ԻՆՉՈ՞Ւ ԷՐ ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑԸ ՍԻՐԱԾ ԱՂՋԿԱՆ ԿՈՉՈՒՄ «ՔՈՒՅՐ»/ Սեյրան ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Հայ գրա­կա­նութ­յան գե­ղե­ցիկ, ինք­նա­տիպ և­ ան­գամ զար­մա­նա­լի երևույթ­նե­րից է այն, որ Ե­ղի­շե Չա­րենցն իր վաղ շրջա­նի քնա­րեր­գութ­յան մեջ սի­րած էա­կին հա­ճախ դի­մում է «քույր» բա­ռով։ Այդ մի­տու­մը ա­ռա­վել ընդ­գծված ար­տա­հայտ­վել է 1917 թ. լույս տե­սած «­Ծիա­ծա­նը» ժո­ղո­վա­ծո­ւի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում։ Բա­ռը հան­դի­պում է գրքի հենց սկզբում՝ ըն­ծա­յա­կա­նի մեջ. «Ի­րիկ­նա­յին քրոջս – Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նին»։ Հա­ջորդ է­ջում դրված է միայն գրքի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րից մե­կի մի տո­ղը՝ որ­պես բնա­բան. «­Դու իմ վեր­ջին, ի­րիկ­նա­յին, աստ­ղա­յին քույր» (6)։ Այս­պի­սով՝ «սի­րե­լի» կամ «ըն­կե­րու­հի» նշա­նա­կութ­յամբ «քույր» բա­ռի ա­ռա­ջին կի­րա­ռութ­յուն­նե­րը վե­րա­բե­րում են Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նին։ Ն­րա հետ է կապ­ված նաև հո­գու ան­մա­հութ­յու­նը խորհր­դան­շող Ա­մեն­տի մի­ֆա­կան ե­զեր­քը հաս­նե­լու ե­րա­զան­քը, որ ար­տա­հայտ­վել է «­Ծիա­ծա­նի» բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում և 1919 թ. գր­ված «­Տաղ անձ­նա­կան» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ։ Վեր­ջի­նում «քույր» դի­մե­լաձ­ևը բա­ցա­կա­յում է, իսկ ա­հա 1917 թ. գր­ված, դարձ­յալ Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նին նվիր­ված «­Հե­ռա­ցու­մի խոս­քեր» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ մի քա­նի ան­գամ հան­դի­պում է («­Մո­տե­նում է, քո՜ւյր իմ, ա՛խ, ի­րի­կունս մի­գա­մած», «–Ի՛նչ էլ լի­նի, քո՜ւյր իմ, քո՜ւյր, հե­ռա­նա­լիս չա­նի­ծե՛ս»)։
Առ­հա­սա­րակ «քույր» բա­ռը Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցի վաղ շրջա­նի պոե­զիա­յի բա­ռա­րա­նում ա­մե­նից հա­ճա­խա­դեպ և տ­պա­վո­րիչ բա­ռե­րից մեկն է։ Այն ա­ռան­ձին կի­րա­ռութ­յուն­ներ ու­նի նաև «Հ­րո եր­կիր» շար­քում, ո­րը բա­նաս­տեղ­ծը սկսել է 1913 թ. և­ ա­վար­տել Մոսկ­վա­յում 1916 թ.։ Ճիշտ է, այդ շար­քում բա­ռօգ­տա­գոր­ծու­մը դրվա­գա­յին է, բայց նաև շատ հե­տաքրք­րա­կան.
Քո՛ւյր, գու­ցե՜ չը­կանք…
Գու­ցե մե­կը, –­ ո՞վ –
Ե­րա­զել է մեզ
Ան­լույս գի­շե­րով…
Բա­ռի պատ­մո­ղա­կան, բայց դարձ­յալ տպա­վո­րիչ գոր­ծա­ծութ­յուն կա նաև նույն շրջա­նում գրված «­Հար­դա­գո­ղի ճամ­փորդ­նե­րը» լի­րի­կա­կան բալ­լա­դում («­Քույ­րը խնդաց, բա­րե­կա­մը ծի­ծա­ղեց» (1, 63)) և դարձ­յալ 1916 թ. գր­ված «­Պոետ» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ.
Ո՞վ կհաս­կա­նա, թե ին­չո՞ւ է նա
Համ­բու­րում նե­խած շրթե­րը կնոջ,
Երբ նույն վայրկ­յա­նին ա­ղո­թում է նա
Ստ­վե­րի ա­ռաջ հե­ռա­վոր քրոջ
(1, 271-272)։
Իսկ ա­հա «­Ծիա­ծա­նը» գրքում «քույր» բա­ռա­պատ­կերն ու­նի տաս­նյակ կի­րա­ռութ­յուն­ներ։ Ընդ ո­րում՝ այն հան­դի­պում է տար­բեր բա­ռաձ­ևե­րով և կա­պա­կան կա­ռույց­նե­րով («­Կա­պույտ, երկ­նա­գույն համ­բույ­րը նրա –//լու­սա­վո՜ր քրոջ», «­Կա­պույ­տը քրոջ աչ­քե­րի ան­հուն», «­Դու մո­տե­ցար որ­պես քույր –­ ու հե­ռա­նում ես ա­հա»), եր­բեմն էլ՝ իբրև հա­րադ­րութ­յուն («Եվ մե­նակ է, քույր-աղ­ջիկ, այն­քան մե­նակ ու տրտում», «բայց չե՜ս գտնի, քո՛ւյր-աղ­ջիկ, թող չը­կան­չե քո հո­գին»)։ Սա­կայն «­Ծիա­ծա­նը» ժո­ղո­վա­ծո­ւի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում Չա­րեն­ցը բա­ռի պատ­մո­ղա­կան-նկա­րագ­րա­կան կի­րա­ռութ­յու­նից ա­վե­լի գե­րա­դա­սում է դի­մե­լաձ­ևը։ «­Քույր» բա­ռը ա­ռա­վե­լա­պես հան­դես է գա­լիս որ­պես կո­չա­կան («­Քո՛ւյր, կա­պել են քո աչ­քե­րում, իմ հո­գում –//­Ծիա­ծան», «­Կա­պույ­տը հո­գու ա­ղո­թանքն է, քո՛ւյր», «կա­պո՛ւյտ աղ­ջիկ, քո՛ւյր իմ հեզ, դու հետ չե՞ս գա­լու», «­Քո՛ւյր, զան­գե­րի տխրութ­յան մի ղո­ղանջ է քո հո­գին», «քո՛ւյր, քնի՛ր, քնի՛ր», «քո՛ւյր, հո­գուս մեջ, աչ­քե­րիդ մեջ, եր­կինք­նե­րում կը­մա­րի», «­Քո՛ւյր իմ, այն մեռ­նող արև՜ն էր – ժպտաց», «ե­րազ­նե­րը, քո՛ւյր, ե­րանգ­ներ էին», «­Քո՛ւյր, ե­րազ­ներն այ­րը­վե­ցին ու ան­ցան», «իմ ո՜րբ ըն­կեր, քո՛ւյր իմ, մեզ կա­պույ­տը ո՞ւր կը­տա­նի»…)։
Նախ­նա­կան տպա­վո­րութ­յամբ՝ «քույր» բառն ա­ռանձ­նա­պես շատ է գոր­ծած­ված «Ա­մեն­տի ե­զեր­քի» հայտ­նութ­յան շրջա­նում, որ կա­տար­վել է 1916-1917 թթ. և մա­սամբ ար­տա­հայտ­վել «­Ծիա­ծա­նը» գրքում։ Հա­մե­մա­տութ­յան հա­մար նկա­տենք, որ այդ բառն իս­պառ բա­ցա­կա­յում է «Ե­րեք երգ տխրա­դա­լուկ աղջ­կան» գրքույ­կում և 1910-ա­կան թթ. կե­սե­րին գրված շար­քե­րի մեծ մա­սում։ «­Ծիա­ծա­նի» «­Մայ­րա­մու­տա­յին. Կա­պույ­տի կա­րո­տը. Գա­զել­ներ սի­րած աղջ­կա հա­մար» շար­քի հենց սկզբում Չա­րենցն իբրև նա­խեր­գանք տե­ղա­դրել է մի փոք­րիկ գա­զել, ո­րը վեր­նա­գ­րել է «Ա­մեն­տի երկ­րում»։ Ք­նա­րա­կան հե­րո­սը խոսքն ուղ­ղում է սի­րած էա­կին, նկա­րագ­րում ի­րենց հան­դի­պու­մը ան­մա­հութ­յան հա­վեր­ժա­կան աշ­խար­հում և­ ա­մուս­նութ­յու­նը սի­րած աղջ­կա հետ, ո­րին կո­չում է «քույր».
Քեզ կհաս­նեմ, քո՛ւյր իմ,
ես – Ա­մեն­տի Երկ­րում,
երբ հուշ դար­ձած կըք­նես –
Ա­մեն­տի Երկ­րում…

Կը­համ­բու­րեմ, ջինջ այն­պես,
շրթունք­նե­րըդ ես,–
կը­համ­բու­րեմ, քո՛ւյր իմ,
քեզ – Ա­մեն­տի Երկ­րում…

Մե­ռած աստ­ղի լույ­սի պես,
որ ժպտում է մեզ –
դու իմ հար­սը կը­լի­նես
– Ա­մեն­տի Երկ­րում… (50)։
Նույն շար­քի 11-րդ գա­զե­լում քույր և Ա­մեն­տի ե­զերք խորհր­դա­նի­շե­րը զու­գորդ­վում են ևս մեկ ան­գամ.
Քո՛ւյր, ղո­ղան­ջի պես ճախ­րել
ու գնալ,
հմայ­ված ու հեզ – ճախ­րել ու գնալ…

Երկն­քից-եր­կինք, ի­րիկ­վա մո­վում,
ան­մար­մին,
ան­տես – ճախ­րել ու գնալ…

Դե­պի Ա­մեն­տի ե­զեր­քը կա­պույտ –
Քո՛ւյր, ղո­ղան­ջի պես ճախ­րել
ու գնալ… (56)։
«­Ծիա­ծան» գիր­քը և «­Տաղ անձ­նա­կան» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը նվիր­ված են նույն էա­կին՝ Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նին, ո­րը եր­կու­սում էլ հան­դես է գա­լիս ան­վա­նա­պես, և­ եր­կու պա­րա­գա­յում էլ Ա­մեն­տի ե­զեր­քի գա­ղա­փա­րը կապ­վում է սի­րած աղջ­կա հետ։ Ա­մեն­տի ե­զերք հաս­նե­լը քնա­րա­կան հե­րո­սի գլխա­վոր ե­րա­զանքն է։ «­Ծիա­ծա­նում» այն դրսևոր­վում է սի­րած էա­կին հաս­նե­լու և Ա­մեն­տիում միա­վոր­վե­լու, իսկ «­Տաղ անձ­նա­կան»-ում՝ նրա­նից հե­ռա­նա­լու տար­բե­րակ­նե­րով, բայց եր­կու պա­րա­գա­յում էլ հո­գու ան­մա­հութ­յան գա­ղա­փա­րը մեկ­նա­բան­վում է սի­րո տի­րույ­թում։
Իր ա­մե­նից նվի­րա­կան ե­րա­զանք­նե­րից մե­կը խոս­տո­վա­նե­լով կամ վստա­հե­լով հատ­կա­պես սի­րած աղջ­կան՝ Ե. Չա­րեն­ցը մտեր­միկ-քնա­րա­կան ե­րանգ է հա­ղոր­դում «Ա­մեն­տի ե­զեր­քին»։ «­Ծիա­ծա­նի» հիշ­յալ գոր­ծե­րում այդ մղու­մը հասց­ված է բա­ցար­ձա­կի և­ ար­տա­հայտ­ված է հենց սի­րած աղջ­կա հետ «քույր» դի­մե­լաձ­ևով հա­ղոր­դակց­վե­լու գե­ղար­վես­տա­կան հնա­րան­քով։ «­Տաղ անձ­նա­կան» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ «քույր» բա­ռը և­ երկ­խո­սա­յին խոս­քը բա­ցա­կա­յում են, բայց «­Դե­պի եր­կի՛նք պի­տի գնամ, դե­պի ե­զեր­քը Ա­մեն­տի» գա­գաթ­նա­կե­տա­յին միտ­քը ձևա­կեր­պե­լուց ան­մի­ջա­պես հե­տո Ե. Չա­րեն­ցը միջ­նոր­դա­վոր­ված խոսք է հղում Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նին։
Մահ­վան նման մի­ֆա­կա­նա­ցու­մը ակն­հայտ է նաև այն բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում, ո­րոնց մեջ ո՛չ որ­պես բնագրա­յին միա­վոր, ո՛չ որ­պես վեր­նա­գիր կամ տո­ղա­տա­կի ծա­նո­թագ­րութ­յուն որ­ևէ կերպ նշված չէ «Ա­մեն­տի» բա­ռը։ Այդ­պի­սին է հատ­կա­պես «­Մա­հը, գի­տե՞ս, մի լու­սա­վոր ա­ռաս­պել է, քո՛ւյր» գա­զե­լը.
Մա­հը, գի­տե՞ս, մի լու­սա­վոր
ա­ռաս­պել է, քո՛ւյր,
Կ­յան­քը այն­քան մեղկ ու ան­գույն
ու ան­բեր է, քո՛ւյր:

Մա­հը ա­նուշ, անր­ջա­լույս
տրտմութ­յուն ու­նի.
Կ­յան­քը սա­կայն շա­չող,
փախ­չող, ան­համ­բեր է, քո՛ւյր:

Կ­յան­քի կան­չը ան­կում­նե­րի
ազ­դա­րար է լոկ.
Մա­հը սա­կայն Կա­պույտ Երկ­րի
մի բան­բեր է, քո՛ւյր…(57)։
Ե՛վ «քույր» բա­ռը, և՛ «Ա­մեն­տի ե­զեր­քի» մի­ֆը Չա­րեն­ցի պոե­զիա են թա­փան­ցել հին ե­գիպ­տա­կան գրա­կա­նութ­յու­նից։ Մինչ­դի­նաս­տիա­կան շրջա­նի (մ.թ.ա. V-IV հա­զա­րամ­յակ­ներ) հա­վա­տա­լիք­նե­րի հա­մա­ձայն՝ ար­դար հան­գուց­յալ­նե­րի հո­գի­նե­րը բնակ­վում էին աստ­ղե­րի մեջ։ Ա­մեն­տին, որ այդ ժա­մա­նակ կոչ­վում էր Դո­ւատ, գտնվում էր երկն­քի ար­ևել­յան մա­սում։ Ա­հա թե ին­չու է Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցի հո­գին գնում «դե­պի եր­կինք», «դե­պի ե­զեր­քը Ա­մեն­տի» և ձգ­տում հաս­նե­լու այն­տեղ իր «աստ­ղա­յին ե­րազ­նե­րի ճա­նա­պար­հով»։
«Աստ­ղա­յի­նը»՝ որ­պես Ա­մեն­տի ե­զեր­քի բնու­թագ­րա­կան բա­ղադ­րիչ, առ­կա է «­Ծիա­ծա­նը» ժո­ղո­վա­ծո­ւի հենց ա­ռա­ջին է­ջե­րում։ Գր­քի ինք­նաբ­նա­բան-ըն­ծա­յա­կանն է «­Դու իմ վեր­ջին, ի­րիկ­նա­յին, աստ­ղա­յին քույր», իսկ ա­ռա­ջին բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը զու­գոր­դում է աստ­ղա­յին բա­նաս­տեղ­ծին և սի­րած էա­կի կա­պույտ լա­բի­րին­թո­սը.
Ես աստ­ղա­յին մի պոետ, Լա­բի­րին­թում քո Կա­պույտ,//քո՛ւյր, անց­նում եմ, որ­պես աստղ, հո­գիս – մե­ռած աստ­ղի փայլ… (7)։
Հին ե­գիպ­տա­կան դի­ցա­բա­նութ­յու­նը և գ­րա­կա­նութ­յու­նը վիթ­խա­րի ազ­դե­ցութ­յուն են թո­ղել հա­մաշ­խար­հա­յին գե­ղար­վես­տա­կան մտքի վրա։ Դ­րա մաս­նա­կի դրսևո­րում­նե­րից մեկն էլ սի­րած էա­կին քույր (կամ եղ­բայր) ան­վա­նե­լու մի­տումն է։ Ե­գիպ­տա­կան սի­րա­յին քնա­րեր­գութ­յան մեջ տղան հա­ճախ է սի­րած աղջ­կան բնո­րո­շում «քույր», իսկ աղ­ջի­կը սի­րած տղա­յին՝ «եղ­բայր» բա­ռով։ «­Գե­ղե­ցիկ և­ ու­րախ եր­գե­րը քրոջ, երբ նա վե­րա­դառ­նում է մար­գա­գե­տին­նե­րից» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը սկսվում է «Օ, իմ եղ­բայր» բա­ռե­րով։ Ա­ռա­վել հա­ճա­խա­կի է «քույր» բա­ռի գոր­ծա­ծութ­յու­նը («Ես շփոթ­վում եմ ջրի հմայ­քից,//կար­ծես իմ քրոջ շուր­թե­րը լի­նեն», «Ա­հա քրոջս տու­նը քա­ղա­քի ծայ­րա­մա­սում», «Այն մյուս ա­փին է քույ­րը», «Ինձ մեծ բախտ հա­սավ,//­Քույրս ե­կավ իմ տուն»)։ Սի­րեց­յա­լին յոթ օր չտե­սած հի­վանդ տղան ա­սում է.
Շշն­ջա­ցեք ինձ Ք­րոջս ա­նու­նը,
և­ ես վեր կել­նեմ ան­կող­նուց,
թե գար նրա­նից սուր­հան­դակ,
սիրտս կյանք կառ­ներ։
Մեջ­բե­րե­լով նման հատ­ված­նե­րից մե­կը՝ նշա­նա­վոր ե­գիպ­տա­գետ Մի­լի­ցա Մատ­յոն գրում է. «­Հին Ե­գիպ­տո­սում «քույր» բա­ռը նշա­նա­կում էր նաև «սի­րու­հի», իսկ «եղ­բայր» բա­ռը՝ «սի­րեց­յալ». «քույ­րը» և «եղ­բայ­րը» ե­գիպ­տա­կան սի­րա­յին պոե­զիա­յում սի­րա­հար­նե­րի սո­վո­րա­կան բնո­րո­շում­ներ են»։ Մ. Մատ­յոն և­ ու­րիշ ե­գիպ­տա­գետ­ներ այս եր­ևույ­թի մեջ տես­նում են դի­ցա­բա­նա­կան ար­մատ­ներ՝ «քույր» և «եղ­բայր» հաս­կա­ցութ­յուն­նե­րի նման ի­մաս­տա­փո­խութ­յու­նը կա­պե­լով Թեֆ­նութ աստ­վա­ծու­հու և ն­րա եղ­բայր ու ա­մու­սին Շո­ւի պաշ­տա­մուն­քի հետ։ Սա­կայն և՛ մի­ֆը, և՛ գրա­կա­նութ­յան մեջ նրա տար­րե­րի ներ­թա­փան­ցու­մը ու­նեն այն ի­րա­կան հիմ­քը, որ Հին Ե­գիպ­տո­սում բա­վա­կան տա­րած­ված էին հա­րա­զատ քույ­րե­րի և­ եղ­բայր­նե­րի ա­մուս­նութ­յուն­նե­րը։ Ա­մեն պա­րա­գա­յում սի­րած էա­կին «քույր» ան­վա­նե­լը հո­գե­բա­նա­կան ջեր­մութ­յուն, մտեր­մութ­յան և քնք­շան­քի մթնո­լորտ է ստեղ­ծում հին ե­գիպ­տա­կան բնա­գրե­րում, հատ­կա­պես սի­րա­յին քնա­րեր­գութ­յան մեջ։
Քույ­րը՝ որ­պես սի­րած աղջ­կա և կ­նոջ բնու­թագ­րիչ, հստակ ար­տա­հայտ­ված է հին ե­գիպ­տա­կան ոչ միայն սի­րեր­գե­րում, այլև դի­ցա­բա­նա­կան պա­տում­նե­րում։ Այն, որ Ե. Չա­րեն­ցը Ա­մեն­տի ե­զեր­քի սե­փա­կան ըմբռ­նու­մը միան­շա­նակ կա­պում է սի­րե­լի աղջ­կա՝ Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նի հետ և բա­ցար­ձա­կի հասց­նում «քույր» հաս­կա­ցութ­յան ար­ժե­քը, դարձ­յալ հե­ռա­վոր և թաքն­ված ար­մատ­ներ ու­նի Ա­մեն­տի անդր­շի­րիմ­յան աշ­խար­հի դի­ցա­բա­նա­կան պատ­կե­րաց­ման մեջ։ Ե­գիպ­տա­գետ­նե­րը հա­մոզ­ված են, որ Ա­մեն­տի ե­զեր­քը ծա­գել է հին ե­գիպ­տա­ցի­նե­րի մե­ծա­գույն աստ­ված­նե­րից մե­կի՝ Օ­սի­րի­սի մի­ֆից։ Վե­րած­նութ­յան աստ­ված, անդր­շի­րիմ­յան աշ­խար­հի տի­րա­կալ, հան­գուց­յալ­նե­րի հո­գի­նե­րի դա­տա­վոր Օ­սի­րի­սը, ըստ ե­գիպ­տա­ցի­նե­րի հա­վա­տա­լիք­նե­րի, ա­ռա­ջինն էր, որ մա­հա­նա­լուց հե­տո հա­րութ­յուն է ա­ռել։ Իսկ մեռ­յալ­նե­րին Ա­մեն­տի աշ­խար­հի սրահ­նե­րում ու­ղեկ­ցող շան գլխով Ա­նու­բի­սը, հա­մա­ձայն հին ե­գիպ­տա­կան ա­ռաս­պե­լա­բա­նութ­յան, Օ­սի­րիս աստ­ծու որ­դին էր։
Օ­սի­րի­սի մի­ֆը սփռված է ե­գիպ­տա­կան տասն­յակ սկզբնաղբ­յուր­նե­րում։ Հա­մա­հա­վաք ձևով այն շա­րադ­րել է Պ­լու­տար­քո­սը «Ի­սի­դա­յի և Օ­սի­րի­սի մա­սին» տրակ­տա­տում։ Ըստ Օ­սի­րի­սի ա­ռաս­պե­լի՝ նրան սպա­նել է եղ­բայ­րը՝ Սե­թը, մար­մի­նը բա­ժա­նել տասն­չորս մա­սե­րի և դ­րանք ցրել Ե­գիպ­տո­սի տար­բեր շրջան­նե­րում։ Օ­սի­րի­սի քույ­րը՝ Ի­սի­դան (Ի­սիս, Ի­զի­դա), ո­րը միա­ժա­մա­նակ նրա կինն էր, եր­կար ո­րո­նում­նե­րից հե­տո գտնում է ա­մուս­նու մար­մի­նը։ Ռա աստ­վա­ծը ու­ղար­կում է շնա­գայ­լի գլխով Ա­նու­բիս աստ­ծուն, ո­րը հա­վա­քում է մարմ­նի հատ­ված­նե­րը, զմռսում դրանք և թա­ղում։ Ի­սի­դան վե­րա­կանգ­նում է Օ­սի­րի­սի մարմ­նում ամ­փոփ­ված կեն­սա­կան ու­ժը, ո­րից էլ հղիա­նում է։ Ա­մուս­նու թա­ղու­մից հե­տո Ի­սի­դան ծնում է Հո­րու­սին, ո­րը մե­ծա­նա­լով սպա­նում է իր հո­րեղ­բո­րը՝ լու­ծե­լով հոր վրե­ժը։ Դ­րա­նից հե­տո Օ­սի­րի­սը վե­րա­կեն­դա­նա­նում է։ Նա հրա­ժար­վում է գա­հից՝ հօ­գուտ որ­դու, տե­ղա­փոխ­վում անդր­շի­րիմ­յան աշ­խարհ՝ Ա­մեն­տի, և դառ­նում մեռ­յալ­նե­րի թա­գա­վո­րութ­յան տի­րա­կալ։
Դի­ցա­բա­նա­կան այս պա­տու­մից ակն­հայտ է դառ­նում, որ Ա­մեն­տի աշ­խար­հը՝ որ­պես հո­գու հա­րութ­յան և­ ան­մա­հութ­յան խորհր­դա­նիշ, ծնվել է սի­րուց։ Ի­սի­դա­յի սե­րը, ո­րի շնոր­հիվ գտնվում և վե­րա­կեն­դա­նա­նում է Օ­սի­րի­սի մար­մի­նը, ո­րից զա­վակ է ծնվում, հենց կեն­սա­կան այն ուժն է, ո­րի շնոր­հիվ հնա­րա­վոր է դառ­նում հա­վեր­ժա­կան կյան­քը։ Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցի պատ­կե­րաց­մամբ՝ ի­րեն այդ­պի­սի ուժ էր տա­լիս Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նի սե­րը։ Եվ ինչ­պես Ի­սի­դան Օ­սի­րի­սի քույրն էր, այդ­պես էլ Չա­րեն­ցի հա­մար քույր է դառ­նում իր սի­րե­լի էա­կը՝ Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նը։ Ա­հա թե որ­տեղ է սի­րե­լիին «քույր» կո­չե­լու չա­րենց­յան հզոր մղու­մի ծա­գում­նա­բա­նութ­յու­նը։
Այս վար­կա­ծը հիմ­նա­վո­րե­լու հա­մար ա­նենք գրա­պատ­մա­կան ևս­ եր­կու կար­ևոր դի­տար­կում։ Օ­սի­րի­սի մի­ֆի սկզբնաղբ­յուր­նե­րի մեջ ե­գիպ­տա­գետ­նե­րը նշում են նաև չա­փա­ծո ող­բեր, ո­րոն­ցից մե­կը վեր­նագր­ված է «Ի­սի­դա­յի ող­բը Օ­սի­րի­սի մահ­վան առ­թիվ»։ Ա­հա այդ բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ Ի­սի­դան ի­րեն ան­վա­նում է սի­րեց­յա­լի միա­ժա­մա­նակ կին և քույր.
Ես կին եմ, գե­ղե­ցիկ՝
իմ ա­մուս­նու հա­մար,
քո կի­նը, քո Քույ­րը,
ինձ մոտ ե՜կ շու­տով,
ո­րով­հետև չեմ կա­րող չտես­նել քեզ
այն օ­րից հե­տո, երբ հե­ռա­ցար դու։
­Մութ է մեր շուր­ջը,
թեև երկն­քում է Ռան։
Շատ ու­շագ­րավ է, որ «Հ­րո եր­կիր» շար­քը բա­ցող բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ Ե. Չա­րեն­ցը նույն­պես հին ե­գիպ­տա­ցի բա­նաս­տեղ­ծի նման կողք կող­քի է դնում «քույր» և «կին» բա­ռե­րը՝ իբրև մի­ֆա­կան-գե­ղար­վես­տա­կան հո­մա­նիշ­ներ.
Ող­ջա­կիզ­վեն Ար­ևի՜ մեջ, քույր իմ, կին…//Ախ, կի՜ն – ց­նորք, քո՜ւյր, Շա­մի­րա՜մ ու Աստ­վա՜ծ… (21)։
Երկ­րորդ դի­տար­կու­մը առնչ­վում է այն հար­ցին, թե արդ­յո՞ք ու­րիշ սի­րեր­գակ բա­նաս­տեղծ­ներ չեն օգ­տա­գոր­ծել «քույր» բա­ռը նույն նշա­նա­կութ­յամբ։ Այդ­պի­սի դեպք մեկ ան­գամ հան­դի­պում է Ա­վե­տիք Ի­սա­հակ­յա­նի պոե­զիա­յում («­Քո՛ւյր իմ նա­զե­լի, նա­յիր քո դի­մաց») և բազ­միցս՝ Վա­հան Տեր­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում։ Ընդ ո­րում, Վ. Տեր­յա­նը Ե. Չա­րեն­ցի նման հա­ճախ է օգ­տա­գոր­ծում «քույր» բա­ռը թե՛ իբրև կո­չա­կան-դի­մե­լաձև («Իմ քույր, իմ դա­հիճ, իմ սուրբ սի­րե­կան», «­Քո՜ւյր իմ, դու չը­կաս, քո՛ւյր իմ դու մե­ռար»), թե՛ իբրև բա­ռաձև («­Նա մո­տե­նում էր որ­պես քաղցր քույր…», «Այ­սօր ե­ղիր քրոջ պես», «Ինձ այդ­պես, քրոջ պես մի՛ գթա…»)։ Մի՞­թե Ավ. Ի­սա­հակ­յա­նի և Վ. Տեր­յա­նի պա­րա­գա­յում նույն­պես «քույր-սի­րած էակ» փո­խա­բե­րութ­յունն ինչ-որ ձևով առնչ­վում է հին ե­գիպ­տա­կան գրա­կա­նութ­յա­նը։ Վս­տա­հա­բար կա­րե­լի է պնդել, որ նման հա­վա­նա­կա­նութ­յուն չկա։ Ն­րանց գոր­ծե­րում բա­ցա­կա­յում է բնագ­րա­յին այն շաղ­կապ­վա­ծութ­յու­նը, որ չա­րենց­յան բազ­մա­պա­տիկ հա­ճա­խա­կի «քրո­ջը» կա­պում է Ա­մեն­տի ե­զեր­քի գե­ղար­վես­տա­կան հա­մա­տեքս­տին՝ հին ե­գիպ­տա­կան սի­րեր­գութ­յա­նը։
Մ­նում է են­թադ­րել, որ հա­մաշ­խար­հա­յին գրա­կա­նութ­յան մեջ կան «քույր» բա­ռի փո­խա­բե­րա­կան կի­րա­ռութ­յան ու­րիշ ա­վան­դույթ­ներ, ո­րոն­ցից բխել է Վա­հան Տեր­յա­նի բնա­գի­րը։ Դա կա­րող է լի­նել, ա­սենք, Աստ­վա­ծաշն­չի «Երգ եր­գոց» գիր­քը, ո­րի ո­րոշ հատ­ված­նե­րում սի­րող տղան աղջ­կան դի­մում է հենց «քույր» բա­ռով, ընդ ո­րում, այն հա­ճախ դրված է «հարս» բա­ռի հետ. «­Կա­րո­տով լցրիր մեր սիր­տը, ո՛վ մեր քույր հարս» (4.9), «­Գե­ղեց­կա­ցան քո ստինք­նե­րը, ո՜վ մեր քույր հարս» (4.10), «­Մեղր է կա­թում քո շուր­թե­րից, քո՛ւյր իմ հարս» (4.11), «­Փակ­ված պար­տեզ ես, քո՛ւյր իմ հարս» (4.12), «Ես իմ պար­տե­զը մտա, քո՛ւյր իմ հարս» (5.1)։ Հան­դի­պում են նաև ա­ռանց «հարս» բա­ռի գոր­ծա­ծութ­յան ա­ռան­ձին դեպ­քեր. «­Բա՛ց, քո՛ւյր իմ, ո՜վ իմ սի­րե­լի» (5.2)։
Սո­վո­րա­բար նման հե­տաքր­քիր եր­ևույթ­նե­րի մա­սին մենք ի­մա­նում ենք օ­տար գիտ­նա­կան­նե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րից։ Զար­մա­նա­լի զու­գա­դի­պութ­յամբ նույն շրջա­նում, երբ Չա­րեն­ցի սի­րեր­գութ­յան մեջ հայտն­վում է «քույր» բա­ռը, ե­գիպ­տա­կան սի­րեր­գե­րում այդ բա­ռի գոր­ծա­ծութ­յա­նը անդ­րա­դառ­նում է ա­կա­նա­վոր պատ­մա­բան Լեոն։ Չա­րենց­յան «­Ծիա­ծա­նի» հետ միա­ժա­մա­նակ՝ 1917 թ. լույս տե­սած «­Հա­յոց պատ­մութ­յուն» գրքի ա­ռա­ջին հա­տո­րում նա գրել է. «Ա­հա, օ­րի­նակ, ինչ­պես է դի­մում սի­րա­հար­վա­ծը իր սի­րած աղջ­կան, իր «քրո­ջը», «Ես ու­զում եմ պառ­կել իմ սեն­յա­կում, ո­րով­հետև հի­վանդ եմ քո պատ­ճա­ռով, և դ­րա­ցի­ներս գա­լիս են ինձ տես­նե­լու… Ա­հա ե­թե քույրս էլ գար նրանց հետ, նա բժիշկ­նե­րից ա­վե­լի լավ կհաս­կա­նար ինձ, ո­րով­հետև նա գի­տե իմ ցա­վը»։ «­Քույրս մի սա­րա­վույթ ու­նի, առջ­ևը մի լճակ, դու­ռը հան­կարծ բաց­վում է և քույրս դուրս է գա­լիս շատ բար­կա­ցած։ Ա՛հ, ին­չո՞ւ ես դռնե­րի պա­հա­պա­նը չեմ, որ­պես­զի նա ինձ հրա­ման­ներ տա, ես գո­նե կլսեի նրա ձայ­նը, թեև նա գրգռված է և­ ես, իբրև մի փոք­րիկ ե­րե­խա, լի եմ սոս­կու­մով նրա առջև»»։ Հին ե­գիպ­տա­կան սի­րեր­գութ­յան այս նմուշ­նե­րը Լեոն մեջ­բե­րում է ֆրան­սիա­ցի ե­գիպ­տա­գետ Գաս­տոն Մաս­պե­րո­յի մի գրքից, իսկ հե­տո՝ ա­վե­լաց­նում հետև­յալ զու­գա­­դրու­մը. «­Հա­մե­մա­տե­ցեք այս սի­րա­յին դի­մում­նե­րը բիբ­լիա­կան «Երգ եր­գոց»-ի հետ, որ վե­րագր­վում է Սո­ղո­մո­նին, և կ­տես­նեք, որ եր­կու սի­րերգ­նե­րը բխում են միև­նույն ոգ­ևո­րութ­յան աղբ­յուր­նե­րից, միև­նույն բուր­մունք­նե­րի ար­մա­տից։ Նույ­նիսկ սի­րու­հու հորջոր­ջու­մը՝ «քույր», մեկ է եր­կու­սի մեջ էլ»։
Բանն այն է, սա­կայն, որ Աստ­վա­ծա­շուն­չը նույն­պես մեծ ազ­դե­ցութ­յուն է կրել հին ե­գիպ­տա­կան գրա­կա­նութ­յու­նից։ «­Մեռ­յալ­նե­րի գրքից» քրիս­տո­նեութ­յան գլխա­վոր գրքին են ան­ցել, օ­րի­նակ, օ­ձե­րի հա­ճա­խա­դեպ խորհր­դա­պատ­կեր­նե­րը, ի­մաս­տա­յին և լեզ­վա­կան ակն­հայտ ընդ­հան­րութ­յուն­ներ կան հան­գուց­յա­լի պաշտ­պա­նա­կան խոս­քե­րի և սուրբգ­րա­կան տա­սը պատ­վի­րան­նե­րի, հին ե­գիպ­տա­կան «­Մեռ­յալ­նե­րի գրքի» և Հին Կ­տա­կա­րա­նի «­Ժո­ղո­վող» («Էկ­լե­զիաս­տես») գրքի, հին ե­գիպ­տա­կան անդ­րաշ­խար­հի՝ Ա­մեն­տի թա­գա­վո­րութ­յան և­ անդր­շի­րիմ­յան կյան­քի աստ­վա­ծաշնչ­յան այ­լա­բա­նութ­յուն­նե­րի միջև։ Նույն ձևով հին ե­գիպ­տա­կան սի­րեր­գութ­յան մեջ տեղ գտած «քույր-սի­րեց­յա­լի» պատ­կե­րը ո­րոշ փո­խա­կեր­պու­մով ան­ցել է «Երգ եր­գոց» գրքին։ Բայց ե­թե Ավ. Ի­սա­հակ­յա­նը և Վ. Տեր­յա­նը ներշնչ­վել են Աստ­վա­ծաշն­չից, դա միջ­նոր­դա­վոր­ված ազ­դե­ցութ­յուն է նաև հին ե­գիպ­տա­կան գրա­կա­նութ­յու­նից։ Ի­հար­կե, հնա­րա­վոր են նաև ու­ղիղ կամ միջ­նոր­դա­վոր­ված ու­րիշ ազ­դե­ցութ­յուն­ներ։
Նոր ժա­մա­նակ­նե­րի գրա­կա­նութ­յան մեջ նույն­պես կան հին ե­գիպ­տա­կան սի­րեր­գութ­յան, մաս­նա­վո­րա­պես «քույր» բա­ռի մե­տա­ֆո­րա­յին կի­րա­ռութ­յան հե­ռա­վոր ար­ձա­գանք­ներ։ Ֆ­րան­սիա­ցի պառ­նա­սա­կան բա­նաս­տեղծ Անդ­րե դը Գեր­նը 1890 թ. հ­րա­տա­րա­կել է «Ա­մեն­տի» («L’Amenti») վեր­նագ­րով մի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն, ո­րում նույն­պես սի­րած աղ­ջի­կը բնու­թագր­վում է իբրև քույր («Փթ­թող կրծքի շուր­ջը կույ­սի՝ քո քրոջ»)։ Այդ գոր­ծին Չա­րենցն ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նութ­յամբ ծա­նոթ չի ե­ղել։ Փո­խա­րե­նը շատ լավ ի­մա­ցել, սի­րել և ս­տեղ­ծա­գոր­ծա­բար յու­րաց­րել է ռուս խորհր­դա­պաշտ բա­նաս­տեղծ Կոնս­տան­տին Բալ­մոն­տի պոե­զիան։ Վ­կա­յա­կո­չե­լով այն փաս­տը, որ 1909 թվա­կա­նի ե­գիպ­տա­կան ճամ­փոր­դութ­յան ժա­մա­նակ Կ. Բալ­մոն­տը ե­ղել է կնոջ՝ Ե. Ց­վետ­կովս­կա­յա­յի հետ, գրա­կա­նա­գետ Ն. Մոլ­չա­նո­վան կար­ծում է, որ այդ գոր­ծո­նը ու­ժե­ղաց­րել է ե­գիպ­տա­կան նյու­թե­րի անձ­նա­կան ըն­կա­լու­մը, մաս­նա­վո­րա­պես՝ Օ­սի­րի­սի և Ի­սի­դա­յի սի­րո գո­նե են­թա­գի­տակ­ցա­կան շաղ­կա­պու­մը սե­փա­կան կյան­քին։ Դ­րա­նից էլ բխում է Կ. Բալ­մոն­տի «Օ­սի­րի­սի ե­զեր­քը» (1914) ու­ղեգ­րա­կան գրքի չա­փա­ծո շեր­տե­րում և դ­րա­նից հե­տո գրած սի­րա­յին բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում սի­րած կնո­ջը քույր հա­մա­րե­լու մի­տու­մը, ո­րի մա­սին Ն. Մոլ­չա­նո­վան գրում է. «Ե­գիպ­տա­կան պոե­զիա­յում հա­մընդ­հա­նուր ըն­դու­նե­լութ­յուն գտած սի­րա­հար­նե­րի ա­նուն­նե­րը՝ «եղ­բայր» և «քույր» (իսկ Հին Ե­գիպ­տո­սում եղ­բայր­ներն ու քույ­րե­րը կա­րող էին ա­մուս­նա­նալ ի­րար հետ), պարզ­վեց, ար­տա­կարգ հա­մա­հունչ են Բալ­մոն­տի հետ և՛ մարդ­կայ­նո­րեն, և՛ որ­պես հե­ղի­նա­կի…»։ Այդ մո­տի­վը ար­տա­հայտ­վել էր նաև իր՝ Կ. Բալ­մոն­տի հին գոր­ծե­րում, օ­րի­նակ՝ «­Լուս­նի թա­խի­ծը» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ.
Ты мне была сестрой, то нежною, то страстной,//И я тебя любил, и я тебя люблю.//Ты призрак дорогой… бледнеющий… неясный…//О, в этот лунный час я о тебе скорблю!
Հա­ման­ման մեկ ու­րիշ բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն Կ. Բալ­մոն­տը գրել է ե­գիպ­տա­կան ուղ­ևո­րութ­յու­նից մի քա­նի տա­րի հե­տո՝ 1912 թ., և վեր­նագ­րել «Երկ­նա­յին ճա­նա­պարհ».
Так же ль Сёстры любят там и Братья,//Так же ль нежно слиты Брат с Сестрой?//Знаю, знаю, все вы без изъятья//Слиты вместе, звёзд пчелиный рой.
Այս գոր­ծը զե­տեղ­վել է «Ար­շա­լույ­սի փայ­լը» ժո­ղո­վա­ծո­ւի ե­գիպ­տա­կան շար­քում և «շրջա­պատ­ված է» Օ­սի­րի­սին և Ի­սի­դա­յին, Ա­մեն­տի աշ­խար­հին նվիր­ված բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րով։ «Ա­մեն­տի» չկա­յա­ցած գիր­քը Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցը հղա­ցել և սկ­սել է գրել 1916 թվա­կա­նի մոս­կով­յան ուղ­ևո­րութ­յան ժա­մա­նակ։ Մոսկ­վա­յում նա սի­րած աղջ­կա՝ Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նի հետ էր։ Գր­քից փրկված մի քա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում, ո­րոնք մտել են «­Ծիա­ծա­նը» ժո­ղո­վա­ծո­ւի մեջ, ինչ­պես տե­սանք, բա­նաս­տեղ­ծը սի­րած էա­կին բազ­միցս դի­մում է «քույր» բա­ռով։ Դա ե­ղել է Կոնս­տան­տին Բալ­մոն­տի «Օ­սի­րի­սի ե­զեր­քը» գրքից և մեջ­բեր­ված բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նից մի քա­նի տա­րի հե­տո։
1910-ա­կան թթ. վեր­ջում «քույր» բա­ռը սկսում է ան­հե­տա­նալ Ե. Չա­րեն­ցի սի­րա­յին քնա­րեր­գութ­յան բա­ռա­պա­շա­րից։ Այն չկա նույ­նիսկ 1919 թ. գրած «­Տաղ անձ­նա­կան» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան մեջ, ո­րի գե­ղար­վես­տա­կան եր­կու հե­նաս­յու­նե­րը՝ Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նը և Ա­մեն­տի աշ­խար­հը, գրե­թե նույ­նա­կան են «­Ծիա­ծա­նի» հետ։ «­Քույր» բա­ռի որ­ևէ, թե­կուզև ե­զա­կի գոր­ծա­ծութ­յուն չկա 1920 թվա­կա­նի սի­րա­յին շար­քե­րում, ո­րոնք քա­նա­կա­պես և­ ո­րա­կա­պես կազ­մում են Չա­րեն­ցի սի­րեր­գութ­յան բարձ­րա­կե­տե­րը։
Գե­ղար­վես­տո­րեն խիստ արդ­յու­նա­վետ այս հնա­րան­քը, որ հե­տա­գա­յում իս­պառ դուրս ե­կավ Ե. Չա­րեն­ցի սի­րեր­գութ­յու­նից, շատ տպա­վո­րիչ մի քա­նի կի­րա­ռութ­յուն ու­նի մեկ էլ 1918-20 թթ. ն­րա ոչ սի­րա­յին ո­րոշ գոր­ծե­րում։ «­Սո­մա» պոե­մում բա­նաս­տեղ­ծը «քույր» դի­մե­լաձ­ևով քա­նիցս դի­մում է հին հնդկա­կան աստ­ծուն («­Քե՜զ եմ եր­գում, քա՛ղցր քույր,//­Խե­լա­գա՜ր Սո՛­մա», «­Սո՜­մա, ես գի­տեմ՝ մի աղ­ջիկ ես դու,//Երկ­նա­յին մի քույր»)։ Սա շատ զար­մա­նա­լի և­ ա­ռան­ձին մեկ­նա­բա­նութ­յան կա­րոտ ի­րո­ղութ­յուն է, քա­նի որ որ­ևէ հիմ­նա­վո­րում չու­նի պոե­մի սկզբնաղբ­յուր­նե­րում՝ հին հնդկա­կան դի­ցա­բա­նութ­յան մեջ և «­Ռիգ­վե­դա» պոե­մում, որ­տեղ Սո­մա­յին բնո­րոշ է ա­րա­կան սկիզ­բը։ «Ող­ջա­կիզ­վող կրակ» շար­քում բա­ռը դարձ­յալ օգ­տա­գործ­ված է սա­կավ։ Եր­բեմն միայն ինչ-որ եզ­րով առնչ­վե­լով սի­րած էա­կին՝ Լ­յու­սի Թա­ռա­յա­նին՝ «քույ­րը» այդ շար­քի գոր­ծե­րում ա­վե­լի հա­ճախ հաս­ցեագր­վում է ոչ մարդ­կա­յին միա­վոր­նե­րի՝ նույն Սո­մա­յին («­Քո՛ւյր իմ, Սո՛­մա, կի՛ն…»), Մահ­վա­նը («­Դու պառ­կել ես դա­գա­ղում – քո՛ւյր իմ, Մահ…»), քա­մուն («­Քո՛ւյր է հո­վը՝ ան­մար­մին ու ան­շուք…») և­ այլն։ Այս շար­քում բա­ռի հա­ճա­խա­կա­նութ­յամբ ա­ռանձ­նա­նում է «Բ­րոն­զե քո՛ւյր իմ…» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը, որ­տեղ կո­չա­կանն ուղղ­ված է բազ­ման­շա­նակ մի խորհր­դա­նի­շի, ո­րը հա­մադ­րում է սի­րած աղջ­կան, եր­կի­րը և հե­ղա­փո­խութ­յու­նը («Բ­րոն­զե քո՛ւյր իմ, բրոն­զե քո՛ւյր իմ, բրոն­զե հարս», «Օ, եր­կի՛ր իմ, բրոն­զե քո՛ւյր իմ հրա­սուրբ», «Բ­րոն­զե քո՛ւյր իմ, բրոն­զե հարս իմ ե­րա­զի»)։ 1920 թ. գր­ված «Աստ­ղիկ» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը պա­րու­նա­կում է պատ­մո­ղա­կան-չե­զոք ո­ճով գրված տո­ղեր, ո­րոնք մի տե­սակ խորհր­դան­շում և բա­ցատ­րում են բա­ռա­պատ­կե­րի գե­ղար­վես­տա­կան գոր­ծառ­նութ­յան ա­վար­տը. «­Թո­ղել ես կյան­քը այս հի­վանդ քրոջդ մեղկ» (1, 326), «­Քո դալ­կա­դեմ քրոջ ցնոր­քը ծո՛ւխ դար­ձավ» (1, 329)։
Տաս­նամ­յա­կի վեր­ջին տա­րի­նե­րին ստեղծ­ված հիշ­յալ գոր­ծե­րում հան­դի­պող «քույր» բա­ռի գոր­ծա­ծութ­յուն­նե­րը ըն­կալ­վում են որ­պես 1917 թ. լույս տե­սած «­Ծիա­ծա­նը» գրքի ա­ռանց­քը կազ­մող խորհր­դա­նի­շի գե­ղար­վես­տա­կան ի­ներ­ցիա­յի դրսևո­րում­ներ։ «­Սո­մա», «Ող­ջա­կիզ­վող կրակ», «Աստ­ղիկ» գոր­ծե­րում «քույր» բա­ռի հա­ճա­խա­կա­նութ­յու­նը հա­զիվ հաս­նում է մե­կու­կես տասն­յա­կի։ Հա­մե­մա­տութ­յան հա­մար ա­սենք, որ «­Ծիա­ծա­նը» գրքում սի­րած էա­կին խորհր­դա­նշող «քույր» բա­ռը օգ­տա­գործ­ված է 56 ան­գամ։ Ան­նա­խա­դեպ այս քա­նա­կը թվա­բա­նա­կան ցու­ցիչն է այն ի­րո­ղութ­յան, թե քսա­նամ­յա խորհր­դա­պաշտ բա­նաս­տեղ­ծի գե­ղար­վես­տա­կան հա­մա­կար­գում ինչ ծան­րակ­շիռ տեղ է գրա­վում «քույր» բա­ռի սիմ­վո­լի­կան։ Նույն «­Ծիա­ծա­նի» բնագրում Չա­րեն­ցը եր­կու ան­գամ օգ­տա­գոր­ծում է «միֆ» բա­ռը («օ­րե­րիս պես մի՜ֆ դար­ձած», «դու մի՜ֆ դար­ձած»)։ Կա­րի­նե Քո­թանճ­յա­նին կամ նրա նա­խա­տի­պից կերտ­ված հե­րո­սու­հուն հա­տուկ մի­տու­մով այդ­քան հա­ճա­խա­կի կո­չե­լով «քույր»՝ Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցը շա­րու­նա­կում է «ե­գիպ­տա­կան մի­ֆա­լո­գիա­յում» ա­րար­ված մի­ֆը և­ այն հա­մադ­րե­լով իր կեն­սագ­րութ­յան և սիմ­վո­լիզ­մի պոե­տի­կա­յի հետ՝ ստեղ­ծում իր սե­փա­կան ա­ռաս­պե­լը՝ «քրոջ մի­ֆը»։

One thought on “ԻՆՉՈ՞Ւ ԷՐ ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑԸ ՍԻՐԱԾ ԱՂՋԿԱՆ ԿՈՉՈՒՄ «ՔՈՒՅՐ»/ Սեյրան ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

  1. «Քոյր» բնութագրումը Չարենցի համար, Տէրեանի համար, աւելի բարձր արժեք ունի, քան «Կին»ը։ Կինը կիրք է, հմայք ու վտանգ ունի։ «Քոյր»ը հոգեկից է, իր տրտմութեան կամ խնդութեան ( ոչ թէ խենդութեան) մասնակից է։ քոյրը կ՚ապրի երկար, կինը՝ոչ: Քոյրը պատունդան ունի. Կինը՝ զոհասեղան։

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։