Բա­ռե­րը հո­գու տե­սա­դաշ­տում… / ­Կա­րի­նե ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

­Կա­րի­նե ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
Բան. գիտ. թեկնածու, դո­ցենտ

«­Հո­գու տե­սա­դաշտ դառ­նա­լու հա­մար // բա­ռե­րը եր­կար ճամ­փա են անց­նում // հաղ­թա­հա­րե­լով մե­կու­սա­րա­նը ո­գու և­ ար­յան // կան­խո­րո­շում են մի նոր ժա­մա­նակ և տա­րա­ծութ­յուն»,- ա­սում է Ռո­բերտ Ե­սա­յա­նը, և «­Սահ­մա­նա­գի­ծը, որն ընդգծ­վում է որ­պես բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կեր, տագ­նապ է, ո­րի մեջ ապ­րում և ս­տեղ­ծա­գոր­ծում է ար­վես­տա­գե­տը»։
Ի­հար­կե ա­մեն­ևին էլ ոչ պա­տա­հա­կա­նո­րեն Ռո­բերտ Ե­սա­յան բա­նաս­տեղ­ծի և­ այս գրքի վե­րա­բեր­յալ է­ջե­րը իր իսկ տո­ղե­րով են՝ նրա մի հար­ցա­զրույ­ցից։
Մեր կող­քին Բա­նաս­տեղծն է և­ իր Ար­ցա­խը՝ աշ­խար­հում հա­րա­զատ բնօր­րա­նը, բույնն իր ե­րազ­նե­րի ու ծննդյան։
«Ա­րա­հետ­ներդ ցա­վից ար­ձակ­ված նե­տեր են ո­խի, // պատ­մա­գիր քա­րեր, որ գլոր­վում են վի­հը մեղ­կութ­յան, // ընդվ­զող ար­յան կո­չը լեռ­նե­րում չի դառ­նա մո­խիր, // հո­ղից համ­բառ­նող ո­գու եր­կին­քը ձայնն է փրկութ­յան»։
Նա է՝ պայ­քա­րի պատ­րաստ ո­գով, ա­մե­նա­հաս Հույ­սի ու­ղեկ­ցութ­յամբ, որ «երկ­նա­կո­հակ շնչա­ռութ­յունն է» բա­ռի, և­ ա­մե­նից ա­մե­նա­կար­ևո­րը՝ հա­յի հա­մար՝ բա­նաս­տեղ­ծի շուր­թե­րից. «­Թեև ճա­նա­պարհս անց­նում է ան­վերջ զո­հա­սե­ղա­նով, ու­սե­րով բե­րում եմ արևա­ծա՜գն Ար­ցա­խի…»։
Իսկ թվագր­ված – ժա­մա­նա­կա­գրված է «քա­ղաք Գ­յում­րի»։
Զ­գա­յուն ժա­մա­նա­կը սահ­ման­ներ չի ճա­նա­չում, և Հույ­սը տա­րա­ծութ­յան կամ այդ սահ­ման­նե­րի հե­ռա­վո­րութ­յան հետ բնավ ա­ղերս­ներ չու­նի։ Ա­պա ա­սես ժա­մա­նա­կից ու տա­րա­ծութ­յու­նից դուրս գրքում էջ­վում են օ­րե­րը՝ Շու­շի և Գ­յում­րի՝ ա­ռա­ջին հա­յաց­քից գու­ցե պարզ, բայց խոր­քում ա­մեն ին­չի մա­սին՝ տող առ տող՝ սար­սուռ­նե­րի հեր­թա­գա­յութ­յամբ։ «­Շու­շի ի՜մ քա­ղաք // և­ ու­նայ­նութ­յան աչ­քե­րում վառ­վող // եր­կու մոմ – եր­կու // բառ կամ խնդութ­յուն // Սուրբ ե­կե­ղե­ցու լուռ հա­ղոր­դութ­յուն»։
Շու­շիից Գ­յում­րի, իսկ կա­պող օ­ղա­կը, որ այս պա­րա­գա­յում բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ա­ռու­մով նաև ու ա­ռա­ջին հեր­թին փրկօ­ղակն է նրա, ին­քը՝ մեծն բա­նաս­տեղ­ծութ­յունն է։ Աս­վա­ծի վկա­յութ­յու­նը նրա տո­ղերն են, որ­տեղ էլ նշմար­վում է գրո­ղի՝ «ցա­վի սահ­մա­նը»։ Իսկ «Ո՞վ է ո­րո­շել սահ­մա­նը ցա­վի…», ցավ, ո­րի լույ­սից բա­նաս­տեղ­ծը իս­կա­պես ե­րազ­ներ է քա­մում։ «­Ցա­վից մի քայլ վար, ցա­վից մի քայլ վեր – չկա խա­ղաղ վայր»։
Հույ­սի ու ցա­վի մեջ­տե­ղում՝ խոր­խո­րա­տից մինչև հառ­նու­մը Լույ­սի՝ ինք­նա­տիպ ան­չափ և­ անկրկ­նե­լի։ Ան­շուշտ ցա­վի աղբ­յուր – ա­կը պա­տե­րազմն է՝ իր հետ­ևանք­նե­րով, և­ ե­սա­յա­նա­կան գրի­չը կա­րող էր այս­քան ցա­վա­շատ ու այս­քան գե­ղար­վես­տո­րեն ներ­կա­յաց­նել սե­փա­կան մաշ­կով զգա­ցած ու ապ­րած ի­րա­կա­նութ­յու­նը, ներ­կա­յաց­նել սե­փա­կան լռութ­յան և ճի­չի գու­նապ­նա­կով, որ միով բա­նիվ նրա բա­նաս­տեղ­ծա­կան աշ­խարհն է։ Եվ ցավն ա­մե­նուր է, ա­ղոթք­նե­րից մինչև լույ­սի ա­կունք, ա­սել է՝ հո­գու բո­լոր նրբա­գույ­նե­րով բա­նաս­տեղ­ծը ա­սես տո­նում է ցա­վի ծնունդն ու մկրտութ­յու­նը՝ ընդ­գ­ծե­լով նույն ցա­վի ա­նընդգր­կե­լի սահ­ման­նե­րը՝ բյու­րեղ առ բյու­րեղ։
«Աշ­խար­հի վեր­ջին ճգնա­վո­րի պես մեկն ա­ղո­թում է խցում իմ մաշ­կի…»,- ա­հա կրկին նրա գտնված բա­ռե­րի ի­րա­կան աշ­խար­հը։ Եվ ու­րիշ ո՞վ, ե­թե ոչ նույն ին­քը՝ բա­նաս­տեղ­ծը կա­րող է սե­փա­կան բա­ռե­րով արժ­ևո­րել սե­փա­կան բա­ռե­րը. «­Բա­ռը բա­նաս­տեղ­ծի հա­մար մե՛րթ ա­ղոթ­քի խո­րան է, մե՛րթ պայ­քա­րի ու մա­քառ­ման խրա­մատ»,- վկա­յում է Ռո­բերտ Ե­սա­յա­նը։
«­Մի աստղ իմ մի­ջով վե­րա­դառ­նում է։ Ես նրա եր­կինքն եմ, իսկ ինքն իմ հո­գուց բխո՜ղ ա­ռա­ջին բա­ռը։ …Ինձ­նից ա­զատ­վե՞լ են տո­ղերս՝ ապ­րե­լով նոր կյանք… Ցա՜վ է ան­ջա­տու­մը»։
«­Քա­ռա­ձայն պա­տա­րագ», և­ ա­ղոթք խնկա­բույր, հա­վա­տի, հույ­սի ու «գա­լի­քի նուռ»՝ կորզ­ված այ­սօր, իսկ գե­րակշ­ռո­ղը հա­վատն է ի­հար­կե։
Ու­րեմն, մի կող­մից՝ բա­նաս­տեղծն ու իր մե­ծար­ժեք պատ­կեր­նե­րին ծնունդ տվող բա­ռե­րը, մյուս կող­մից՝ բա­նաս­տեղծն ու իր ցա­վը, մեծ հաշ­վով՝ հա­յի ցա­վը՝ այ­սօ­րեա­կան ցա­վոք։ Ք­նա­րա­կան հե­րո­սը ներհ­յուս­ված է հայ­րե­նի ջղե­րին՝ Եր­կիր Ար­ցա­խին. «­Գի­տեմ- // դրախտն հի­մա // երկն­քում է // և Ար­ցա­խում // և մտ­քե­րիս սպի­տակ // պա­տե­րով են վեր բարձ­րա­նում // մրջյուն­նե­րը տեն­չանք­նե­րիս // գու­ցե մի օր հաս­նեմ ել­քին // տիե­զեր­քի // հաս­նեմ հենց այս բա­ռով- // Ար­ցախ»։
Աս­վա­ծի ամ­բող­ջա­ցու­մը կրկին նրա տո­ղերն են՝ ա­մա­յութ­յան լուռ ու ճչա­ցող վկա­նե­րը՝ «Ա­կա­մա ու­ղե­կի­ցը» բա­նաս­տեղ­ծութ­յամբ. «…Ես քայ­լում էի իմ ետ­ևից // (և տագ­նապ էր փո­ղո­ցը) // իսկ շու­նը վա­զում էր // (անն­պա­տա՜կ, մտա­մո­լո՜ր) // իր մե­նա­կութ­յան տա­րա­ծութ­յան մեջ // և­ ու­ղե­ծի­րում իր ա­նափ Տեն­դի։ // Վա­զո՜ւմ էր աշ­խար­հի բո­ղոքն ու խիղ­ճը»։
Բայց և՝ «Կ­բարձ­րա­նա նո­րից ան­տա­ռը վրե­ժի // և կ­խո­սի հո­ղը փո­թո­րի­կով ո­գու». տո­ղե­րը գրված են Շու­շիի պարս­պին՝ ու­ժի ու հզո­րութ­յան պա­րիսպ՝ ի­րա­կան և բա­նաս­տեղ­ծա­կան։
Նույն հե­րո­սի ո­գու և­ ու­ժի մարմ­նա­ցումն է «­Ռեք­վիեմ» պոե­մը՝ «…ել­նում են հո­ղաթմ­բից ծա­ղիկ­ներ // Ոս­կո­րի…» բնա­բա­նով։ Գործ, որ, սա­կայն, միև­նույն ժա­մա­նակ ամ­րա­պինդ հա­վա­տի ու չմա­րող հույ­սի կա­ռույց – պա­տումն է՝ հույժ լա­վա­տե­սա­կան վեր­ջա­բա­նով, «պատ­մութ­յան ճի­չից արթ­նա­ցած ե­րազ»՝ Ան­հու­նի կանչ Հա­յաս­տա­նին ձոն­ված եր­գը։
Սեր, հի­շո­ղութ­յուն, ցավ, ծնունդ բա­ռի, բա­ռը՝ հա­ղոր­դութ­յան մի­ջոց, ա­ղոթք ու պա­տա­րագ, և­ ի­հար­կե պատ­կեր­նե­րը նրա՝ ինք­նա­տիպ ու յու­րօ­րի­նակ.
«Երբ բռնում եմ ձեռքդ // և համ­բու­րում երկն­քի շնչա­ռութ­յու­նը // քո գգվանք­նե­րից ձկներ են ցայ­տում // գե­տի մեջ հույ­զի…»։
«…մի ծիտ ջուր է խմում // ա­փից հրեշ­տա­կի»։
«Ինքս իմ հա­վա­տի միակ բնա­կիչն եմ… // Վան­դակն ինքն ի­րե­նից դուրս է, // Թռ­չունն ինքն ի­րե­նից դուրս է… // և թ­ևա­վոր­վում է հի­շո­ղութ­յու­նը լույ­սի»։
Ըն­դա­մե­նը մի քա­նի օ­րի­նակ, և­ ակն­հայտ է ե­սա­յա­նա­կան պատ­կե­րաս­տեղծ­ման ինք­նա­տի­պութ­յու­նը, պատ­կեր­ներ, ո­րոնք ընդգր­կում են ամ­բող­ջը՝ երկ­րից եր­կինք՝ տիե­զե­րա­հուն ու տիե­զե­րա­չափ և դուրս այդ չա­փում­նե­րից էլ, ա­սել է՝ ներ­սում՝ ինքն ի­րե­նից դուրս այդ վան­դա­կում։
«Ինք­նա­հաղ­թա­հար­ման ճի­չե­րից // կարմ­րում էին գա­գաթ­նե­րը հույ­սի, // տագ­նա­պի հա­գուս­տը պատռ­վում էր // ա­մե­նա­թեժ կե­տում…»։
Բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն, որ­տեղ ներ­քին եր­կու «ես»-ի պայ­քա­րը, սի­րո դրսևո­րում – պատ­կե­րը, թե «Ան­հու­նը միայն մի բառ ու­նի՝ սեր», գտնված բա­ռի արժ­ևո­րու­մը, թե «­Խա­չակն­քող բառն ինձ ժպտաց ճա­նա­պար­հի բաց խո­րա­նից», և բո­լոր նրբահ­յուս զգա­ցո­ղութ­յուն­ներն ու զգաց­մունք­նե­րը հաս­նում են ա­ղոթ­քի վե­հութ­յան։ «Ու­զում եմ հաս­նել ինձ // իմ մի­ջով // ևս մի աս­տի­ճան- // և­ որ­պես մարդ կշա­րու­նակ­վի // տիե­զեր­քը // կշա­րու­նակ­վի // որ­պես մրջյուն // որ­պես ծառ»։
Ընդ­հան­րա­պես ու­շագ­րավ է գրո­ղի բա­ռազ­գա­ցո­ղութ­յու­նը, ըստ այդմ էլ՝ տրա­մա­բա­նա­կան տրո­հում­ներն ու բա­ռա­շեշ­տե­րը։ Մեծ հաշ­վով՝ գիր­քը իս­կա­պես մի ու­րույն աշ­խար­հի մա­տուց­վող բա­զում ի­րա­կութ­յուն­ներն են՝ ան­պա­րա­գիծ ու ան­սահ­ման՝ գրո­ղի բա­նաս­տեղ­ծա­կան եր­ևա­կա­յութ­յա­նը հա­մա­հունչ։
Իսկ վեր­ջում…
Դեռ որ­քա՜ն տո­ղեր կա­յին, ո­րոնց մա­սին կա­րե­լի էր եր­կար խո­սել, և­ որ­քա՜ն մտքեր, ո­րոնց մա­սին պետք է լռել՝ պեր­ճա­խոս, ե­սա­յա­նա­կան լռութ­յամբ…
«Արդ թուղթն իմ ճա­կատն է, // ո­րին մա­կագ­րո­ղը // ո՛չ ես եմ, ո՛չ էլ դու, // այլ մեր միջև ապ­րող Հ­րեշ­տա՜­կը հո­գու»,- Ռո­բերտ Ե­սա­յան։

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.