ԱՐՏԻՍՏԸ ԿԱՄ ՀԱՎԵՐԺԻ ՈՒՂԻՆ / Էդվարդ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Տաղանդավոր ընկերոջս՝
Ազատ Գասպարյանի հիշատակին

Հիվանդասենյակի մահճակալին գամված Արտիստը կոմայի մեջ էր, և թվում էր, թե գիտակցությունը կորցնելով՝ թաղվել է հեռացողին բնորոշ անրջանքում, իրականում, անձայն-անբառ հաղորդակցվում էր իրեն շուրջկալած հրեշտակների հետ, որսում երկնային տավիղներից ծորացող աստվածային մեղեդին, որը թուլացնում, հանգստացնում էր ջղերը. բուռն ճանապարհ էր անցել, որն, ըստ էության, սեփական կյանքի հանճարեղ բեմականացումն էր և նույնքան անեղծ էր, որքան թոթովախոս մանկան ժպիտը: Իսկ սրտաբուխ խոսքերը ծնվում էին հոգու խորքերից, ոգեղենանում մե՛րթ նաիրյան, մե՛րթ շեքսպիրյան շնչով, դառնում դրամատիկական տեսիլ, անզուգական մի արար, որով ապրում և ապրեցնում էր ուրիշներին: Բեմի թվացյալ ամայությունը լցնում էր Խոսքի մոգությամբ, իր կենսարար լիցքերով, որոնք, սրտի միջից հորդելով, հոսանքի պես փոխացվում էին համրացած դահլիճին:
Ունկեր լցվող մեղեդին ան­սպասելի փոխվեց, ու նրան մի պահ թվաց, թե երաժշտությունը ծորում է մի հին երգեհոնից, որի վրա արծաթե ու ծխացող մոմակալներ են: Զգաց, որ ուր որ է կոտնամտի դեպի երկինք տանող շփոթ, խուճապահարույց ուղին, մի բան, որ նույնքան անճանաչ է, որքան գրասեղանին թողած և դեռ չընթերցած պիեսը: Հասկացավ նաև, որ շատ շուտով բարձրանալու է պաղ, անձեռակերտ քարե սանդուղքով, բուռն ծափողջույնների ներքո, ինչն հարիր է անանձնական կյանքով ապրած Արտիստին…
Եվ հանկարծ հայացքի առջևով հարահոս պատկերներ սահեցին՝ իբրև ֆիլմի արագացված ժապավեն. տեսավ մորը, կնոջը, դուստրերին, ապա ծափերից թնդացող դահլիճը, որ մեղմորեն ծփում էր՝ իրար հրմշտող ալիքների պես: Հետո հին տունն էր՝ Ամանորի բացված սեղանով, և ինքը հոտնկայս բաժակաճառ էր ասում, չէր տեսնում սիրասուն թոռնիկին, որ հագուստի ծայրը քաշելով՝ կրկնում էր. պապի՛, ա՜յ պապի… Հա՛, ինչ-որ մեկը հնչեղ, գեղեցիկ երգում էր, չհասկացավ՝ ի՞նքն էր, թե՞ ուրիշը: Հանկարծ պատկերները խունացան-գունաթափվեցին, իսկ ներսը լցվեց սալարկի վրա դղրդացող ձիերի դոփյունով, սրտազարկի պես համաչափ, որից քունքերն սկսեցին զգայական տրոփել: Ապա տեսավ հրեշտակի լուսավառ դեմքը. «Ժամանակն է»:
«Արդե՞ն»,- իբր՝ համակերպ հարցրեց, քանզի գիտեր՝ ներսում տասը մարդու ապրելու տենչ ու մաքառման ջիղ կա:
«Ավա՜ղ…»,- տխուր ծորացրեց:
Ու նրա օդեղեն մատները, ճակատից վար սահելով, հպվեցին կապարի պես ծանրացող կոպերին: Եվ վերջին շնչում էր, երբ մրմնջաց.
– Ա՜խ, մամա՛ ջան…
Մղկտոցը քուլայի պես վեր բարձրացավ, մի պահ կախվեց առաստաղից, ապա ձայնավորի հնչեղությամբ հերթապահ բուժքրոջ ականջները լցվելով՝ մարեց: Եվ կինը հասկացավ, որ խոսքն ու արվեստն իրար շաղկապած մեծ Արտիստը համբարձվեց, գնաց նմանների կողքին բազմելու…
Անժուժկալ առավոտ էր, և «մահացավ» բառը, որ ծորաց ընկալուչից դատավճռի անողոքությամբ, չնստեց ուղեղիս ու թեև ջրում սուզվող քարի ծանրությամբ արդեն իջել էր հոգուս խորքերը, բայց չկարողացա մարսել, չէի ուզում, որ այն շոշափելի իրողություն դառնա, ինչպես դեռ տաք, քնակարոտ անկողինս, ու հեռախոսը, որ սառել-մնացել էր իմ դողացող ձեռքում:
Մթնադեմ հագնվեցի և դուրս գալով տանից՝ գործի գցեցի մեքենայի շարժիչը:
Մտազբաղ վարում էի ավտոմեքենան, իսկ ցավի զգացումն այժմ գալիս էր կողապակուց ներս թափանցող մեղմ հովիկից, արփին ստվերած սևորակ ամպի խոժոռ հայացքից: Ինքնին մահը, որն անընկալելի է իր բնույթով, հիմա, ընկերոջս հետ մեկ ամբողջություն կազմելով, այլևս դարձել էր նյութեղեն մի բան, նույնքան զգայական, որքան իմ մեջ մարմրող ճիչը, այն համր ժայթքումը, որ անձայն կաթիլվում էր աչքերիս խորքում:
Ավա՜ղ, այլևս չկար իր հանճարեղ դերակատարությամբ Չարենց կերպավորած ու մեծն պոետին իր ներսում ապրեցնող Արտիստը, մարել էր նրա ուրույն առոգանությամբ համեմված հյութալի խոսքը.
Լուսամփոփի պես աղջիկ, Աստվածամոր աչքերով,
Թոքախտավոր թափանցիկ, մարմնի պես երազի…
Մտացրիվ հառվել էի ճանապարհին ու չէի իմանում՝ ինչպես եմ նայելու նրա կնոջ աչքերին, ինչպես եմ «արդարացնելու» իմ իսկ բերած, բայց, ցավո՛ք, այդպես էլ ամուլ մնացած «չագա» կոչվող դեղաբույսը, որ Սոլժենիցինի պես բազմաչարչար հանճարին օգնել, իսկ Արտիստի առջև փակել էր հույսի դռները: …Այդ հրաշագործ սնկի մասին լսել էի ռուսական հեռուստահաղորդումներից մեկում և ծանոթ մի դեղա­տնից այն ձեռք բերելով՝ հուզավառ եկել էի ընկերոջս տուն: Արտիստը ուշադիր լսել էր մեկնաբանություններս, ապա կեղծ խրոխտությամբ կատակել.
– Երևում է՝ կաղնու չափ ենք ապրելու…
Ասել էր, աչքի պոչով նայել կնոջը. իբր՝ գնահատիր, սիրելի՛ս, իմ հումորն ու ոգու անճկելի պրկությունը: Իսկ ես, դեղամիջոցի հայթայթման մատչելիությունն ընդ­գծելու համար, ժպտադեմ հավելել էի.
– Արժեքն էլ՝ մի բան չէ. յոթ հարյուր հիսուն:
Ասել էի ու զղջացել՝ գունափոխվող դեմքը տեսնելով:
– Որքա՞ն՝ ասում ես,- մտահոգ կրկնել էր:
– Սունկը հո չի՞ կարող հազարներ արժենալ,- արդարանալու պես ասել էի,- արդյունքն է կարևոր:
Պատասխանել էի կեղծ խանդավառությամբ՝ հայացքս նրա տիկնոջն ուղղած, ում բիբերում վիշտը բյուրեղանալով՝ մորմոք էր ծրարել երեսին:
– Նո՛ւ-նո՛ւ,- մի տեսակ հուսալքված փնթփնթացել էր,– ամեն ինչ պարզ է: Ինչևէ, շնորհակալ եմ…
Իսկ առավոտյան, երբ զանգել էի որպիսությունն իմանալու, ձայնս լսելուն պես՝ անմիջապես կատակել էր.
– Ողջույն, Չագա՛, երկու չափաբաժին արդեն խմել եմ:
– Ինչպե՞ս ես,- ինձ ստիպելով՝ հարցրել էի:
– Ավելի լավ, քան երեկ,- ծիծաղել էր,- հույսը միշտ էլ վերջում է մեռնում…
– Չէ՛, կատակը մի կողմ…
Որոշ ժամանակ լռել էր, ապա նրա ձայնը ներսս էր լցվել սառույցի պաղու­թյամբ.
– Մենք որոշում ենք, իսկ Աստված՝ տնօրինում: Այո՛, մարդու անմահությունը որոշվում է զավակների գոյությամբ: Իմ արյունը դուստրերիս երակներում է և փոխանցվել է թոռներիս, իսկ ստեղծածս ավանդել եմ ժողովրդին. մի՞թե քիչ է…
Արդեն մոտենում եմ նրանց թաղամասին, ու ոտքս, չգիտես՝ ինչու, փնտրում է արգելակման ոտնակը, իսկ միտքս, կողի ընկել, չի թողնում առաջանալ: Եվ չգիտես՝ ինչու, աչքերիս առջև հառնում է ընկերոջս շենքը՝ պատերի տակ շարված ծաղկեպսակներով: Երևի, մտորում եմ, սգո ծաղիկները միշտ էլ նույնակերպ են բուրում, երևի դրանք էլ, մարդկանց նման, զգում են կորուստների ցավը: Ներսումս մի բան է խաթարվում՝ ժամացույցի փչացած մեխանիզմի պես, որի խախտված սլաքների հետ կանգնում է և ժամանակը:
«Տե՛ր իմ,- անլսելի մղկտում եմ,- ինչո՞ւ ես տանում հավատավորներին, ինչո՞ւ ես արդարամտությունը պահել Երկնքի համար: Քո խորաթափանց հայացքով նայի՛ր ու տե՛ս՝ ինչպես է վերքիս վրա ծաղկում արյունը…»:
– Չէ՛, մահը չի կարող հաղթել, հոգին անմահ է, այն լոկ բացում է հավերժու­թյան դռները…
Չհասկացա` Աստծու ձա՞յնն էր, որ խոսեց իմ մեջ, թե՞ վիշտն էր, որ պատեպատ խփվեց ենթագիտակցությանս խորքում: Բայց այդ միտքն ուղեղումս դաջվեց անքննելի ճշմարտության նման, ամբարտակ խորտակող հորձանուտի պես. ուրեմն ո՛չ վերջ կա և ո՛չ էլ մշտական խավար, քանզի մահը մեզ տանում, ձուլում է հավերժին…
Տեղ եմ հասել, բայց չեմ համարձակվում լքել մեքենան: Թեև «մահ» բառի հետ կարծես՝ հաշտվել եմ, սակայն գիտեմ, որ այն երբեք չի ապրելու իմ տողերում, դուրս է մնալու էջի սահմաններից՝ լուսանցքից անդին ծվարելով: Հա՛, ընկերոջս անժամանակյա կորուստն ինձ կեղծ ու անբնական է թվում, որովհետև չի կարելի տանել նրան, ով դեռ ցանկանում է ապրել-արարել:
Գլխիկոր դուրս եմ գալիս մեքենայից, նայում վերև. իհարկե բարձրանալու եմ, չեմ կարող չբարձրանալ, բայց ներսումս անձրևի կաթկթոցի, բաբախող քներակի պես մի բան է ուժգին տրոփում, և գիտեմ, որ դա ընկերոջս՝ Մեծն Արտիստի սրտի զարկերն են, որ հալվում են իմ մեջ՝ հավերժի մասին հավաստելով…

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.