«­Մենք դան­դաղ հե­ռա­նում ենք քո ճա­նա­պար­հից վերջ­նա­կա­նա­պես…» / ­Շու­շա­նիկ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ

«­Հան­դի­սա­վո­րա­պես երդ­վում եմ հրա­ժար­վել այն եր­կե­րից, որ նզով­ված են Սոր­բո­նի և Ինս­տի­տու­տի կող­մից, հե­տայ­սու միայն և միայն պատ­մա­կան, փի­լի­սո­փա­յա­կան ու վի­ճա­կագ­րա­կան գոր­ծեր կգրեմ… Կար­ծես ա­սածս հա­վատ չի՞ ներշն­չում… Դե ի՞նչ, այդ դեպ­քում կգրեմ հով­վեր­գա­կան, ա­ռա­քի­նի վե­պեր, կգրեմ՝ նա­խա­պես ինձ հա­մար նշա­նա­կետ սար­քե­լով պոե­զիա­յի և բա­րո­յա­խո­սութ­յան մրցա­նակ­նե­րը, կգրեմ գրքեր՝ ընդ­դեմ ստրկութ­յան և­ ի պաշտ­պա­նութ­յուն մա­նուկ­նե­րի, կգրեմ խրա­տա­կան պոեմ­ներ…»,- հեգ­նա­կան այս տո­ղե­րով է եզ­րա­փակ­վում ֆրան­սիա­կան ռո­ման­տիզ­մի ա­մե­նաինք­նա­տիպ և պայ­ծառ հե­ղի­նակ­նե­րից մե­կի՝ Ժե­րար դը Ներ­վա­լի «­Հոկ­տեմ­բեր­յան գի­շեր­նե­րի» նա­խա­վեր­ջին՝ քսան­հին­գե­րորդ գլու­խը՝ հի­շեց­նե­լով հան­րօ­գուտ աշ­խա­տան­քի և­ օգ­տա­պաշ­տութ­յան ան­խոնջ դրո­շա­կա­կիր­նե­րի ար­շավն ընդ­դեմ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան «Ալ­վան ծաղ­կի»՝ այն­քան «ա­նօ­գուտ» և­ այն­քան բա­ցար­ձակ, ևս մեկ ան­գամ մեզ հու­շե­լով, որ ան­կախ դա­րաշր­ջա­նից, ան­կախ ի­րար հա­ջոր­դող դրո­շակ­նե­րից ու կար­գա­խոս­նե­րից՝ միշտ էլ նույնն է բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ճա­կա­տա­գի­րը՝ ան­ձուկ մի մի­ջանցք գրա­կան-մշա­կու­թա­յին ան­ցու­դար­ձի աղմկա­հույզ բե­մում… Որ բա­նաս­տեղ­ծել միշտ էլ նշա­նա­կել է գնալ մի սար­յա­կի հետ­ևից կամ փնտրել «ան­մո­ռու­կի» լե­զուն («Աստ­ղի պսպղուն հա­յացքն է կանգ ա­ռել նրա վրա մի ակն­թարթ, և լս­վել է պա­տաս­խա­նը օ­տար, նրբին մի լեզ­վով: – Ան­մո­ռո՜ւկ», Ժե­րար դը Ներ­վալ, «Օ­րե­լիա»):
Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րը բա­ցա­հայ­տել եմ 2022 թվա­կա­նի օ­գոս­տո­սին: Ա­վար­տին մո­տե­ցող ամ­ռան դժվար, խճող­ված օ­րերն էին, երբ տա­րա­տե­սակ պար­տա­կա­նութ­յուն­ներն ու «ա­ռաջ­նա­հեր­թութ­յուն­նե­րը» խցա­նել էին խոս­քի հու­նը, բա­ռե­րը փո­խա­րի­նել ի­րենց կրկնակ­նե­րով, ըն­թաց­քը կա­ռա­նել:
Մեր ներ­սում եր­բեք չի սպիա­նում սար­յա­կի հի­շո­ղութ­յու­նը: Բայց ծան­րա­ցող օ­րե­րի հևքում պատ­կեր­նե­րը եր­բեմն խլա­նում են, զրնգուն լա­րե­րը խզվում, անց­նում են խորք, փակ­վում: Տիղ­մա­ջու­րը թվում է օ­րի­նա­չա­փութ­յուն: Եվ մենք սկսում ենք ինք­ներս մեզ հա­մո­զել, որ «բա­ռե­րի կյան­քը» կա­րե­լի է փո­խա­րի­նել փայ­լեց­ված, հղկված բա­նա­ձևե­րով… որ ձայ­նա­յին պատ­րանք, խաբ­կանք են խորհր­դա­վոր դաշ­նակ­նե­րը… որ հրաշ­քը կա­րե­լի է «կա­ռու­ցել»…
Բայց եր­բեմն էլ օ­րե­րի ա­ղո­տա­ցող, դան­դաղ հե­ռա­ցող խճա­պատ­կե­րում լի­նում են ակն­թար­թա­յին հան­դի­պում­ներ, որ վե­րա­դարձ­նում են մեզ հրաշ­քի ի­րո­ղութ­յա­նը՝ Մատ­նա­չա­փի­կի ճեր­մակ քա­րե­րի պես: Վե­րա­դարձ­նե­րի ղո­ղան­ջող այդ պայ­ծա­ռութ­յամբ էին օժտ­ված Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի տո­ղե­րը, որ շնոր­հա­գեղ ու ար­ևոտ մի տխրութ­յամբ ի­րենց ճա­նա­պար­հից հե­ռաց­նում էին այն ա­մե­նը, ին­չը բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն չէր – ին­չը աղ­մուկ էր, ճառ ու նմա­նա­կում:
Ի՞նչ է բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, ե­թե ոչ այն մի քա­նի բա­ռե­րը, ո­րոնց մենք ընտ­րում ենք, որ­պես լա­վա­գույն ըն­կեր­նե­րի՝ բա­ցար­ձակ ու ան­փո­խա­րի­նե­լի: Ի­մաս­տի, ե­րաժշ­տութ­յան և պատ­կե­րի անտ­րո­հե­լի այդ ճա­ռա­գու­մը, որ ձեր­բա­զա­տում է բառն ի­մաս­տա­յին մաշ­ված կա­ղա­պար­նե­րից, վե­րա­ծում այն կեն­դա­նի հյուս­ված­քի: Բա­ռա­պատ­կե­րի շո­ղար­ձա­կող հա­մա­զան­գեր, որ դառ­նում են ա­վե­լի ու ա­վե­լի հազ­վագ­յուտ մե­րօր­յա գրա­կան դաշ­տում, որ­տեղ բա­նաս­տեղ­ծութ­յունն այն­քան հա­ճախ է իր տե­ղը զի­ջում քա­րոզ­չութ­յա­նը, հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան ճա­ռե­րին կամ ի­մաս­տա­սի­րա­կան վատ կոծկ­ված դա­սե­րին: Մինչ­դեռ բա­նաս­տեղ­ծութ­յա­նը պետք չեն մեծ կամ հան­դի­սա­վոր ա­ռիթ­ներ, կար­ևոր կամ հրա­տապ թե­մա­ներ՝ նա­խաս­տեղծ իր կոչ­մա­նը հա­վա­տա­րիմ մնա­լու հա­մար. նո­րո­գել կյան­քի վնաս­ված հյուս­ված­քը, փրկել: Սա­կա­վար­յուն ի­րա­կա­նութ­յու­նը ծած­կել բա­ռե­րի թա­ղան­թով: Ա­պա­քի­նել:
«Ապ­րող մարմ­նի» այդ գի­տե­լի­քով՝ այդ բա­ցա­ռիկ «կեն­սազ­գա­յու­նա­կութ­յամբ» են օժտ­ված Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը: Մատ­ներն ան­գամ ար­տաս­վում են նրա բա­ռե­զեր­քում.
Մատ­նե­րից ան­գամ ար­ցունք է կա­թում,//ապ­րող մար­մինն ինչ­պե՞ս չո­րա­նա:
Շր­ջա­կա ա­մե­նը կեն­դա­նաց­նե­լու, ան­շունչ պատ­կեր­ներն ու հնչյուն­նե­րը շնչա­վո­րե­լու այս մղու­մը Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ա­ռանցքն է: Այն հան­գեց­նում է բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կե­րի անս­պա­սե­լի պայ­ծա­ռա­ցում­նե­րի: Ու­շագ­րավ մի ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն. Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի պատ­կե­րա­յին հա­մա­կար­գը հա­րուստ է փո­խա­բե­րութ­յուն­նե­րով, հա­մե­մա­տութ­յուն­նե­րով, հե­ղի­նա­կա­յին մակ­դիր­նե­րով («դալ­կա­շուրթ ա­շուն»): Միև­նույն ժա­մա­նակ ըն­թեր­ցո­ղին չի լքում ան­պա­ճույճ թա­փան­ցի­կութ­յան, ջինջ ներ­կա­յութ­յան զգա­ցո­ղութ­յու­նը: Այս եր­ևույթն ու­նի շատ պարզ բա­ցատ­րութ­յուն. բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կե­րա­վոր­ման մի­ջոց­նե­րը, հատ­կա­պես փո­խա­բե­րութ­յունն այս­տեղ ոչ թե լեզ­վաո­ճա­կան շքե­ղութ­յուն են, գե­ղար­վեստ, այլ բա­նաս­տեղ­ծա­կան հղաց­քի ու­րույն մի բա­նաձև՝ պատ­կե­րի մար­դե­ղաց­ման ա­ռեղծ­վա­ծը: Պա­տա­հա­կան չէ, որ բա­նաս­տեղ­ծի ա­մե­նա­սի­րե­լի գե­ղար­վես­տա­կան պատ­կե­րա­վոր­ման մի­ջո­ցը դի­մառ­նութ­յունն է: Բա­նաս­տեղ­ծի հա­յաց­քը կեն­դա­նութ­յուն է պարգ­ևում ի­րե­ղեն աշ­խար­հին, ու ծայր է առ­նում նրա եր­կար զրույ­ցը ի­րե­րի հետ: Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի բա­ռե­զեր­քում փո­ղո­ցը «խո­հուն» է, սար­սուռ­նե­րը՝ «փխրուն», ա­մե­նը մարդ­կա­յին դի­մա­գիծ է ստա­նում. «Իսկ մշու­շը ծո­վի վրա ձեռք էր կնոջ»: Մի ու­րիշ՝ «Ան­ցում» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ սահ­մա­նա­յին ճոճ­քի պահն է, որ դարձ­յալ մարդ­կա­յին դի­մա­գիծ է ստա­նում.
Կա­մաց, հան­կարծ կարթ­նա­նան իմ հո­գու քնած ե­րե­խա­նե­րը // և կսկ­սեն ա­ղիո­ղորմ ու սրտա­կե­ղեք ար­տաս­վել, ո­րով­հետև // չեմ կա­րո­ղա­նա նրանց կե­րակ­րել ե­րազ­նե­րով:
Զար­մաց­նում են բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կե­րի բնա­ծին ճա­շակն ու ան­ճիգ շնոր­հը՝ զերծ ո­ճա­կան փոր­ձար­կում­նե­րից ու փնտրտուք­նե­րից: Թ­վում է՝ Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի գե­ղա­գի­տա­կան չա­փա­նի­շը հա­յաց­քի ան­սեթ­ևեթ խո­րութ­յունն ու ճշմար­տութ­յունն են: Այս­տեղ բա­ցա­կա­յում են բա­նաս­տեղ­ծա­կան լեզ­վի կան­խա­տե­սե­լի պատ­կե­րա­յին կա­ղա­պար­նե­րը: Եր­կին­քը հա­ճախ «ա­նաստղ» է, ծա­ռե­րը՝ ցուրտ: Բա­նաս­տեղ­ծութ­յան հե­րոս են դառ­նում ա­մե­նաա­ռօ­րեա­կան ի­րա­կա­նութ­յան փաս­տերն ու դեմ­քե­րը. նստա­րա­նին թա­քուն ծխող ե­րե­խան, թևան­ցուկ զույ­գե­րը, ծա­ռու­ղին ու զվարթ լապ­տեր­նե­րը: Հետ­ևում մնա­ցող այ­գու պատ­կե­րը, որ հա­վերժ վե­րա­դար­ձի ա­կոսն է բա­ցում բա­նաս­տեղ­ծա­կան «ես»-ի նե­րաշ­խար­հում, ե­դե­մա­կան պար­տե­զը չէ: Սե­փա­կան սկզբի սևե­ռուն պատ­կերն ա­ռար­կա­յա­նում է ոչ թե ման­կութ­յան սահ­մա­նա­զատ­ված, պաշտ­պան­ված պար­տե­զում, այլ ա­նա­նուն ան­ցում­նե­րի, օ­տար ներ­կա­յութ­յուն­նե­րի հան­րա­յին զբո­սայ­գում: Եվ, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, ար­վես­տա­գե­տի հա­յացքն ա­ռօ­րեա­կան այս կեր­պար­ներն օժ­տում է ա­նա­նուն մի կա­րո­տով, չձևա­կերպ­վող մի ո­րոն­ման թրթի­ռով, որ ձգում, բարձ­րաց­նում է ա­մե­նա­սո­վո­րա­կան մար­մին­ներն ու ձևե­րը՝ չխոս­տո­վան­ված գո­թա­կան մի ան­հանգս­տութ­յուն, չգրված մի չա­փում հա­ղոր­դե­լով նրանց, որ Գառ­զո­ւի գծա­նկար­ներն են հի­շեց­նում.
Մի ե­րե­խա՝ ան­նե­րե­լի տխրութ­յամբ,//թա­քուն, այ­գու ծա­ռե­րի տակ կծկված,//ծխում է՝ ծխա­խո­տը վար­պե­տո­րեն//փոք­րիկ բռում թաքց­րած://­Քա­մի, կա­նաչ ծա­ռե­րի շրշյուն,//հա­տու­կենտ լապ­տեր­նե­րի ժպտուն պայ­ծա­ռութ­յուն,//ա­նաստղ եր­կինք – հար­բած մի մարդ,//նստա­րա­նին քնած, թևան­ցուկ անց­նող զույ­գեր՝//ան­տա­րա­կո՜ւյս, հար­բած…//Եվ է­լի դեմ­քեր, դեպ­քեր, որ լավ չի հի­շում/://Ու դա­տարկ մի լռութ­յուն՝ իբրև ա­րա­հետ,//որ տա­նում է նրան դե­պի ել­քը այ­գու:
Զար­մա­նա­լի խա­ղաց­կու­նութ­յամբ է օժտ­ված գի­տակ­ցա­կան և զ­գա­յա­կան շեր­տե­րի փոխ­հա­րա­բե­րութ­յու­նը: Մտ­քի դաշ­տին վե­րա­բե­րող փաս­տը վե­րած­վում է զգա­յա­կան ի­րա­դար­ձութ­յան, և­ ընդ­հա­կա­ռա­կը՝ այն, ինչ հաս­ցեագր­ված է զգա­յա­րան­նե­րին՝ որ­ևէ բուր­մունք, հպում, համ, անս­պա­սե­լիո­րեն հան­գում է հե­տաքր­քիր վե­րա­ցար­կում­նե­րի: «Ա­նախ­րո­նիզմ» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ, օ­րի­նակ, վե­րա­ցա­կան հաս­կա­ցութ­յու­նը՝ ա­նախ­րո­նիզ­մը, ար­տա­հայտ­վում է զգա­յա­րան­նե­րին՝ տե­սո­ղութ­յա­նը, լսո­ղութ­յա­նը, հաս­ցեագր­ված ֆի­գու­րա­տիվ պատ­կե­րով.
Ծա­ռից տերև­ներ է առ­ևան­գում քա­մին,//և տն­քում է ծա­ռը որ­դե­կո­րույս մոր պես…//ես ա­ռաջ եմ ան­ցել, թե դեռ հինն եմ ան­ցած,//չէ՞ որ ապ­րիլն է դեռ, նոր է ծաղ­կում ծա­ռը:
Փո­խա­րե­նը՝ արթ­նաց­ման ակն­թար­թի բա­նաս­տեղ­ծա­կան վա­վե­րագ­րու­մը ծնունդ է տա­լիս բազ­մա­շերտ պատ­կե­րի, որ զար­մաց­նում է իր ան­ցում­նե­րի ճկու­նութ­յամբ աբստ­րակ­ցիո­նիզ­մից դե­պի ֆի­գու­րա­տիվ պատ­կե­րա­վո­րում: Հըն­թացս նշենք նաև մի ու­րիշ ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն, որ Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի պոե­զիա­յին տրվում է շնոր­հա­լի թեթ­ևութ­յամբ. զգա­յա­րան­նե­րի փո­խա­դարձ, լուռ դա­շին­քը, որ ծնունդ է տա­լիս անս­պա­սե­լի փոխ­ներ­թա­փան­ցում­նե­րի՝ դրսևոր­վե­լով ինք­նա­տիպ բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կեր­նե­րով.
Մու­թը ան­ցավ: //Եվ փե­շե­րի տակ պահ­ված ա­րե­գա­կը//ար­ձա­կեց իր հմայք­նե­րը բո­լոր…//Եվ դուք կա­րող եք մատ­նե­րով ան­գամ //շո­շա­փել՝ շրշյու­նը շաղ­վող տաք շրթունք­նե­րում:
Շրշ­յու­նը՝ պա­րուր­ված «շ»-ե­րի մե­ղե­դա­յին սար­սու­ռով, վե­րած­վում է «շո­շա­փե­լի» ներ­կա­յութ­յան: Բայց, ա­հա, նույն այդ շրշյու­նը, անձ­նա­տուր փո­խա­կեր­պում­նե­րի սա­հան­քին, վե­րա­փոխ­վում է «ե­րա­զան­քի» անն­յու­թե­ղեն, ա­նոր­սա­լի ուր­վագ­ծի, ա­պա՝ ծա­գող ա­ռա­վո­տի միան­գա­մայն հստակ, տա­րո­րոշ­ված պատ­կե­րի.
Եվ պետք է, ան­շուշտ, շատ զգույշ լի­նել,//քան­զի փխրուն է և կա­րող է փշրվել հան­կարծ,//Շրշ­յո՞ւ­նը, ո՛չ, ե­րա­զան­քը, //որ բնավ էլ այ­սու­հետ ե­րա­զանք չէ, //այլ ա­ռա­վոտ,//որ ուր որ է՝ տե՛ս, կարթ­նա­նա:
Սա­հանք­նե­րի զրնգուն դո­ղը կեն­սա­կան սար­սու­ռով է օժ­տում բա­նաս­տեղ­ծա­կան տո­ղը: Ան­ցում­նե­րի կա­խարդ­ված այդ շղթան պայ­մա­նա­վո­րում է Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի պոե­զիա­յի ներ­քին ռիթ­մա­կա­նութ­յու­նը.
Եվ ես ա­ղավ­նու փե­տուր­նե­րով ե­րազ­ներ եմ ար­տատ­պում՝//շքե­ղո­րեն զար­դա­րե­լով կուրծ­քը թախ­ծի:
Բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կերն իր թրթռուն լա­րե­րով ի­րար է հան­գու­ցում եր­կինք, ե­րազ ու թա­խիծ: Մի ու­րիշ ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան մեջ բա­նաս­տեղ­ծը ձմե­ռա­յին քա­ղա­քի պատ­կեր է ուր­վագ­ծում՝ ի­րար ա­գու­ցե­լով եր­կու ա­մե­նաանն­յու­թե­ղեն «մա­տե­րիա­ներ»՝ ձյունն ու ե­րազ­նե­րի շղար­շե թա­ղան­թը: Ու կրկին մար­դե­ղա­նում է տե­սա­րա­նը: Պատ­կե­րին կեն­դա­նի շունչ հա­ղոր­դող ե­րակն այս­տեղ միայն թեթ­ևա­սահ աղ­ջիկ­նե­րի ներ­կա­յութ­յու­նը չէ, որ հու­շիկ քայ­լե­րով հա­տում են ե­րա­զի թա­ղան­թը: Ձ­մեռն ին­քը որ­դեգ­րում է բա­նաս­տեղ­ծի ե­րազ­նե­րը, սկսում է ե­րա­զել նրա հետ և ն­րա փո­խա­րեն.
Իմ ե­րա­զո՛ղ ձմեռ,//ա­նուրջ­ներ ես հի­նել//գորշ մայ­թե­րի վրա,//որ վի­թի պես բա­րակ//աղ­ջիկ­նե­րը դա­ջեն//ոտ­նա­հետ­քերն ի­րենց,//ան­փու­թո­րեն անց­նեն// ե­րազ­նե­րի մի­ջով:
Երկ­րորդ բա­նաս­տեղ­ծա­կան տան մեջ նույն զրնգուն թեթ­ևութ­յամբ լու­սինն է դառ­նում բա­նաս­տեղ­ծի կրկնա­կը՝ փշրե­լով տիե­զե­րա­կան մե­ներ­գա­կի ըն­դուն­ված պատ­կե­րա­յին կա­ղա­պար­նե­րը: Ա­մեն ան­գամ զար­մաց­նում է բա­նաս­տեղ­ծա­կան պատ­կե­րի ինք­նա­տի­պութ­յու­նը. Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի ըն­դե­լուզ­վող, եր­բեմն ա­նա­վարտ պատ­կեր­նե­րը հա­ճախ գե­ղար­վես­տա­կան պատ­կե­րա­վոր­ման գյու­տեր են: Լու­սի­նը ոչ միայն օժտ­ված է բա­նաս­տեղ­ծա­կան թռիչ­քի թևե­րով, այլև որ­դեգ­րում է թար­թող աստ­ղե­րի ճի­չը, այր­վում է ար­ևի հրկեզ կա­րո­տով.
Իմ թևա­վո՛ր լու­սին,//հույ­սի նման շիթ-շիթ,//պաղ կո­պե­րում մու­թի//աստ­ղի ճիչն ես պա­հում՝//ա­ղեր­սե­լով արև,//անր­ջե­լով արև…
Անս­պա­սե­լի է բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ա­վար­տը: Ան­վարժ ըն­թեր­ցո­ղը սպա­սում է նա­խոր­դած եր­կու տնե­րի «տրա­մա­բա­նա­կան» եզ­րա­կա­ցութ­յա­նը՝ ար­ևա­ծա­գին, որ կնշա­նա­վոր­վի ար­ևա­բաղձ լուս­նի խնդութ­յամբ: Բայց բո­լո­րո­վին այլ հուն է գծում Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի պոե­զիա­յի կեն­սա­կան ներ­կա­յութ­յուն­նե­րից մե­կը՝ տիե­զե­րա­կան, ան­ծայ­րա­ծիր տխրութ­յու­նը: Ան­ս­պա­սե­լիո­րեն փոխ­վում է դի­տանկ­յու­նը: Ք­նա­րա­կան հե­րո­սը վե­րա­դառ­նում է ան­տե­սա­նե­լի փեղ­կե­րով ար­տա­քին աշ­խար­հից տրոհ­ված հա­յե­ցո­ղի դիր­քին. նույ­նա­ցում­նե­րը մնա­ցել են հետ­ևում.
Ի՜նչ տխուր է հալ­չում//մութն ար­ևի հևքում:
Այս­պի­սով՝ բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը գո­յութ­յան ող­բեր­գա­կան օ­րի­նա­չա­փութ­յուն­նե­րից մե­կի հի­շե­ցումն է. մենք եր­բեք չգի­տենք՝ որ պա­հին ինչ ենք կորց­նում, մենք եր­բեք չգի­տենք՝ ինչն ին­չի դի­մաց է մեզ տրվում: «­Նա­մակ» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, որ զերծ է ընդ­հան­րա­ցում­նե­րի ա­մեն մի հա­վակ­նութ­յու­նից, տա­լիս է մարդ­կա­յին ճա­կա­տագ­րի այդ օ­րի­նա­չա­փութ­յան հստակ ձևա­կեր­պու­մը.
Ես ա­մեն ե­րե­կո // ինչ-որ բան եմ գտնում // և կորց­նում ա­ռա­վոտ­յան – //ա­ռա­վո­տին գտած:
Մեր նվա­զա­գույն ձեռք­բե­րում­նե­րի ող­բեր­գա­կան այս դար­ձե­րե­սի գի­տակ­ցութ­յամբ է ներ­թա­փանց­ված «­Սա քո մա­սին է…» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, որ­տեղ ա­ռա­ջին հան­դիպ­ման խնդութ­յու­նը զու­գակց­վում է կորստ­յան գի­տակ­ցութ­յամբ՝ ան­հուն ու վերջ­նա­կան:
«Ար­ձակ է­ջեր՝ պոե­մի մա­սին» իր խո­հագ­րութ­յան մեջ Ան­նա Ախ­մա­տո­վան մեզ հի­շեց­նում է բա­նաս­տեղ­ծութ­յան հե­տաքր­քիր ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­նե­րից մե­կը. բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը միշտ մի ա­ռեղծ­ված է պա­հում լռող իր խոր­քում: Լա­վա­գույն բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րը վեր­ջին պա­հին խույս են տա­լիս վեր­ծան­ման հա­ջոր­դա­կան փոր­ձե­րից: Ախ­մա­տո­վան հի­շա­տա­կում է սե­փա­կան՝ «­Պոեմ՝ ա­ռանց հե­րո­սի» ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան օ­րի­նա­կը. որ­քան հե­ղի­նա­կը փոր­ձում է բա­ցատ­րել, այն­քան բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը խույս է տա­լիս, հե­ռա­նում է խորք: Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի պոե­զիան հե­տա­մուտ է չգրված այս օ­րեն­քին:
Ու­շագ­րավ է «­Սա քո մա­սին է…» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան վեր­նա­գիրն իր մեր­կա­պա­րա­նոց, բայց և խա­բու­սիկ հաս­ցեագ­րութ­յամբ: Բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ա­ռա­ջին իսկ տո­ղե­րը ցրում են պարզ վեր­ծա­նում­նե­րի պատ­րան­քը: Ակն­կալ­վող դի­ման­կա­րին այս­տեղ փո­խա­րի­նում է «քեզ»-ի ճա­նա­պար­հը. «Ես եր­կար քայ­լե­ցի քո ճա­նա­պար­հով»: Ուր­վագծ­վող այդ ճա­նա­պար­հին «դու»-ն­ ոչ թե նպա­տակ է, այլ կեն­սա­կան տրոփ­յուն, տիե­զե­րա­կան ընդգր­կում ստա­ցող նվի­րա­կան դի­մա­գիծ, ո­րի մի­ջո­ցով ան­հունչ աշ­խար­հը սկսում է բար­բա­ռել: Դի­մա­գի­ծը տար­րա­լուծ­վում է աշ­խար­հի պատ­կե­րի մեջ՝ զվարթ լապ­տեր­նե­րի, կա­պույտ ծա­ղիկ­նե­րի, երթ­ևե­կող մե­քե­նա­նե­րի, թևան­ցուկ զույ­գե­րի ու փնթփնթա­ցող ծե­րու­նի­նե­րի հա­ման­վա­գում: Ն­վի­րա­կան ներ­կա­յութ­յան ա­ռեղծ­վածն ամ­փո­փում է կեն­սա­թա­ղանթն ամ­բող­ջութ­յամբ: Ճա­նա­պար­հի այս եր­գը եզ­րա­փակ­վում է կորս­տի, օ­տար­ման ար­ձա­նագ­րութ­յամբ, ո­րի փոր­ձը գրե­թե հա­մընկ­նում է ա­ռա­ջին հան­դիպ­ման բերկ­րան­քի հետ.
Ո­րով­հետև անց­նում էր աշ­խար­հի ա­մե­նա­գե­ղե­ցիկ աղ­ջի­կը,//և­ ես ճա­նա­պար­հի եզ­րի բո­լոր ծա­ղիկ­նե­րը նվի­րե­ցի նրան//և խոս­տա­ցա… ա­մեն ինչ՝ ան­վե­րա­պա­հո­րեն – //մենք դան­դաղ հե­ռա­նում ենք քո ճա­նա­պար­հից//վերջ­նա­կա­նա­պես:
Ո՞վ է ա­ռեղծ­վա­ծա­յին այդ «քեզ»-ը: Նույն՝ աշ­խար­հի ա­մե­նա­գե­ղե­ցիկ աղ­ջի՞­կը՝ հանձն­ված ա­ռօր­յա ինք­նօ­տար­ման հո­գե­մաշ ըն­թաց­քին: Գո­յութ­յան կա­նա­ցի սկի՞զ­բը, որ հա­մընկ­նում է ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան հետ: Բա­նաս­տեղ­ծութ­յան «ոս­կե­խոս դի­ցու­հի՞ն»՝ անկրկ­նե­լի իր դի­մագ­ծով: Բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը թեթ­ևո­րեն սա­հում է ա­ռաջ՝ սե­փա­կան ա­ռեղծ­վա­ծը տա­նե­լով իր հետ:
Եվ վեր­ջում՝ Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծա­կան ե­զեր­քի թերևս ա­մե­նաան­դա­վա­ճան ապ­րում­նե­րից մե­կի՝ մե­նութ­յան մա­սին՝ ճամ­փեզ­րին կանգ­նած ա­ռօր­յա ան­ցու­դար­ձը դի­տող միայ­նակ «ես»-ից մինչև մե­նութ­յան այն­քան օ­դե­ղեն անձ­նա­վո­րու­մը «Ան­վեր­նա­գիր» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ: Մե­նութ­յունն այս բա­ռե­զեր­քում աչ­քի է ընկ­նում իր տա­րո­ղու­նա­կութ­յամբ և ս­տեղ­ծա­գործ էութ­յամբ: Պա­տա­հա­կան չէ, որ «Ան­վեր­նա­գիր» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ այն ոչ միայն կա­նա­ցի շղարշ­ված ուր­վա­գիծ է ստա­նում, այլև դառ­նում է բա­նաս­տեղ­ծի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յու­նը.
Նա ո­չինչ չու­նի: Ապ­րում է ինձ հետ://Ես եմ հո­րի­նել: Կա­րող եմ հեր­քել://­Գե­ղե­ցի՜կ է, բայց երբ պետք է գա­լիս,//ու երբ չի լի­նում՝ կա­րո­տո՜ւմ եմ դեռ…//Ա­մեն ինչ ու­նի, բայց ա­նուն չու­նի://Եր­բեմն մար­դիկ կո­չում են նրան՝//­Մե­նա­կութ­յո՜ւնս…//իսկ ես…//իսկ ես չգի­տեմ՝ ինչ ա­նուն տամ քեզ-//ի՜մ մե­նա­կութ­յուն…
Սա թողլք­ված մե­նութ­յան բար­բա­ռը չէ: Զրն­գուն այս մե­նութ­յու­նը որ­դեգ­րում է լապ­տեր­նե­րի, ծա­ղիկ­նե­րի, ծա­ռե­րի, փայ­տե նստա­րա­նի ներ­կա­յութ­յու­նը՝ դառ­նա­լով ա­նանձ­նա­կան «ես»-ի ո­րոն­ման նա­խա­պայ­ման: Նա հա­մա­շունչ է ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան տա­րեր­քին: Ճամ­փեզ­րին՝ մե­քե­նա­նե­րի և­ անց­նող զույ­գե­րի հա­րա­սահ հո­սան­քից ա­ռանձ­նա­ցած «ես»-ի մե­նութ­յու­նը հա­յե­ցո­ղի ստեղ­ծա­գործ մե­նութ­յունն է, որ օժտ­ված է զար­մա­նա­լի ա­ռաձ­գա­կա­նութ­յամբ՝ «­Շա­րու­նակ­վող սկզբի» «ան­նե­րե­լի տխրութ­յամբ» ծխող ե­րե­խա­յից անց­նե­լով հի­շո­ղութ­յան օվ­կիա­նո­սի վրա հակ­ված, եր­րորդ դեմ­քով հի­շա­տակ­վող «նա»-ին, ա­պա՝ «ես»-ին՝ «ան­հաս­կա­նա­լի իր եր­գով».
(Եվ է­լի դեմ­քեր, դեպ­քեր, որ լավ չի հի­շում)://…Ու մի դա­տարկ լռութ­յուն՝ իբրև ա­րա­հետ,//որ տա­նում է նրան դե­պի ել­քը այ­գու://­Ճա­նա­պար­հին…//չէ, այդ ես եմ եր­գում մինչև հի­մա էլ//ան­հաս­կա­նա­լի մի երգ: Ու դրա­նի՞ց,//թե՞, չգի­տեմ…//մեկ տխրում եմ ու մեկ ժպտում//ար­ցուն­քոտ­ված…

***
«­Բո­հե­մի փոք­րիկ դղյակ­ներ» եր­կի իր ըն­ծա­յա­կա­նում Ժե­րար դը Ներ­վա­լը բա­նաս­տեղ­ծի ճա­կա­տագ­րի հե­տաքր­քիր մի բա­նաձև է ա­ռա­ջար­կում՝ ամ­փո­փե­լով նրա ե­րեք տա­րիք­նե­րը. «Ա­հա­վա­սիկ բա­նաս­տեղ­ծի ե­րեք տա­րիք­նե­րը/…/: Ա­ռա­ջին իմ տո­ղե­րը ե­րի­տա­սար­դա­կան խան­դա­վա­ռութ­յան ծնունդ են, դրան հետ­ևած­նե­րը՝ սի­րո, վեր­ջին տո­ղե­րը՝ հու­սա­հա­տութ­յան»: Այ­սօր մենք չգի­տենք՝ բա­նաս­տեղ­ծա­կան իր ու­ղու ինչ­պի­սի ժա­մա­նա­կա­գրութ­յուն կա­ռա­ջար­կեր Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նը, և կամ ո­րոնք են նրա ե­րեք տա­րիք­նե­րը, բայց նրա փոք­րա­թիվ ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը Բա­նաս­տեղ­ծի ա­մե­նա­խոր ու ճշմար­տա­ցի դի­մա­նկար­նե­րից են:

Սամ­վել Մու­շեղ­յա­նը ծնվել է 1958 թվա­կա­նին, Գ­յում­րիում: Սո­վո­րել է Գ­յում­րու Պուշ­կի­նի ան­վան դպրո­ցում, ա­պա՝ հաս­տո­ցա­շի­նա­կան տեխ­նի­կու­մում: Վաղ հա­սա­կից ստեղ­ծա­գոր­ծել է և­ աչ­քի ըն­կել իր խստա­պա­հան­ջութ­յամբ սե­փա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րի նկատ­մամբ, ո­րոնք ըն­թեր­ցել է միայն հա­րա­զատ­նե­րից և­ ըն­կեր­նե­րից մի քա­նի­սի հա­մար: 1988 թվա­կա­նին բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րից մի քա­նի­սը տպագր­վել են «­Գա­րուն» ամ­սագ­րում: Մա­հա­ցել է 2011 թվա­կա­նին, Եր­ևա­նում: Բա­նաս­տեղ­ծի եր­կե­րի ժո­ղո­վա­ծուն հրա­տա­րա­կութ­յան է պատ­րաս­տում քույ­րը՝ Ռի­մա Ղա­զար­յա­նը (հե­ղի­նա­կա­յին հրա­տա­րա­կութ­յուն):

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.