ԶԱՎԵՆ ՊԻՊԵՌՅԱՆ – 95 (1921-1984)

ԶԱՎԵՆ-ՊԻՊԵՌՅԱՆ---95--(1921-1984)ԿԵԱՆՔԸ ԵՒ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

Պոլսահայ գրականության 20-րդ դարի երկրորդ կեսի կարկառուն ներկայացուցիչներից է Զավեն Պիպեռյանը, թեպետ նրա մասին հիշատակումներ մեզանում շատ սակավադեպ են պատահում և հիմնականում հպանցիկ բնույթ ունեն: 1945 թ. պոլսահայ մամուլում հանդես գալով պատմվածքներով, հրապարակախոսությամբ, տեսական ու քննադատական հոդվածներով` Պիպեռյանը միանգամից ներկայանում է հաստատակամ սկզբունքներով և այդ սկզբունքները հետամտելու խիզախությամբ: Պիպեռյանն այն ստեղծագործողներից էր, որոնք իրենց գեղարվեստական ստեղծագործություններին զուգահեռ հանդես են գալիս գեղարվեստի մասին սեփական սկզբունքների ջատագովությամբ և դրանց պաշտպանությամբ, ինչը վկայում է նրա պատրաստվածության և լայն մտահորիզոնի մասին: Առաջին իսկ հրապարակումը մամուլում` «Քրիստոնեութեան վախճանը» ուսումնասիրությունը, որը շարունակաբար տպագրվեց Կ. Պոլսի «Ժամանակ» օրաթերթում, ցույց է տալիս հեղինակի տեսական, փիլիսոփայական հայացքների ձևավորվածությունը: Պիպեռյանը մեծ կարևորություն է տալիս գեղարվեստի, հասարակական տեղաշարժերի և աշխարհաքաղաքական զարգացումների կապակցվածությանը, նրա գեղարվեստական գործերի հիմնական խնդիրը անհատի ու հասարակության փոխհարաբերությունն է:
Մինչ օրս առանձին գրքով Կ. Պոլսում հրատարակվել են Զավեն Պիպեռյանի «Լկրտածները» (1959), «Անկուտի սիրահարները» (1962), «Մրջյուններու վերջալույսը» (1984) վեպերը և «Ծովը» (1961) պատմվածքների ժողովածուն: Նրա բազմաթիվ ստեղծագործություններ սփռված են մամուլում:
Ստորև ներկայացվող հոդվածը տպագրվել է «Նոր օր» պարբերականի 1945 թվականի վերջին համարում:

Աշոտ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

1946ը կրնանք ողջունել որպէս նոր դարաշրջանի մը առաջին նախապատրաստական թուականը:
Մարդկութիւնը որ երկար ատեն տուայտեցաւ անհարազատ բաւիղներու մէջ եւ որ է 20է 39ի շրջանին, թաղուեցաւ մահացու թմբիրի մը մէջ. 39ին սթափեցաւ յանկարծ ու ոտքի կանգնեցաւ իր բովանդակ կազմով: Այդ օրէն իսկ ճամբայ ելած էր, եւ ոչ մէկ բան պիտի արգիլէ զինքը քալելէ, մինչեւ որ կատարէ պատմութեան ամենամեծ յեղաշրջութիւնը:
Այս տեսակ աղէտ մը պէտք էր թերեւս իրեն, որպէսզի ըմբռնէր թէ ոչ մէկ բան աւարտած է, այլ` ընդհակառակն ամէն ինչ նոր կը սկսի: Անոնք որ քաղաքակրթութեան լրում մը ենթադրած էին, անոնք որ կը հաւատային թէ աշխարհ հասած է իր գերագոյն բարձունքին ու կը սկսի յետադարձ անկում մը կրել, ըմբռնած են այլեւս թէ կատարելութեան պատրանքն էր որ կ’արգիլէր շարունակելէ իրենց վերելքը:
Բոլոր այս պատրանքներուն հետ միասին վճռական հարուածը ստացաւ նաեւ անհատապաշտութեան ցնորքը, որ արուեստական ճախրում մը ունեցաւ միջպատերազմեան շրջանին:
Գիրի եւ արուեստի աշխատաւորները իրենց կարգին մտայնութիւններու շրջում մը կը կրեն զուգընթացաբար ընդհանուր պայմաններու: Գրականութիւնը բազմաթիւ մակընթացութիւններ ու տեղատվութիւններ արձանագրեց մէկ դարէ ի վեր: Իրապաշտ ու բնապաշտ դպրոցի հակազդեցութիւնը` վիպապաշտութեան դէմ, յետոյ սիւպժէքթիվիզմի ու Ի-րդ դարու հակազդեցութիւնը` նախորդ հակազդեցութեան դէմ: Այն զոր առաջին համաշխարհային պատերազմը քանդած է, կը վերածնի այսօր:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը մահացու հարուած մը տուաւ մուճակաւոր գրողներու:
Այս ցեղին անկումը կը նախատեսուէր արդէն 39-ի նախօրեակին: Չինաստանի և Սպանիոյ իրադարձութիւնները նոր մտայնութեան նոր հայեցակէտի մը ազդարարներ կը հանդիսանային: Կարգ մը երկրներ հին պատրանքներու վերջալոյսը ապրեցան Սեպտեմբեր 39էն մինչեւ Մայիս 40: Թերահաւատութիւն մը կար: Մարդիկ չէին կրնար դիւրաւ երեւակայել թէ ինչպէս կրնայ տեղի ունենալ աննախընթաց աղետ մը: Իրենց վերջին ճիգերը կը վատնէին, չխզելու համար կապերը անցեալին հետ, չկորսնցնելու համար իրենց սովորութիւնները:
Երբ պլիցը եկաւ փճացնել ամէն յոյս, ամէն պատրանք, ժողովուրդներն ու անհատները շատ բիրտ հարուածով մը սթափեցան: Միտքի և գրիչի մարդիկը եւս մնաս բարով ըսին մուճակաւոր գրագէտի տիպարին որուն աւանդութիւնը նուիրագործուած էր գաղափարական սնօպիզմի մը նախապաշարումներով: Մտաւորականը, գրագէտը, դարձաւ իր բնական պաշտօնին` որ է ապրիլ ընկերութեան հետ, ընկերութեան մէջ, ու մարդը վերլուծել իր հաւաքական կեանքին և ընդհանուր պայմաններու մէջ: Պատերազմը շատ ճոխ, շատ հարուստ ասպարէզ մը ընծայեց իրենց: Եւ ըմբռնեցին թէ, հակառակ բոլոր անհատապաշտութեան ու ազնուական մեկուսացումի վարդապետութիւններուն, մարդը կ’ապրի, կը խորհի, կը գործէ ու կը ճշդորոշուի հաւաքական վերածնումներու չափով: Մտաւորականներն ու գրողները գացին բզքտել մարդկային հոգեբնախոսութիւնը նախնական պայքարներու վիճակին մէջ, կեանքի եւ մահուան, հացի և անօթութեան, սիրոյ եւ ատելութեան գերագոյն եզրերուն վրայ: Հոն մարդ արարածը հանուած գտան բոլոր արտաքին տարազներէ, պայմանադրական պատշաճութիւններէ ու ընկերային վատութենէ:
Ասիկա չէ այն ընկերային տիղմը ուր Տօսթօյէվսքի կ’երթայ փնտռել ազդակներ ու պատճառներ` քրքրելու համար իր հերոսներուն հոգեբանախօսութիւնը: Հոս` բնազդն իր ամենախոպան, ամենանասնական վիճակին մէջ կը յայտնուի, որուն ընդմէջէն կը պլպլան մարդկային բանականութիւնն ու ձգտումները: Մինչդեռ Տօսթօյէվսքիի մօտ ճիշդ հակառակն է այս մարդկային բանականութեան ու ձգտումներուն. ընկերային սանձերուն ընդմէջէն կը պոռթկայ անասունը:
Այս անկիւնէն, ներկայ դրութիւնը աւելի մեծ առաւելութիւն մը ունի: Գրողը կը տեսնէ մարդկենդանի ընկերային կանոններէ ձերբազատ, մերկ, լերկ, սանձարձակ, երբ նախնական վիճակներու մէջ կը կորսնցնէ ամէն հաւաքական իմաստ ու ինք իրմով կը մեկուսանայ, ինք իր եսասիրութեան ու բնազդական վատութեան վրայ կը ծալլուի: Ահա՜ այս վիճակին մէջ, երբ ուշադրութեամբ կը զննենք ինքը մէն մի գերանասնական արտայայտութիւն զոր կը նկատենք` շատ աւելի մեծ արժէք ու նշանակութիւն կը պարունակէ: Երբեմն կը ջանային անասունը բնորոշել մարդուն մէջ: Այսօր կ’ուզենք ճշդել սահմանները ու սոսկական մարդը դուրս քաշել անասունէն:

♦♦♦
Կեանքն ու գրականութիւնը միասին կ’ընթանան: Արուեստը արուեստին, գիրը գիրին համար չեն այլեւս: Ամէն արժեք կը ձգտի, կ’երթայ ժողովրդին, մարդկութեան: Ան որ ձեռքը կ’առնէ գրիչը, չի կրնար խորհիլ ու արտադրել ինքզինքին համար: Ներաշխարհը խեղդուած է ու կը թափի համամարդկային ովկէանոսին մէջ:
Մտաւորական, բանաստեղծ, գրող, մարդկութեան ճգնաժամերուն մէջ ապրիլ սովրեցան: Անոնք կռուեցան լեռներու վրայ, արիւնաներկ ցեխին մէջ պառկեցան դիակներու քով, վերջին շունչեր քաղեցին, հոգեվարքի գալարումներ շօշափեցին իրենց ձեռքերով: Իրենք ալ եղան անասունի մակարդակին ու կրցին զգալ իրենց մէջ` այն հոյակապ ողբերգութիւնը որ կը տանջէ զանգուածները: Հասկցան մանաւանդ թէ ի՞նչ տարբերութիւն կայ աշխատասենեակի մը և վայրի բնութեան միջեւ ուր արիւն կը մխայ:
Միջպատերազմեայ քաոսին ախտերը ոչ եւս են: Շփոթութիւն, տարակոյս, սկեպտիկութիւն ոչ եւս են: Հիմայ նպատակ մը ճշդուած է, և երբեմնի ձանձրախտաւորներն իսկ համոզուած են իրենց անձնական փորձառութեամբ թէ կեանքի ամենատարրական պահանջներու չգոյութիւնը կրնայ ինքնին նպատակ մը կազմել: Կեանքը ամբողջութիւն մըն է, ըլլա՜յ իր ոևէ ձեւին տակ: Եւ անոր արժէքը իր տարրական վիճակին մէջ կը ծնի: Ամեն-ամեն սխալը եղած էր ֆանթէզիին ձգտիլ երբ հիմը չէր ապահովուած: Այսօր վերադարձ մը կայ ֆանթէզիէն դեպի հիմ, և այդ հիման հաստատումն է մեծ նպատակը, որուն վրայ պիտի նստի ապագայ աշխարհը:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ստեղծեց այն զոր առաջինը փճացուցած էր: Մարդկութիւնը ոտքի ելած էր իր բովանդակ կազմով, բանւորով ու մտաւորականով, մարմինով ու հոգիով, ու ոչ մէկ բան կրնայ արգիլել զայն քալելէ մինչեւ առաջին հանգրուան:

♦♦♦
Մինչ անդին գրական սերունդ մը կը հաստատուի Անտրէ Մալրոյով, Էրնըսթ Հէմինկուըյով, Արթիւր Քէսթլէրով, մենք հոս` մեր տիղմին մէջ թաղուած, աչկապուկ կը խաղանք: Մուճակաւոր գրողներ կը հասնին շրջանի մը մէջ որ վերջնական կիցը կ’երկարէ մուճակաւոր գրողներու խղճալի ցեղին:
Մեզի պէտք են այնպիսի գրողներ որոնք ոչ թէ իրենց վառարանին քովիկը կամ մահճակալին մէջ երազեն, այլ` ապրին ինչ որ կ’ըսեն և ըսեն ինչ որ կ’ապրին:
Անկախաբար գաղափարի ազդակէն, մեր հաւաքական կեանքի պայմանները կը պահանջե՜ն: Այսօր մեր իրականութեան համար կ’ապրինք վճռական գերագոյն պահեր որոնք յղի են բովանդակ ապագայով մը: Կը գտնուինք բանուորներու դիրքին մէջ որոնք նոր ու ծայրէն կը սկսին իրենց կեանքը և ստիպուած են շինել զայն զոհողութիւններով ու քրտինքով: Կեանքի տարրական պայքարին, լինիլ թէ չլինելու հարցը կայ: Հաւաքական իրականութեան նիւթական, մարմնական թէ մտային բոլոր ուժերը, միջոցներն ու ջանքերը պէտք է գործածուին շահելու համար յաղթանակը այս ՎԵՐՋԻՆ պայքարին մէջ: Աս այնպիսի կացութիւն մըն է ուր մտաւորականն ու բանաստեղծը, գրագէտն ու փիլիսոփան, կը ծալլեն, գրպաննին կը դնեն իրենց անհատական ապրումը ու կը շալկեն բահը, բրիչը կամ սուրը: Պիտի չունենա՞նք տղամարդեր որոնք ընեն այն բանը զոր ըրին Եւրոպայի ու Հայաստանի մտաւորականները:
Ատեն է որ մէջտեղ դնենք այս հարցումը և դրական պատասխան մը տանք:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.