Դավիթ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ / ԵՐԱԶԱՀԱՆԸ

Մեծ երազահանը միշտ դրված էր լինում լուսամփոփի կողքին, և նա, արթնանալով, տեսնում էր մորը՝ անկողնում կիսապառկած, հաստափոր գիրքը թերթելիս։ Ծանր վարագույրները թույլ չէին տալիս, որ առավոտվա արևը ննջարան թափանցի, բայց մայրը համառորեն չէր վառում լուսամփոփը, որ չխանգարի Վարուժանին, և կարդում էր դժվարությամբ, տեսողությունը լարելով, որովհետև շտապում էր գտնել հենց նոր ընդհատված երազի բացատրությունը։
– Շատ արագ մոռանում եմ,- ասում էր նա հարևանուհի Սիրանին,- ուրիշները ո՞նց են իրենց երազները մանրամասնորեն պատմում։ Ես ուզենամ էլ՝ չեմ կարողանա։
Այդ տարիներին մայրը դեռ ակնոց չէր դնում։ Բայց մազերի մեջ արդեն արծաթին տվող ալիքներ կային, որոնք նա ամենևին էլ չէր ցանկանում թաքցնել։ Վարուժանը ձեռքը երկարում, սեղմում էր լուսամփոփի կոճակը։ Մայրը փակում էր գիրքն ու մեղավորի պես ժպտում, և սա օրվա սկիզբն էր, մեխակով թեյը, կիսատ-պռատ նախաճաշը, որի համար մայրը նեղսրտում էր ամեն անգամ ու երբեմն էլ բարձրաձայն արտահայտում իր դժգոհությունը, իսկ հետո դպրոցի ճանապարհն էր՝ թաղամասային պոլիկլինիկայի ու գրադարանի մայթով, ոչ ավելի քան տասնհինգ րոպե։
Բայց սա հին, նախորդ կյանքից էր, որովհետև գրադարանը հիմա չկա, ինչ-որ մեկն առել է այդ տարածքն ու դռները հիմնավորապես փակել, իսկ պոլիկլինիկան դարձել է ախտաբանական կենտրոն։

***
– Ի՞նչ արժի,- հարցրեց Վարուժանը գրավաճառին՝ ասֆալտին փռված հատորների շարքից հնակազմ երազահանը վերցնելով։
– Հինգ դոլարով կտամ,- պատասխանեց ոչ այնքան խնամքով սափրված գրավաճառը,- բայց թե իսկական առնող ես՝ չորս։
Սա հենց նույն գիրքն էր, խունացած էջերով, տպագրության տարեթիվը՝ 1938, տպագրության վայրը՝ Թեհրան։
Մոր ընտանիքը, մեծ պատերազմից հետո հայրենադարձվելիս, գիրքն իր հետ էր բերել, և մայրը՝ արդեն Երևանում լույս աշխարհ եկած, օրինական ժառանգն էր այդ հատորի։
– Որ հինգ ասացիր, հինգով էլ կառնեմ,- ուրախացրեց գրավաճառին Վարուժանն ու գիրքը թևատակին սեղմած՝ քայլեց Վերնիսաժով։ Համերգին դեռ ահագին ժամանակ կար, տունը մոտերքում էր, շատ չէր հոգնի, իսկ, ահա, Երևանը թե՛ նույնն էր, թե՛ ուրիշ, ու դեռ լավ չէր հասկացվում՝ ավելի շատ նո՞ւյն է, թե՞ ուրիշ։
Մեկն իր անունը կանչեց։ Բայց փողոցում էլի Վարուժաններ կարող էին լինել։ Որոշեց ուշադրություն չդարձնել։
– Ա՛յ Վարուժ, ա՛յ Բեսսամե մուչո…
Մեխվեց տեղում։ Հետո շրջվեց, դանդաղ։ Թափով մոտենում էր Իշխանը։ Նա մի քանի անգամ ավելի խոշոր էր դարձել, թեպետ դպրոցում էլ նվազ ու նիհար չէր։
Գրկախառնությունը թնդանոթի զարկի պես էր։ Սա հենց այն Իշխանն էր, որի հետ սիրում էին որսորդական խանութ գնալ։ Պարզ է, միայն հրացաններն ու հովազի խրտվիլակը դիտելու։ Այն Իշխանը, որ մի անգամ ասաց. «Մեծանամ, երկու հարկանի տուն կսարքեմ, էս հովազն էլ կառնեմ ու կդնեմ մեծ դաշնամուրի վրա»։ Հաստատ ռոյալը նկատի ուներ։ «Բա ո՞վ է նվագելու»,- ինքնաբերաբար հետաքրքրվեց Վարուժանն ու անմիջապես զղջաց։ «Կնիկս»,- մռայլվելով պատասխանեց Իշխանը։
– Ա՛յ կորած-մոլորած,- փողոցով մեկ բարձրաձայնեց համադասարանցին,- էս ո՞ւր, էս որտեղի՞ց։
– Յալթայից,- ազնվորեն խոստովանեց Վարուժանը։
Ծով սիրել էր միշտ։ Հորիզոնը՝ բաց։ Մայրը լուռ ու մունջ հանգավ յոթ տարի առաջ։ Կես տարի չանցած՝ Վարուժանը գնաց։ Դեռ երաժշտական ուսումնարանից ընկեր ուներ՝ ակորդեոնիստ Մելսը։ Եկավ տանը մենակ նստած Վարուժանի մոտ, ասաց.
– Բա ի՞նչ ենք անելու, ես հարսանիքներում ու քեֆերում «Արա վայ-վայ» նվագող չեմ, երեք օր հետո սրտի կաթված կստանամ, դու էլ էստեղ՝ պուպու։
– Ծովին մոտի՞կ։ Մխիթարող է,- մի անորոշ տեղ նայելով՝ քրթմնջաց Վարուժանը։

***
Մի կերպ թռան Կիև։ Հետո ավտոբուսով՝ Յալթա։ Ամառը դեռ չէր բացվել, մարդկային ժխոր չկար։ «Օրեանդա» ռեստորան, որը, սակայն, երեկոյան ժամերին լիքն էր միշտ։ Վարուժանի «Բեսամե մուչո» մենանվագը՝ սաքսոֆոնով, տասնոցին էր խփում, պահանջում էին կրկնել, իսկ կարմիր պիջակներով ու վզներից ծանրակուռ ոսկե շղթաներ կախած նորելուկները բռերով փող էին տալիս ու պահանջում կրկնել։
Վարուժանը հազիվ էր դիմանում այդ երեկոներին, որտեղ ցատկոտում էին ամենաքառատրոփ երգ-պարեղանակների ներքո, մանավանդ որ հասցրել էր իմանալ՝ այս «Օրեանդան» դեռ ցարի ժամանակներից է, այստեղ սպիտակ ձեռնոցներով մատուցողներ և իշխանազարմ տիկնայք են ընթրել յուրյանց լայնաճակատ ամուսինների հետ։ Իսկ երբ նվագելու ժամը վերջանում էր, սիրում էր ելնել առափնյակ։ Ծովից փչող սառն ու խոնավ քամին զանց առնելով՝ քայլում էր հնարավորինս անշտապ, հասնում հեծաններին շարված ժանգոտ մակույկներին, սրթսրթալով կանգ առնում նրանց մոտ, որովհետև նրանք գիտեին ծովի բանաստեղծությունն ու նաև անողոք փուշը, գիտեին, բայց չէին ասում ոչ մեկի։ Իսկ առավոտյան, երբ ռեստորանը, փառք Տիրոջ, դեռ փակ էր, շտապում էր դարձյալ «Օրեանդա», որտեղ կոշտ-կոպիտ դռնապանները ողջունում էին նրան ամենայն հարգանքով, ու բարձրանում երկրորդ հարկի սրճարան։
Լայն, ձվածիր պատուհան՝ համարյա ամբողջ պատը զբաղեցնող։ Թունդ թեյ,- բուֆետապանուհին վաճառասեղանի տակ թաքցրած հնդկականն էր տալիս։ Ձվածիր պատուհանով նավեր էին անցնում, հիմնականում՝ բեռնատար, բայց երբեմն էլ՝ ծովային։ Մի անգամ նույնիսկ «Այվազովսկին» անցավ՝ ձյունաճերմակ, վեհորեն։ Անշուշտ պատրաստվում էր Միջերկրականը ճեղքել։
Իսկ Երևանը փորձում էր չհիշել։ Ոչ ոք այնտեղ չուներ, բայց քաղաք ուներ իր ներսում։ Պարանին կապած քարի պես՝ այդ կարոտը ծովն էր իջեցնում։

***
– Հիմա լսի՛,- ասաց Իշխանը,- ավտոս հեն ա, մի քսան քայլի վրա։ Նստում ենք, քշում-գնում իմ օբյեկտ։ Ինչ սիրտդ ուզի, սեղանին կշարեմ։
– Արի հետաձգենք,- ժպտաց Վարուժանը,- երեկոյան համերգ ունենք, մի պուտ խմել անգամ չեմ կարող։ Լավ կլինի՝ գաս էդ համերգին, ֆիլհարմոնիայի փոքր դահլիճ, ընտիր ջազ։ Տիկնոջդ հետ, իհարկե։
– Էդ չկա,- ծուռ ժպտաց Իշխանը,- բաժանվել ենք։

***
Իր հայրենիքը Յալթայում հայոց եկեղեցին էր։ Դռները՝ բոլշևիկների օրերից մեխած։ Եկեղեցին բարձունքի վրա էր, շուրջբոլոր՝ կիպարիս-նոճիներ։ Գլուխն առնում, գնում, նստում էր Սուրենյանցի լքված գերեզմանի մոտ։ Գերեզմանն այնտեղ էր, եկեղեցու կողքին, տապանաքարը՝ ճաքած։ Նորություն էր իր համար, ու չէր էլ ենթադրի, որ խուլ կողպված տաճարի ներսում հենց Սուրենյանցի որմնանկարներն են։
Բայց մի քանի օրից վերջանում էր ապրիլը։ Չգիտես ինչու, թմբկահար Լյոշային ասաց՝ արի քեզ մեր եկեղեցին ցույց տամ։ «Որ սիրտդ ուզում է՝ գնանք»,- ուսերը թոթվեց Լյոշան։
Զբոսնելու նման հասան, լայն աստիճաններով բարձրացան, մտան բակ։ Վարուժանը չասաց, թե ինչի համար են եկել. 24-ն էր։
Սուրենյանցի շիրիմի մոտ երկու փնթի, արդեն կիսահարբած արարածներ էին պպզել։ Տապանաքարին ճարպոտ լրագիր էր փռած, վրան՝ ինչ-որ ձուկ, օղու շիշ, որը կիսատ էր արդեն։ Վարուժանն առաջ նետվեց, բայց Լյոշան պինդ բռնեց նրան։
– Գործ չունես, քեզ համար լավ չի լինի, իսկ ես տեղացի եմ։
Բռունցքի հարվածները խլացուցիչ-կայծակնային էին, ճանկեց օձիքներից ու շպրտեց աջ ու ձախ, ոտքերի տակ փշրեց օղու շիշը։
– Սրանք գերեզման են պղծում, եղբա՛յր։

***
Համերգը փայլուն անցավ։ Ֆիլհարմոնիկի փոքր դահլիճում սպասվածից շատ մարդ էր հավաքվել։ Ծափահարում էին ու ծափահարում։
Ելան Աբովյան փողոց՝ ծխելու։ Հրապարակի երգող շատրվանների կողմից բազմություն էր գալիս՝ հրեշտակների պես երեխաների ձեռքները բռնած։
– Ձեր քաղաքը լավն է,- ասաց Լյոշան,- սիրեցի։ Ափսոս, որ վաղը գնում ենք։
– Ես մնում եմ, Լյոշ,- ասաց Վարուժանը։
Ապրիլ, 2024