոն ձեռքն ընկավ, վրա-վրա հագավ։ Կռացավ, շոշափելով շեմին կանացի կիսաճտքեր գտավ, որոնց վրա սպիտակ, սորուն փոշի էր նստել։ Հագավ, ոտքերը մերկ էին, սառեցին։ Բավական հետո մարմնի ջերմությունից տաքացան։ Գիշերապահը քնած էր, բայց դուռը բաց էր` երկրաշարժից հետո հոգեցնցումները հաճախակիանում էին, գիշերվա ամեն ժամի հիվանդ էին բերում։ Դուրս եկավ, շփոթահար կանգ առավ։ Այն բարձրահարկերը, որոնցով մի քանի օր առաջ կողմնորոշվում, Նանե դիցուհու փողոց էր գնում, չկային։ Շենքերը փլուզվել, իրենք իրենց գերեզմանաթմբերին էին վերածվել։ Նայեց վեր, երկինքը տեղում էր։ Գիշերվա այդ ուշ ժամին կիսալուսնի մահիկը աստղերի շղարշով քողարկվել, ավերակների վրա արևելյան մեղկապար էր պարում։ Հեռվում խարույկ առկայծեց, բոցերը մատների պես վեր-վեր ձգվեցին, բայց մեղկապարուհուն չհասան, տարտամ թրթիռներ դարձան։ Կրակ միայն կենդանի մարդիկ կարող էին անել։ Մոտեցավ։ Մի քանի հոգի բոլորվել, փլատակված շենքին էին նայում։ Ուզեց Նանե դիցուհու փողոցը հարցնի, մատով սաստեցին, որ լռի։ Նրանք ավերակույտին ոչ թե նայում, լսում էին, ընդերքից տնքոցի, նվոցի էին սպասում։ Ասում էին՝ քաղաքի ինչ-որ թաղում, ինչ-որ շենքի քարակույտերից նորածնին գրկած հարս են հանել։ Երկուսն էլ ողջ են եղել։ Հարսը ութ օր ոչինչ չէր կերել, մատը ծակել, իր արյունով սնել էր երեխային։ Հույսը քամու բերանն ընկած խարույկի նման թեժացավ, ձայնը դանդաչեց.
– Նանե դիցուհու փողոցը ո՞ր կողմն է։
Ծխից արցունքոտված հայացքները չշեղեցին ավերակույտից. մի կին, որպեսզի իրենց չխանգարի, գլխով խավարը ցույց տվեց։ Անհարմար կիսաճտքերի տակ գեշ ճլմփում էր ձյունացեխը, Արմինեին անընդհատ այս ու այն կողմ էր նետում, բայց հավասարակշռությունը պահպանում, չէր գայթում։ Հասավ մի ուրիշ խարույկի, նկատեց մետաղե ճոճանակը, որ բակում եղբայրն էր տեղադրել չծնված երեխայի համար։
Կենդանի մարդու ոտնաձայն լսելով՝ խավարում աչքեր փայլեցին, երկար Արմինեին զննեցին։ Չճանաչեցին, բայց քանի որ ճոճանակից հայացքը չէր կտրում, մի կողմ քաշվեցին, բետոնի բեկորին փռված խավաքարտի վրա տեղ տվին։
Երկու հոգի պպզել, շենքի ավերակների շուրջը զոհված բնակիչների թվով մոմեր էին շարել, վառել էին ուզում։ Մոմերը մի ակնթարթ առկայծում, հանգչում էին։ Չէին հասցնում այրվել։ Այդպես օրհասն է անակնկալ փչում, հանգցնում մարդկային կյանքը։
– Էս շենքից ո՞վ է փրկվել։
Ճոճանակը համրացավ։ Կողքին նստածը խուլ հազաց, ու Արմինեն գլխի ընկավ, որ ծեր տղամարդ է։
– Էս ենք մնացել, աղջի՛կ ջան։ Էն էլ էն պատճառով, որ ամեն օրվա պես նախաճաշից հետո երեխեքին թարմ օդի՝ ճոճվելու էինք հանել։ Դո՞ւ ով ունեիր։
– Եղբայրս՝ Արշամը, հարսս՝ Լաուրը։
– Արշա՞մը։ Լաո՞ւրը։
Հառաչեցին…
Գիշերը հալչում էր, երկնակամարով մեկ գալարվող հայրատ մեղկապարուհին չքվեց։ Որքան լուսանում, այնքան լավ էր երևում, թե ինչպես են զոհվածների հոգիները լուսաստղ դառնում, փլատակների արանքներից երկինք ելնում։ Երևի այդ պատճառով էր հայերի երկինքը այդքան աստղաշատ։
Ծերունին վեր կացավ.
– Աղջի՛կ ջան, ինչքան էլ սուգ անենք, օգուտ չունի, ե՛լ, տուն գնանք։
Օրը բացվում էր, բայց փարատվող խավարում կանգուն տուն չէր երևում։ Մոմ վառող պառավը հաստատ ծերունու կինն էր, ետևներից եկավ, վերջում առաջ անցավ: Ավերակների մյուս կողմն անցան, դատարկ դագաղների կողքի գորշ վրանը մտան։ Գիշերային սառցաբյուրեղը կակղել, խտակտավից ներծծվում, կաթում էր, հատակը խոնավ բորբոս էր բուրում։
Ծերունին մոտեցավ թիթեղե վառարանին, տեսավ՝ հանգել է, կռացավ, որ վառի։ Իրար վրա լցված գրքերը մեջտեղից պատռում, պաղ որկորն էր նետում։
– Էդքան աչքի լիս խավարեցրի, կարդացի-կարդացի, սուտ դուրս էկավ ձեր միջի գրածները։
Կրակն արագ-արագ թերթում էր գրքի էջերը, ու հենց մոխրանում էին, սատանայի նման ծափ էր զարկում, հաջորդին անցնում։ Պառավը անկյունից մարդասիրական օգնության մսի պահածո հանեց, առանց բացելու վառարանի վրայի մրոտ կաթսան ընկղմեց։ Վրանում տարածվող ջերմությունից գետնին փռված փալաս-փուլուսի տակից մի տղա գլուխը հանել, զարմացած նայում էր շուրջը. ծերունուն տեսավ, հարցրեց.
– Պապի՛, պապան չեկա՞վ։
– Չէ, բալա՛, քնի՛, պապին քեզի մեռնի։
Տղայի ոտքերի կողմից աղջկա մրոտ դեմք ծիկրակեց.
– Մաման էլ չկա՞։
– Կգա, Սոնի՛կ ջան, կգա։
Քույր-եղբայր նորից գլուխները թաքցրին, որ քնեն, սպասման ժամանակը շուտ անցկացնեն։
Ծերունին կաթսայից հանեց, սովորական դանակով վարժ բացեց եռման ջրի մեջ տաքացած պահածոն։ Մսաջուրը դեռ քլթքլթում էր։
– Կե՛ր, աղջի՛կ ջան։
Ցեխի գույնի, ցեխի պես մածուցիկ հացը մեջտեղից կիսեց, կեսը Արմինեին մեկնեց, մյուս կեսից էլ ինքը մի մեծ պատառ պոկեց, թաթախեց տաք մսաջրի մեջ։ Հետո միտքը փոխեց, կռացավ, սեղանի տակից շոշափելով օղու շիշ բերեց։ Լիքը-լիքը լցրեց իրենց փրկած միակ մետաղե բաժակը։
– Օղորմի բոլոր անցավորներին, աղջի՛կ ջան, ախպերդ կուլտուրական, լավ մարդ էր, մեծին հարգել, փոքրին սիրել գիտեր։
– Հարսն էլ էր լավը,- վառարանի կողքից ձայնեց տաքացող պառավը, չնայած ծերունին հակառակը չէր ասել,- որ երեխան ծնվեր, հաշտ, համերաշխ ընտանիք էին դառնալու, իրար շատ էին սիրելու։
Բոլորեփից Ցղնայի գառան մատաղի համն էր առնում, բայց պատառը կոկորդից ցած չէր սահում։
Այն, ինչ չէր լինելու, եղել էր։
Վեր կացավ, որ դրսում լա։
– Շնորհակալ եմ, ես գնամ։
– Հլա շատ ջահել ես, աղջի՛կ ջան, վերջին տխրությունդ լինի, սուգդ մի՛ պահի։
Չհարցրին, թե ո՞ւր է գնում, ինչպես գիշերը չէին հարցրել, թե ակնակուր խավարում որտեղից հայտնվեց։
Առավոտ էր, բայց դրսում ավելի ցուրտ էր, քան գիշերը։
Արևը չէր ծագում։
Անթաղ դիակների մեռելահոտը, որ ամբողջ գիշեր քարակույտերի տակ անթեղված էր մնացել, լույսի հետ տարածվում, խեղդում էր։ Շնչել չէր լինում։ Այս ու այն կողմից արդեն բուլդոզերների հռնդյուն էր լսվում։ Քաղաքը հույսը կտրել էր, փլատակները վերացնելու, անհետացնելու էր, որ մնացողները ապրել կարողանային։ Ուրեմն, եղբայրը գերեզման չէր ունենալու։ Հայրն էլ չունեցավ։ Տատն էլ։
Վերականգնողականի դարպասների մոտ պարոն Ժանը ձեռքերը շփելով հետ-առաջ էր գնում։ Արտահագուստի վրայից ուսերին մորթե տաք վերարկու էր գցել, բայց երևի վաղուց էր սպասում, որովհետև ստեպղինագույն այտերը կապտել էին, բարակ քիթը սրվել, մի տեսակ ցած էր կախվել։ Արմինեին նկատելով՝ նա ոչինչ չասաց, ներս մտավ, բայց ոչ թե հիվանդասենյակ, վրանի հեռավոր անկյունը, իր բաժանմունքը տարավ։ Բուժսենյակում նա մի նեղլիկ գրասեղան ուներ, ինչպես նաև թախտի պես չոր, սպիտակ սավանով ծածկած օթոց, որի վրա հիվանդների հետ հոգեվերլուծական բուժումներն էր անցկացնում։ Նա օթոցին նոր սավան փռեց, Արմինեին հասկացրեց, որ վերարկուն հանի, շորերով պառկի։ Ձևն էլ ցույց տվեց՝ մեջքի վրա, ձեռքերը գլխատակին, հայացքը առաստաղին։ Իսկ ինքը նստել էր սնարի կողմում. աղջիկն սկսեց մրսել, ոտքի եղունգներից մինչև մազերի ծայրը դողդողում էր։ Կրծքավանդակում կարծր սառցաբեկոր էր ծանրացել, ոչ մի կերպ չէր հալվում։ Մի պահ ուզեց տաք ծածկոց խնդրել, բայց գլխավերևում լսվեց հոգվերլուծաբանի նրբաձայնը.
– Լա՛ց։
Դա բուժման համար անհրաժեշտ այն մի քանի բառերից էր, որ սովորել էր Հայաստանում։
Արմինեին թվաց, թե լավ չլսեց բժշկի ասածը, նույնիսկ կարծեց ֆրանսերեն խոսեց։ Օտարոտի ու խիստ էր առոգանությունը։
– Լա՛ց։
Արմինեն երկու ձեռքերով կառչեց օթոցի տախտակներից, որ դողոցը զսպի, բժիշկը բղավեց, գրեթե կոպտեց.
– Լա՛ց՝ ասում եմ։
Արմինեն առանց այն էլ լցված էր, վիրավորվեց, լաց եղավ բժշկի կոշտ հրահանգից։ Հետո լացը հեկեկոցի փոխվեց, որն ընդհատվում էր հեղձուկ փղձկումներով։ Ժան-Պիեռը ամեն ինչ գիտեր, հերթով հրահանգում էր.
– Լա՛ց, դու տատ ես կորցրել։
– Հայր…
– Եղբայր..
– Եղբոր չծնված երեխա…
Աղջկա դեմքը արցունքով էր ողողվել, նա թրջել էր վզնոցը, պարանոցը, արդեն տակի սավանն էր տեղ-տեղ թացանում, բայց ուզում էր էլի լաց լինել, որովհետև որքան լալիս, այնքան թեթևանում էր։
Ներս մտավ Կարինեն ու միանգամից վրա տվեց.
– Բա դա անելու բան էր, որ արեցիր։ Ամբողջ գիշեր աչք չենք փակել, քեզ ենք ման եկել։
Տեսնելով Արմինեի վիճակը՝ ուզում էր դուրս գալ, բուժքրոջը կանչել, որ հանգստացուցիչ սրսկի, Ժան-Պիեռը չթողեց։
Արմինեի արցունքները հետզհետե նվազում ու տաքանում էին։ Կրծքավանդակի սառցաբեկորն էլ էր տեղի տվել, կարողանում էր խոր, կանոնավոր շնչել, Կարինեին լսում, նույնիսկ պատասխանում էր:
– Բժիշկը հարցնում է՝ ուրիշ տեղ հարազատներ ունե՞ք։
– Այո, մայր ունեմ։
– Շատ լավ է, որտե՞ղ է։
– Բաքվում պատանդ է։
– Չունենալու հաշիվ է։
Բժիշկը վերարկուն նետեց ուսերից, շրջվեց, որ Արմինեն տեսնի իր դեմքը։
– Հիմա օթոցից վեր կկենաք ու կհեռանաք Գյումրիից։ Այս քաղաքում դուք այլևս անելիք չունեք։ Որպեսզի շարունակեք ապրել, անցյալը պիտի անցյալում թողնեք։ Եթե համաձայնվեք, կմիջնորդեմ, որ ձեզ Երևանի մեր կենտրոնը փոխադրեն։ Այնտեղ ավերակներ չեք տեսնի, մեռելահոտ չեք շնչի, հավատացե՛ք, անհամեմատ արագ կապաքինվեք։ Համաձա՞յն եք։
– Ինձ համար միևնույնն է,- թոթվեց ուսերը։
Նրա համար, իրոք, արդեն ամեն ինչ միևնույնն էր։
Մինչդեռ երկրաշարժը իրենից առաջ, վաղուց արդեն Երևան էլ էր հասել։
