ԳՐԻՉԸ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԶԱՐԿԵՐԱԿԻ ՎՐԱ / Ժենյա ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ

 

Ա­րա­գըն­թաց ժա­մա­նա­կը ի սկզբա­նե հա­զար ձայ­նով կան­չում է ան­հան­գիստ ու ո­րո­նող խառն­ված­քի տեր Չա­րեն­ցին, առ­նում նրան ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րով հա­րուստ հոր­ձան­քի մեջ, կո­փում միտքն ու հո­գին, խոր­տա­կում ո­րոշ հույ­սեր, թե­լադ­րում հե­ռան­կար­ներ:
Բայց ո­րո­շա­կի գրա­կան ճա­նա­պարհ անց­նե­լուց հե­տո է, որ բա­նաս­տեղ­ծը իբրև պատ­գամ բա­նաձ­ևե­լու էր սե­փա­կան փոր­ձով ձեռք բե­րած ճշմար­տութ­յու­նը՝ «­Թե ու­զում ես երգդ լսեն՝ //­Ժա­մա­նա­կիդ շուն­չը դար­ձիր»։
Փի­լի­սո­փա­նե­րից մե­կի այն միտ­քը, թե «­Ժա­մա­նակն իր հա­մար սպա­սա­վոր է պա­հան­ջում», կար­ծես աս­ված է Չա­րեն­ցի կամ, թերևս, նաև նրա հա­մար։ Թ­վում է, թե 20-րդ դա­րասկզ­բի հայ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ա­մե­նա­հա­րուստ, տա­ղանդ­նե­րով հա­գե­ցած շրջա­նը հա­զիվ թե պա­կաս ու­ներ ո­գու ա­րիութ­յան կամ մտքի պայ­ծա­ռութ­յան ա­ռու­մով։ Բայց Չա­րեն­ցը, ի տար­բե­րութ­յուն իր ժա­մա­նա­կի հան­րա­հայտ բա­նաս­տեղծ­նե­րի, պոե­զիա է մտնում կյան­քի խառ­նա­րա­նից՝ դա­ռը փոր­ձով հա­սու­նա­ցած պա­տա­նե­կան նրա ա­նո­րոշ ե­րա­զանք­նե­րը բախ­վում են պա­տե­րազ­մի ար­յու­նոտ դեմ­քին։ Տեր­յա­նի եր­գած ե­րա­զա­յին, ա­նի­րա­կան Նաի­րին Չա­րեն­ցին ներ­կա­յա­նում է հո­շոտ­ված ու ար­յունլ­վա դեմ­քով։
«­Կա­պու­տաչ­յա հայ­րե­նի­քը» կամ այլ կերպ՝ «կա­պու­տաչ­յա սի­րու­հին» այլևս ա­ռաս­պել չէր, այլ դան­թեա­կան դժոխք։ Բա­նաս­տեղ­ծին չի բա­վա­րա­րում սոսկ փաս­տի ար­ձա­նագ­րու­մը։ Նա ստեղծ­ված ի­րա­վի­ճա­կի պատ­ճառ­ներ է ո­րո­նում մի­ֆա­կան անց­յա­լում («­Վա­հագն»), պատ­մութ­յան մեջ («Ա­թիլ­լա»), ներ­կա­յում, իր հայ­րե­նա­կից­նե­րի վար­քագ­ծում («Ազ­գա­յին ե­րազ»)։ Նա սոսկ պատ­մութ­յան ա­կա­նա­տե­սը չէ, այլ ի­րա­կա­նութ­յան մաս­նի­կը, ո­րի սուր աչ­քը ի­րա­վի­ճա­կից դուրս գա­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն է փնտրում և­ այն գտնում հե­ղա­փո­խութ­յան մեջ։ Նախ՝ խառն­ված­քը, ա­պա՝ ո­րո­նող, հույ­զը տրա­մա­բա­նութ­յան դաշտ տա­նե­լու ու­նա­կութ­յու­նը, վեր­ջա­պես՝ հե­ղա­փո­խութ­յան խոս­տում­նե­րը հրա­պու­րում են Չա­րեն­ցին։ Նա այլևս ա­ռաջ է նա­յում՝ դե­պի պատ­մութ­յուն վե­րա­դար­ձը թող­նե­լով ա­պա­գա­յին։ Ժա­մա­նա­կի ճե­պըն­թա­ցի մեջ Չա­րենցն ի­րեն գտնում է հե­ղա­փո­խա­կան­նե­րի կող­քին, նրանց գա­ղա­փար­նե­րով հրա­պուր­ված։ Նաիր­յան կյան­քի դան­դաղ, կար­ծես կանգ ա­ռած ռիթ­մը նրան չի բա­վա­րա­րում, ե­ռան­դուն խառն­ված­քը շար­ժում, փո­փո­խութ­յուն, նույ­նիսկ ար­կած­ներ է ո­րո­նում Հ­յու­սի­սա­յին Կով­կա­սի քա­ղա­քա­ցիա­կան կռիվ­նե­րում։ Մեծ բա­նաս­տեղ­ծը ծնվում է կրակ­նե­րի մեջ, հե­ղա­փո­խա­կան ե­ռու­զե­ռը սնում է բա­նաս­տեղ­ծի եր­ևա­կա­յութ­յու­նը, ծնունդ տա­լիս շար­ժուն ու ան­սո­վոր պատ­կեր­նե­րի, խան­դա­վա­ռութ­յան ու հա­վա­տի («­Սո­մա», «Ամ­բոխ­նե­րը խե­լա­գար­ված»)։ Չա­րենցն իր տա­րեր­քի մեջ է, ժա­մա­նա­կի վկան ու տա­րե­գի­րը, նոր կյան­քի ստեղծ­ման հա­վա­տա­վոր մաս­նա­կի­ցը։ Բայց նրա սիրտն ու հո­գին երկ­փեղկ­ված են, ո­րով­հետև ռու­սա­կան հե­ղա­փո­խութ­յամբ իր հրա­պու­րան­քը հա­զիվ թե հա­սա­նե­լի կամ հաս­կա­նա­լի լի­նի իր ար­յու­նա­քամ ժո­ղովր­դին, իր ա­վե­րակ երկ­րում.

Ինչ­պե՞ս պի­տի արդ­յոք հնչեն, ախ,
այս եր­գե­րը իմ կար­միր-
Իմ ա­վե­րակ, իմ ո՜րբ երկ­րում…

Ժա­մա­նակն այլ լու­ծում չէր ա­ռա­ջար­կում, և Չա­րենցն ա­պա­վի­նում է հե­ղա­փո­խութ­յան ա­ռա­ջար­կած կար­գա­խոս­նե­րին՝ ա­զա­տութ­յուն, եղ­բայ­րութ­յուն, հա­վա­սա­րութ­յուն, և հույս փայ­փա­յում, որ իր եր­կի­րը այդ գա­ղա­փար­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման շնոր­հիվ ստա­նա­լու է իր տա­ռա­պանք­նե­րի հա­տու­ցու­մը։
Բայց Չա­րենցն ա­մե­նից ա­ռաջ բա­նաս­տեղծ է, ա­ռաջ­նա­կարգ բա­նաս­տեղծ և­ իր մտքե­րը, հույ­զերն ու ցան­կութ­յուն­նե­րը ար­տա­հայ­տե­լու հա­մար ո­րո­նում ու գտնում է նոր ձևեր ու ո­ճեր, հայտ­նա­բե­րում նոր ռիթ­մեր՝ ա­ռա­վել հա­մա­հունչ հա­րա­շարժ ժա­մա­նա­կի ա­րա­գութ­յան (հայ պոե­զիա­յում ան­նա­խա­դեպ ռա­դիո­պոեմ­նե­րը)։
«­Ժա­մա­նա­կի գե­տը» սա­կայն հան­դարտ չէր հո­սում, և բա­նաս­տեղ­ծի հույ­զե­րը, հատ­կա­պես 1920 բարդ ու ճա­կա­տագ­րա­կան տա­րում, տա­րու­բեր­վում են խան­դա­վա­ռութ­յան և հու­սա­հա­տութ­յան ծայ­րաբ­ևեռ­նե­րում։ Մի կող­մից ռա­դիո­պոեմ­նե­րի կամքն ու հա­վատն է, «­Տա­ղա­րա­նի» դեռևս մի քա­նի եր­գե­րի, ինչ­պես նաև «Ութն­յակ­ներ ար­ևին» շար­քի կեն­սա­սի­րութ­յու­նը, մյուս կող­մից՝ «­Մահ­վան տե­սիլ» բա­նաս­տեղ­ծութ­յունն ու «­Փո­ղո­ցա­յին պչրու­հին» շար­քի դառ­նութ­յու­նը, սե­փա­կան մեղ­քի զգա­ցու­մը՝ «Ոչ մի կրակ հե­ռու­նե­րից ձեզ չբե­րի»։ Եվ ինք­նա­զո­հա­բեր­ման պատ­րաս­տա­կա­մութ­յու­նը.

Թո՛ղ ո՛չ մի զոհ չպա­հանջ­վի
ինձ­նից բա­ցի,
Ու­րիշ ոտ­քեր կա­խա­ղա­նին
թող մոտ չգան…

Ժա­մա­նա­կը նաև սրբագ­րում­ներ է մտցնում Չա­րեն­ցի ըն­կա­լում­նե­րի և­ ակն­կա­լիք­նե­րի մեջ։ Եվ ա­հա, կրկին ան­նա­խա­դեպ, ծնվում է բազ­մա­խոր­հուրդ «Եր­կիր Նա­յի­րի» վե­պը, որ դառ­նում է Չա­րեն­ցի ոչ միայն ցա­վի ու դառ­նութ­յան, ապ­րած ող­բեր­գութ­յան, այլև հայ­րե­նի երկ­րի ճա­կա­տա­գի­րը տնօ­րի­նող­նե­րի սպա­նիչ քննա­դա­տութ­յան ար­տա­հայ­տութ­յու­նը։ Եվ որ­քան էլ քո­ղարկ­ված, հե­ղա­փո­խութ­յան «հե­րոս­նե­րը» նույն­պես ի­րենց բա­ժինն ու­նեն այդ քննա­դա­տութ­յան մեջ։
Բա­նաս­տեղծ Չա­րեն­ցը նաև պայ­քա­րի մար­տիկ է։ 20-ա­կան թվա­կան­նե­րի աղմ­կոտ տա­րերքն իր գիրկն է առ­նում նրան, դարձ­նում նա­խա­ձեռ­նող, ծրագ­րեր մշա­կող, գրա­կան խմբա­վո­րում­ներ ստեղ­ծող, բա­նա­վե­ճեր մղող։ Եվ ա­մե­նու­րեք նա ա­ռա­ջին գծում է՝ ա­ռաջ­նորդ։ Պայ­քա­րը ոչ այն­քան մշա­կու­թա­յին է, որ­քան քա­ղա­քա­կան, դա­սա­կար­գայ­նութ­յան չա­փա­նի­շը պատ­նեշ­ներ է դնում հին ու նոր, անց­յալ ու ներ­կա սե­րունդ­նե­րի միջև։ Այդ գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յան ստվե­րը եր­բեմն ընկ­նում է նաև Չա­րեն­ցի ո­րոշ գոր­ծե­րի վրա։
Բայց ժա­մա­նա­կը փո­խում է ըն­թաց­քը, պայ­քա­րի բո­վան­դա­կութ­յու­նը ձևա­կերպ­վում է այլ՝ մշա­կու­թա­յին բարձր ո­րա­կի կար­գա­խոս­նե­րով, մինչ­դեռ ներ­քուստ հա­սու­նա­նում է ու­րիշ բնույ­թի, ա­վե­լի վտան­գա­վոր ի­րա­վի­ճակ։ Չա­րեն­ցի հա­յացք­նե­րը զգա­լիո­րեն փոխ­վում են շուրջ յո­թամս­յա ար­տա­սահ­ման­յան ուղ­ևո­րութ­յու­նից հե­տո։ Այն­տեղ էլ սե­րունդ­նե­րի միջև կռիվ կար, այն­տեղ էլ կա­յին նոր գա­ղա­փա­րա­խոս­ներ և­ ար­վես­տի ու գրա­կա­նութ­յան զա­նա­զան ուղ­ղութ­յուն­ներ, բայց կար­ծես թե «ար­դիա­կա­նութ­յան շո­գե­նա­վից» ոչ ոք Հո­մե­րո­սին ու Շեքս­պի­րին դուրս չէր նե­տում։
Չա­րեն­ցի խո­հե­րը հան­դարտ­վում են, խտա­նում, դառ­նում ա­վե­լի ի­մաս­տուն։ Ինչ­պես ինքն է խոս­տո­վա­նում՝

Այդ­պես ցո­ղո՛ւնն է հան­դում
ծան­րա­նում,
Երբ լցվում է ձույլ,
ի­մաս­տուն հաս­կով։

Չա­րենցն իր ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ու­ժե­րի ծաղկ­ման շրջա­նում է, իր կյան­քի կե­սօ­րին։ 1930-ա­կան թվա­կան­ներ։ Հետզ­հե­տե քա­ղա­քա­կան ու հա­սա­րա­կա­կան մթնո­լոր­տը շի­կա­նում է, մարդ­կանց սրտե­րում կա­պա­րե ծան­րութ­յուն է։ Ծն­վում է «­Գիրք ճա­նա­պար­հին»՝ նրա վեր­ջին «մատ­յա­նը», որ կրկին իր ժո­ղովր­դի, իր նաիր­յան երկ­րի, նրա ան­ցած պատ­մա­կան ճա­նա­պար­հի մա­սին է։ Տագ­նա­պը երկ­րում դեռևս զգա­լի չէ, բայց Չա­րեն­ցը մտա­հոգ է։ Նա վե­րա­նա­յում է հա­յոց պատ­մութ­յան է­ջե­րը և փոր­ձում գտնել, թե որ­տեղ է սխալ­վել իր ժո­ղո­վուր­դը: Նա դառ­նա­ցած է, որ հա­յոց «գայ­լը չի ե­ղել պղնձյա», ե­ղել է թույլ, նի­հար, որ հա­յոց նախ­նի­նե­րը ի­րենց պա­լատ­նե­րի պա­տե­րում ոս­կի են պա­հել և­ ոչ թե սուր, թե­կուզ եր­կա­թի մի կտոր կամ ա­նա­գե շա­ղախ, կամ կիր, «Որ փոր­ձութ­յան պա­հին անձրև­նե­րից մխար//Եվ իր ծու­խը խառ­ներ ըմ­բոս­տութ­յան եր­գին…»։ Եվ պատ­մութ­յան քա­ռու­ղի­նե­րում ձևա­վոր­ված «ա­նանց­յալ անց­յա­լի» նա­խա­վեր­ջին դրվա­գի դի­մա­կա­վոր­ված «հե­րոս­նե­րը» ի­րենց «պա­տիժն են ստա­նում» բա­նաս­տեղ­ծի «­Մահ­վան տե­սիլ» պոե­մում՝ նույն վեր­նագ­րով երկ­րորդ ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան մեջ։ Չա­րեն­ցը հայտն­վում է խա­չաձև կրա­կի տակ. ե­րես­պաշտ «հայ­րե­նա­սեր­նե­րը» նրան մե­ղադ­րում են հա­յոց հե­րո­սա­կան անց­յա­լը թե­րագ­նա­հա­տե­լու, «նվիր­յալ» հե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը՝ հե­ղա­փո­խութ­յան բե­րած բա­րիք­նե­րը ան­տե­սե­լու մեջ։
Չա­րեն­ցը ժա­մա­նա­կի հետ է, բայց նրա հա­մար ժա­մա­նա­կը ե­րեք չա­փում ու­նի՝ ներ­կա­յի հիմ­քը անց­յալն է, իսկ գա­լի­քին հաս­նե­լու հա­մար էլ պետք չէ կրկնել պատ­մութ­յան քա­ռու­ղի­նե­րում թույլ տրված սխալ­նե­րը։ Բա­նաս­տեղ­ծի հա­մար ժա­մա­նա­կը օ­րա­ցու­ցա­յին չէ։
Նա դա­րի ո­գու թարգ­մա­նիչն է, դա­րի մար­գա­րեն, և­ ա­պա­գա ըն­թեր­ցող­նե­րը նրա մի­ջո­ցով են ըմբռ­նե­լու իր դա­րի վայ­րի­վե­րում­նե­րի բո­վան­դա­կութ­յու­նը։
Ժա­մա­նա­կի հա­ջորդ փու­լը Չա­րեն­ցին հիաս­թա­փութ­յուն ու ող­բեր­գութ­յուն է բե­րում։ Ն­րա ող­բեր­գութ­յունն ու­նի և՛ անձ­նա­կան, և՛ ազ­գա­յին, և՛ ա­նանձ­նա­կան ա­կունք­ներ։ Դեռևս քա­ռա­սու­նը չբո­լո­րած բա­նաս­տեղ­ծի հա­մար հայ­րե­նիքն ու այն­տեղ ծլար­ձա­կած ե­րազ­նե­րը դառ­նում են ան­հա­վա­նա­կան ու ան­վե­րա­դարձ անց­յալ.
Սա­կայն ո՞ւր է Ղար­սը,
և­ ո՞ւր է պար­տե­զում մրսող այն տղան –
Որ ու­ներ ե­րազ­ներ բուր­յան,
և­ ո՞ւր է տխրա­ձայն Տեր­յա­նը…
1930-ա­կան թվա­կան­նե­րի կե­սերն են։ Նս­տել են հե­ղա­փո­խութ­յան սպի­տակ փրփուր­նե­րը, և մարդ­կանց գլխա­վեր­ևում շո­ղում է մի «ա­րեգ­նաց­յալ կա­ցին»։ Չա­րեն­ցի գրչա­կից­նե­րը ամ­բաս­տան­ված են և բան­տարկ­ված ( «…Ի­ջել է այ­սօր Հե­լի­կոնն ամ­բողջ //­Նա­յիր­յան եր­գի-նկուղ սևասև,-»), և նա պատ­րաստ է կի­սել ըն­կեր­նե­րի ճա­կա­տա­գի­րը «Ոչ իբրև տա­ժանք, այլ՝ սուրբ խնդութ­յուն…»։ Եվ նրան, ի վեր­ջո, տրվեց այդ «խնդութ­յու­նը»։
Կ­յան­քի ու մահ­վան մի­ջանկ­յալ կարճ հանգր­վա­նում Չա­րեն­ցը ծան­րու­թեթև է ա­նում անց­յալն ու գա­լի­քը, իսկ ներ­կա­յում մա­հը գու­ժող տրիո­լետ­ներ է գրում՝ «­Մառ մոր­մո­քում է մայ­րա­մու­տը», «Մ­խում է մար­խը։ Մգ­լա­հոտ է», «Մթ­նում է, մոտ է մայ­րա­մու­տը»։
Եվ, այ­սու­հան­դերձ, Չա­րեն­ցը գի­տակ­ցում է իր ար­ժե­քը, իր հան­ճա­րի ու­ժը ու վստահ է իր եր­գե­րի ու նրանց մի­ջո­ցով իր հա­րատ­ևութ­յա­նը.
Բայց ե­թե կա իմ եր­գում գեթ շեշտ կամ
բառ իմ օ­րե­րից,
Ես կմնամ հա՜ր ու հա­վետ,
ես կարթ­նա­նամ մա­հից նո­րից…
2022 թ.

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.