ԻՆՔՆԱՆԿԱՐԻ ՓՈՐՁ
Խոսքաձևերից ամենադժվարը, թերևս, ինքնախոսությունն է, որովհետև ո՞ւմ, եթե ոչ քեզ ես ասում բացարձակ ճշմարտությունը՝ քո ներփակ-անտեսանելի Հոգուն, որ քո մեջ ապրող տիեզերական պահապանն է, նույն ինքն՝ Աստված։ Հոգին պետք է, այո, մեծատառով գրել, քանի որ նա երևույթ է ավելի, քան մարդկային, աշխարհագրական, մշակութային, գիտական բյուրավոր անուններ։ Ամենքը չէ, որ Հոգի ունեն։ Լինում է շատ ու ավելի շատ կեղծ հոգի՝ չար, նախանձ, դավադիր, վրիժառու, թունավոր, որի ներքին-արտաքին նշանը սև կամ սևախառն գույնն է։ Այնինչ Հոգին կրում է վերին լույսը և լույս է արտածում իր աչքերով։ Ես հավատում եմ դրախտի գոյությանը, նաև գիտեմ՝ դժոխք կա։ Որտե՞ղ կհայտնվեմ վաղը կամ մի քանի տարի հետո։ Իհարկե, ցանկանում եմ դրախտին արժանանալ, բայց դա պայմանավորված է Հոգուս լույսի մաքրությամբ։ Արդյո՞ք իմ լույսն այնքան անաղարտ է, որ այժմ չկասկածեմ՝ այս երկուսից որի՞ն եմ ընդհուպ մոտեցել…
Ես հուզական մարդ եմ, շատերը դա չգիտեն, ավելի իմ զգացմունքներն են մտածում։ Իմ ամբողջ գեղարվեստական «ինտելեկտուալիզմը» ձևավորվել է ինձ համար գլխավոր երեք հուզմունքներից՝ սեր, մենակություն, տառապանք։ Հաճախ նրանք են ինձ թելադրել արձակ ու դրամատուրգիական սյուժեները։ Իմ ստեղծագործություններում նրանք առանձին գոյություն չունեն, սերը տառապում է մենակությունից, մինչև անգամ միմյանց հավասարապես խորը սիրող հոգիների դեպքում։ Երջանիկ սերն աբսուրդ է, սերը միշտ դրամա է, Հոգու վեհացում, եթե խաղ չէ, այլ` ինքնամոռաց թռիչք՝ ողբերգական անկումներով։ Սերն ու խաղը հակապատկերներ են, մեկը՝ միշտ խորքում, մյուսը՝ մակերեսի վրա։ Գուցե մակերեսայինն է երջանկություն պատճառում քեզ… Ես երիտասարդ էի, երբ կարդացի ծեր ոլիմպիացու «Մարենբադյան էլեգիան»։ Երկրորդ անգամ չեմ կարդացել։ Մինչև այսօր էլ այն մխում է Հոգուս մեջ, ասես ի՜մ կրակը լինի, ի՜մ իրականությունը, ի՜մ սյուժեն, ի՛մ եսը։ Անցյալ դեկտեմբերին ես եղա Գյոթեի վայմարյան տուն-թանգարանում։ Այս ննջասենյակի միայնակ մահճակալին է նա ավանդել իր Հոգին մարդկությանն ու տիեզերքին։ Հայացքս տրտմորեն շոյում է մահճակալը… Վերջին վայրկյաններին ի՞նչ է նրա սրտով անցել… Հանկարծ պատասխանը գտնում եմ՝ մարենբադյան էլեգիան, իր սերը։ Ի՞նչ կանցնի իմ սրտով, երբ պահը գա, և զանգը ղողանջի։ Նույնիսկ էքզիստենցիալիզմը ես ապրում եմ և ոչ արտահայտում փիլիսոփայական մտահանգումներով, որ իմ թերությունն է ու թերացումը. այստեղ երկուսի զուգակցումն է արդարացված, ինչպես Քամյուի մոտ։
Ես միասեր եմ, հակառակ շատերի, իմ Հոգին ի վիճակի չէ միաժամանակ ամփոփելու երկուսին, անգամ՝ հրապուրանքներ, մինչև իսկ գեղեցկություններ՝ լինեն մարմնական թե հոգևոր։ Իմ ներքին մարդը քայլում է մեկի ետևից գրեթե ընդմիշտ, հավերժության չափ երկար։ Աստղային բախտացույցում լինելով առյուծ՝ ես կարող եմ և ստրկացնել քեզ, և ստրկանալ իմ զգացմունքների վանդակում, երկրորդն իմ առյուծին առավել բնորոշ է՝ նրա վեհ-ողբերգական թուլությունը։
Հնարավոր է ինձ հեշտությամբ խոցել, բայց ինձ ավելի տառապեցնում է Հոգուս հասցված վիրավորանքը, մանավանդ՝ անտեղի ու չարակամորեն, նրանց կողմից, ում նվիրված եմ եղել մեր օրերի բարոյական օրենքներին անհարիր սիրով ու անկեղծությամբ։ Եթե այդպիսիք թեկուզ մեկ բառով ապաշխարում են, ես պատրաստ եմ նրանց ներել ու ժպտալ։
Ինձ հոգս է սեղան նստել, ճանապարհ գնալ, զգացմունքներ փոխանակել ապաշնորհ և անհոգի մարդկանց հետ, սակայն ինձ վերահսկելով՝ դժգոհություն չեմ ցուցադրում՝ չվիրավորելու նրանց։ Դա ավելի ճշմարիտ է, քան դուռ շրխկացնելն ուրիշի երեսին։ Ահա թե ինչու ես շատ, բայց քիչ ընկերներ ունեմ, որոնց պատրաստ եմ խոստովանելու ամեն ինչ, իսկ ամենաինչը՝ ինձ միայն, ականջ ունեցողը կլսի, սիրտ ունեցողը կզգա, միտք-մտածողություն ունեցողը կնայի ինձ բարեկամաբար, եթե նույնիսկ թշնամի է։ Ես էլ շատերի պես ըմբռնում ակնկալեցի՝ վայելելու գնահատման բերկրանքը, սակայն դա վաղուց արդեն՝ հիսունիցս հետո, խնդիր կամ նպատակ չէ։ Այժմ ես կարող եմ միայնակ էլ ապրել իմ գրասեղանի առջև, թուղթ ու գրչի հետ, որոնք իմ գլխավոր զրուցակիցներն են իմ կյանքի թատրոնում։ Եվս մի քանի հարազատ ու հոգեղեն մարդիկ՝ ոչ ամբոխը, որ, սովորաբար, խոսում է ժողովրդի անունից և այլասերում նրան։
Ես փորձում եմ գրականություն անել ահա մի քանի տասնամյակ և չգիտեմ՝ մի տեղ հասե՞լ եմ արդյոք։ Ճանաչելով հայ և համաշխարհային գրականության ընտրանին, գիտություն ու գեղարվեստական մշակույթ՝ պետք է լինես առնվազն ինքնասիրահարված կույր քեզ բարձրաձայն ու հրապարակավ գրող հոչակելու համար։ Այդպիսիք շատ են, գրեթե բոլոր մրողները։ Ինչպե՞ս չհիշեմ Թումանյանի Հոգու խռովքն իր վերջին նամակներից մեկում. «արդյո՞ք ես բանաստեղծ եմ»։ Ում մտքով չի անցնում այս բարձրահոգի կասկածանքը, նա գրականության դռանը չի էլ մոտեցել։ Ես գրում եմ, որովհետև ի վիճակի չեմ ուրիշ բան անելու։ Սա իմ ապրելակարգն է, ինչպես այլ զբաղմունքներ՝ ձերը։ Յուրաքանչյուր օր ես մի քանի ժամ թղթին բառեր եմ տալիս, և թուղթը խոսում է մարդու և աշխարհի գործերից՝ մեծ մասամբ տխուր-մտահոգ ձայնով։ Դա իմ իրապաշտության մի արտահայտությունն է, ներկայիս մեր կյանքը՝ ավելի քան տասը տարի, ինձ գրեթե հույս չի ներշնչում, թե գալու են բարի, առողջ, արդարամիտ ժամանակներ։ Բայց սա միայն հայկականությամբ պայմանավորված չէ. ի սկզբանե մարդկությունն իր աշխարհում որոնել է գեղեցիկը և հատիկներ է գտել միայն, դարեր շարունակ նա հիվանդ է ստով ու չարությամբ, և ամբողջ ողբերգակատակերգությունը նրանում է, որ իր ձեռքով նյութված այդ համաճարակն ուղղված է իր իսկ դեմ։
Գրականությունը ոչ թե կյանքի լուսանկարն է՝ իր գույն ու գծերով, այլ՝ նրան հենված, սակայն նոր, որոշ կողմերի համադրությամբ նրանից ուրիշ ու վեր կանգնած, յուրահատուկ գոյացություն։ Այդպես և՝ պրոֆեսիոնալ կերպարվեստն ու երաժշտությունը։ Ով սա չի գիտակցում, ճիշտ կլինի դառնա լուսանկարչության նվիրյալ։ Ի՞նչ տարբերություն կա արվեստագետ Հոգու և լուսանկարչական գործիքի միջև։ Մի անգամ Երվանդ Քոչարն ասաց. «Գործիքն ընդամենը մեկ աչք ունի, իսկ նկարիչը՝ երկու, դա նրան հնարավորություն է տալիս նայել ավելի խորն ու ընդարձակ»։ (Սա վերաբերում է և գրողին)։ Նա նշեց այս երկուսի ֆիզիկական զանազանությամբ պայմանավորված ընդգրկումը, որին այժմ ուզում եմ ավելացնել. կա և երրորդ աչք՝ Հոգու աչքը, որը տեսնում է նաև անտեսանելին, խուլ պատից այն կողմ։ Ինչի՞ շնորհիվ է ընտիր գրականությունը, այլ՝ ոչ ամեն շարադրանք, ավելի երկար ապրում, քան իր արտացոլած կյանքի հանգամանքները. այդ երրորդ աչքի, որն ի վիճակի է հաղթահարել գետնատարած ժամանակ ու տարածություն և մոտենալ այնկողմնայինին՝ որսալով մի զգալի չափով հարատև շրջապտույտի ռիթմեր։ Լավ գիրքը, նկարը, երաժշտությունը, ճարտարապետական կոթողը, քանդակը, թատերական ներկայացումը միայն տաղանդի արգասիք չեն, այլև աշխարհայացքային և գեղագիտական ըմբռնումների, գիտակցական ու ենթագիտակցային հոսքի արդյունք։ Այդ երկուսը միատեղ, իրար մեջ, որի դասական գագաթը մեր նորագույն պատմաշրջանում երևի թե Կոմիտասն է։ Հայոց աշխարհը որքան հարուստ է տաղանդներով, որոնք հաճախ ժայթքում են հրաբխի պես, այնքան էլ աղքատ է գեղագիտական մտքի ալեկոծությամբ, որ իր կնիքն է դրել մեր բովանդակ հոգևոր նկարագրի վրա, ի բացառյալ մեծ ու ամենամեծ անհատականությունների։ Նեղմտորեն չասենք և մանավանդ անվերջ չկրկնենք, թե սա է ազգայինը, որովհետև ազգայինը թեև Երկիրն է, բայց՝ նաև թռիչքադաշտ դեպի Երկինք, ինչպես Նարեկացին, Կոմիտասը, Թումանյանը և այլք՝ նրանց բարձրագահ զարմից։ Ազգային-համամարդկայինը պետք է լինի համատարած գիտակցություն, ո՛չ առանձին անհատների սեփականությունը։ Պիտի լինի ազգի ընդհանուր կուլտուրան՝ դրվելով հոգևոր Հայաստանի հիմքում, որն անցած դարասկզբին ու այնուհետև ծաղկելով՝ դարավերջին ենթարկվեց խորշակ քամիների ազդեցությանը՝ անփարատելի տխուր հետևանքները բոլորիս աչքի առջև են։
Ամեն գրող ու արվեստագետ միայնակ է ապրում իր ժամանակը, եթե նույնիսկ շրջապատված է բազմաթիվ ընկերներով և հոծ բազմությամբ։ Սա գրականության ու արվեստի մարդու ճակատագիր է՝ լինել ավելի իր հետ, քան շատերի, իր ներաշխարհում, որը հազվադեպ է նկատվում այլոց կողմից, գոյություն ունի մի խոր անջրպետ նրանց ու քո միջև։ Ես դա չէի համարի օտարացում, այլ՝ գրողի զգացմունքային ու մտավոր դաշտի բնույթն ու բնությունը, որոնց ամենակարևոր՝ ենթատեքստային շերտերը հաճախ անհամատեղելի են մեծամասնության տեսողությանն ու ընկալումներին։ Ես և իմ ստեղծագործությունը հիմնականում չենք շեղվում այս չգրված, կարծում եմ, հիանալի օրենքից. քո միայնության մեջ ներկա է իդեալը ամենատիեզերական զգացմունքի՝ սիրո դիմագծերով։
Բանաստեղծության, արվեստի հիմքը սերն է, միայն անսեր մարմինն է գնում սատանայի ճանապարհով։ Բանաստեղծներ էին իմ Մարտիրոս հայրը և Աննա մայրը, մեծ բանաստեղծներ, եթե հավատանք էղգար Պոյին, իսկ ինչո՞ւ չհավատանք, թե աշխարհի ամենամեծ բանաստեղծները մնացին լուռ և համր։ Բանաստեղծության հիմունքը գիրը չէ, այլ՝ ապրումն աոավելապես։ Գրականության բովանդակության մեջ մտնում է ոչ միայն բովանդակությունը, այլև ձևը։ Գեղարվեստական ձևն իր արտահայտություններով արդեն իսկ բովանդակություն է, սա ձևապաշտություն (ֆորմալիզմ) կարող է համարել միայն բնածին կույր աչքը։ Եթե տեսնում ես, դեռ չի նշանակում, թե կույր չես։
Աշխարհը հնարավոր չէ ճանաչել, ինչպես և՝ մարդուն. նրանք հարցական են, մարդն ավելի, քան աշխարհը։ Այն, ինչ երևում է՝ ամբողջը չէ, սառցալեռն ավելի գտնվում է օվկիանոսի խորքերում։ Աստված և բնությունը մարդու մեջ ցանել են բյուրավոր սերմեր, դրանց մեծ մասը քնած են, դու հաճախ չես էլ գիտակցում քո ներսի բազմագույն դաշտը և մեռնում ես առանց քեզ ճանաչելու։ Դա մահից ծանր ողբերգություն է։ Երբ սերմերն արթնանում են ու ծաղկում, քո Հոգին լսում է նրանց շնչառությունը, որ նման է տավղի ղողանջներին։
Աշխարհի քաղաքների բազմաձև համալիրը՝ Երևան մայրաքաղաքով, իմ կենսադաշտն է, որտեղ ապրում է մարդկության մեծ կուլտուրան։
Ես թշնամիներ չունեմ, բացի ազգիս թշնամուց. իմ թշնամիներն են տգիտությունը, նախանձը, չարությունն ու չար ոգին, բարոյական փուշն ու թարախը, օձությունը, որոնցից նողկում եմ։ Ես գրականագետ չեմ (թեև ինձ շնորհվել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան), որովհետև գրականագետը նա է, ով գիտի հին ու նոր գրականության փաստերի ծանրակշիռ մասը և խոսում է դրանցով, իսկ այստեղ ես գիտեմ այն, ինչ ինձ է պետք։ Որոշ կաշկանդումներով հանդերձ՝ ես ազատ մարդ եմ և չեմ վախենում սխալվել։
Ամենամեծ և իսկական ողբերգությունը թատրոնն է, եթե նույնիսկ կատակերգություն է խաղում։ Այժմ մենք գրում ենք մեր պատմության ամենաողբերգական էջերից մեկը, և ես սպասում եմ՝ ե՞րբ է այդ էջի վերջակետը դրվելու… Այն ազգը, որը չունի թեկուզ մեկ խենթ ու ընդդիմադիր էություն, կարող է հաջողությամբ ամբոխի վերածվել՝ դառնալով ազգային ինքնասպանության ոդբերգական գործողության սկիզբ։ Այդ սկիզբն արդեն քանի տարի քայլում է, բայց, կարծում եմ, դեռ ուշ չէ վարագույրը փակել, հայրենի պետությանը նորից ու դարձյալ հարցնելով՝ յո՞ երթաս, դեպի ո՞ւր ես քշում մեր ազգի նավը… Արա այնպես, որ ես գոնե մասամբ ազատվեմ ինձնից և մոտենամ քեզ, հարազատանանք և ոչ թե ավելի ու առավել օտարվենք իրարից, մի աղտոտիր ազգի ոգու էկոլոգիան, պիտի վերջապես իմանա՞ս, որ մարդկության, նաև հայոց անմահությունը կուլտուրայի դաշտում է, որը դու ենթարկում ես անուղղելի ավերածության։
Այս մենախոսությունը վերջ չունի։ Նա արթնացել է և չի քնում։
Իմ ներսում անձրև է գալիս։
