­Պեր­ճու­հի ԱՒԵՏԵԱՆ/ ՄԱՐԻԻՆ ԶԱՄԲԻՒՂԸ

1939- ը թո­ւա­կա­նի ա­մա­ռը հա­սած էր ա­ւար­տին, բեր­քը ա­ռատ էր, ըն­տա­նիքն ու գոր­ծա­ւոր­նե­րը հեւ ի հեւ աշ­խա­տած էին, պա­շար ամ­բա­րած: Նա­հա­պե­տա­կան կարգ էր բաց սե­ղա­նը, գոր­ծա­ւոր­նե­րու ար­դար բա­ժի­նը բեր­քէն ու ձմեռ­նա­մու­տի պատ­րաս­տու­թիւ­նը:
Այդ տա­րին աշ­նա­նա­մու­տը ար­տա­սո­վոր ե­ղաւ, գիւ­ղը յան­կար­ծա­կի շրջա­պա­տո­ւե­ցաւ ժան­տար­մա­նե­րով ու հնչեց ար­տաքս­ման կո­չը:
«­Տէ՛, գա­ցէք, բա­ւա­կան է որ­քան վա­յե­լե­ցիք այս հո­ղի բա­րիք­նե­րը… Փառք տո­ւէք կառ­քով կը ճամ­բենք ձեզ, ա­պա­հո՜վ… Փառք տո­ւէք Աս­տու­ծոյ, յի­շե­ցէ՛ք, յի­շե­ցէ՛ք սա­ֆար­պէ­լի­քը, ջար­դե­րը…»:

Կառ­քին մէջ տե­ղա­ւո­րո­ւե­ցաւ ըն­տա­նի­քը: Մա­րին դա­տարկ զամ­բիւ­ղը ձեռ­քը նա­յե­ցաւ մեծ­մօ­րը:
Նարն­ջե­նի­նե­րու ճիւ­ղե­րը ա­ռատ պտուղ­նե­րու բե­ռին տակ կքած էին, տէ­րե­րուն ար­տօ­նո­ւած չէր քա­ղել: Գ­րա­ւող­նե­րը տի­րա­ցած էին ա­մէ՜ն ին­չի… ա­մէ՜ն ին­չի:
Ֆ­րան­սան ծա­խած էր Ա­ղեք­սանդ­րէ­թը (Իս­կան­տա­րուն), բնակ­չու­թիւ­նը կազ­մող իւ­րա­քան­չիւր ան­ձի հա­մար հա­տու­ցում վճա­րե­լով մէկ օս­մա­նեան ոս­կի: Մեծ պե­տու­թիւն­նե­րու մի­ջեւ կնքուած հա­մա­ձայ­նու­թիւն էր, հպա­տակ­նե­րը պար­տա­ւոր էին հնա­զան­դիլ:
Մե­ծե­րը մօտ քա­ռորդ դար ա­ռաջ աք­սոր ու ջարդ տե­սած էին, Հա­սան­պէ­յէն քա­լած էին ա­նի­ծեալ ճամ­բով, ե­կած ու հաս­տա­տո­ւած՝ Սու­րիա­կան հո­ղի այս բաժ­նին վրայ: Հի­մա այս հո­ղա­բա­ժինն ալ ան­հասկ­նա­լի կեր­պով կը շնորհ­ո­ւէր թուր­քե­րուն:
Թուր­քիան հա­մաշ­խար­հա­յին ա­ռա­ջին պա­տե­րազ­մէն ա­մօ­թա­լի պար­տու­թեամբ դուրս ե­կած պե­տու­թիւն էր, ին­չո՞ւ այս գնա­հա­տա­կա­նը:
Մա­րի դա­տարկ զամ­բիւ­ղը, որ պար­տէ­զի միր­գե­րով լե­ցուն կ’ըլ­լար, եր­կա­րեց ա­ռաջ, կառ­քը քա­շող ե­զը ցնցո­ւե­ցաւ, զամ­բիւ­ղը ին­կաւ կառ­քի ա­նիւ­նե­րուն տակ, ճզմո­ւած, ծռմռած մնաց ճամ­բեզ­րին: Մա­րի կծկո­ւե­ցաւ մեծ­մօր կող­քին, այն­քա՜ն սար­սա­փած էր մտրա­կը ձեռ­քը ե­զը խթա­նող ժան­տար­մի դա­ժան նա­յո­ւած­քէն:
Նարն­ջե­նի­նե­րուն ճիւ­ղե­րը ցան­կա­պա­տա­յին ի­րենց սահ­ման­նե­րէն դուրս կա­խո­ւած՝ հա­սուն նա­րինջ­նե­րու բեր­քով, կը խայ­տա­յին, կը փնտռէին ի­րենց տէ­րե­րուն հո­գա­տար ձեռ­քե­րը:
Փո­շին կառ­քի ա­նիւ­նե­րուն տա­կէն բարձ­րա­ցաւ եւ ա­րա­գա­շարժ շու­քի վե­րա­ծո­ւե­լով հե­տե­ւե­ցաւ ի­րենց: Միւս կառ­քե­րը եւս կը շար­ժէին, իւ­րա­քան­չիւ­րը ի­րեն բա­ժին ին­կած փո­շին տա­նե­լով ե­տե­ւէն:
Պտ­ղա­տու ծա­ռե­րուն շար­քե­րը աս­տի­ճա­նա­բար փոք­րա­ցան ու ան­հե­տա­ցան… մնա­ցին հոն, այն հո­ղին վրայ, որ նո­ւի­րա­բե­րո­ւած էր նոր տէ­րե­րու:
Մեծ­մայ­րը խա­չակն­քեց, մայ­րը սրբեց ար­ցունք­նե­րը, հարս ու կե­սուր հա­զիւ կրցած էին ի­րենց ոս­կե­ղէ­նը եւ քա­նի մը ծրար վերց­նել ի­րենց հետ, նեղ օ­րեր պի­տի դի­մագ­րա­ւէին:
Նո­րա­ծին քոյ­րը՝ Պեր­ճու­հին լա­ցաւ, մայ­րը սեղ­մեց զայն գրկին ու ա­մօթ­խած հա­նեց կուրծ­քը. Կա­րա­պե­տի գլու­խը ին­կաւ մեծ­մօր թե­ւին վրայ, կառ­քի ճօ­ճում­նե­րը խա­ղաղ քուն պար­գե­ւե­ցին ան­հան­դարտ տղե­կին.
– Լաւ որ Ա­ղան գնաց, այս օ­րե­րը չտե­սաւ, տու­նը-տե­ղը, դրախ­տի պէս պար­տէ­զը ա­ռին այդ ա­նի­րաւ­նե­րը.- փղձկե­ցաւ մեծ­մայ­րը:
Մա­րի դի­տեց նո­րա­ծին քոյ­րի­կը, որ ան­յա­գօ­րէն կը ծծէր մօր կուրծ­քը:
Կառ­քին փոքր պա­տու­հա­նին սահ­ման­նե­րուն մէջ, գորշ եր­կին­քին վրայ լուս­նի մա­հի­կը պահ մը ե­րեւ­ցաւ ու ան­հե­տա­ցաւ: Կայ­ծա­կը փայ­լա­տա­կեց, ո­րո­տու­մը թնդաց… յորդ անձ­րե­ւը ծե­ծեց կառ­քի տա­նի­քը, կա­թիլ­ներ խու­ժե­ցին ներս:
Մեծ­մա­ման գրկեց վա­խէն դող­դղա­ցող Մա­րին, ա­նոր գրկին մէջ թարմ հա­ցի հոտ կար.
– Նէ­նէ՛, ա­նօ­թի եմ.- փսփսաց Մա­րի:
– Հա՜, ձա­գո՛ւկս, տամ հաց, քիչ մըն ալ համ­բե­րէ.- մեծ­մօր խոր­շո­մած ձեռ­քը ծրա­րին մէ­ջէն հա­նեց հա­ցի կտո­րը ու եր­կա­րեց Մա­րիին:
– Կե՛ր, ձա­գո՛ւկս,- խռպոտ ձայ­նը խեղ­դո­ւե­ցաւ ո­րո­տու­մի դղրդիւ­նին մէջ:
– Մի՛ վախ­նաք, շու­տով Հա­լէպ կը հաս­նինք.- խրա­խու­սեց հօ­րը ձայ­նը:
Մ­թու­թիւ­նը աս­տի­ճա­նա­բար կը սո­ղոս­կէր, կը թանձ­րա­նար… հօ­րը ծանր ձեռ­քը խան­դա­ղա­տան­քով շո­յեց Մա­րիին գլու­խը:
Կառ­քի ա­ռաս­տա­ղը ծե­ծող կար­կու­տը կը նա­խա­գու­ժէր գաղ­թա­կան ըն­տա­նի­քին գլխուն վրայ ճօ­ճո­ւող պա­տու­հա­սը:

***
Կառ­քե­րը կանգ ա­ռին նեղ թա­ղի մուտ­քին, ե­կե­ղե­ցիի մը դրան առ­ջեւ:
Բա­րի աչ­քե­րով մար­դիկ մօ­տե­ցան, ա­ռաջ­նոր­դե­ցին զի­րենք հսկայ սրահ մը, հաց եւ տա­քուկ ծած­կոց­ներ բաժ­նե­ցին:
Մեծ­մայ­րը մոմ տո­ւաւ Մա­րիին, ձեռ­քը բռնեց ու մտան ե­կե­ղե­ցի: Ան ձեռ­քե­րը տա­րա­ծած ա­ղօ­թեց: Պա­տե­րուն վրայ դրոշ­մո­ւած սրբան­կար­նե­րու լուռ, սա­ռած նա­յո­ւածք­նե­րը քա­ջա­լե­րա­կան ո­չինչ կը թե­լադ­րէին: Իսկ ա­մե­նա­սար­սա­փազ­դուն ներ­քին պա­տի հսկա­յա­կան պատ­կե­րի սա­տա­նա­ներն էին, ա­նոնց­մէ մէ­կը… բեր­նէն բոց ու կրակ ժայթ­քեց­նող ա­հա­ւոր սա­դա­յէ­լը, գրկած էր փոք­րիկ մը, ճիշդ Մա­րիին տա­րի­քին.
– Մենք միայն Աս­տու­ծոյ կը վստա­հինք.- ը­սաւ մեծ­մայ­րը:
Մա­րի կրկին աչ­քե­րը յա­ռեց սա­տա­նա­նե­րուն նկա­րին, ուր սուր­բեր եւ հրեշ­տակ­ներ ալ կա­յին, բայց զար­մա­նա­լիօ­րէն սա­տա­նա­նե­րը գրա­ւած էին ուշ­քը, կը դողդ­ղար…
– Աս­տո­ւած պա­պան կը պատ­ժէ չա­րե­րը, իսկ բա­րի­նե­րուն ա­հա այդ գե­ղե­ցիկ դրախ­տին մէջ տեղ կու տայ.- բա­ցատ­րեց մեծ­մայ­րը՝ նկա­տե­լով թոռ­նի­կին զար­հու­րան­քը:
– Մեր պար­տէ­զը դրախ­տի չափ գե­ղե­ցիկ է կ’ը­սէիր…- բա­ցա­կան­չեց Մա­րի ման­կա­կան ընդվ­զու­մով:
Մեծ­մայ­րը տխուր գլու­խը օ­րօ­րեց.
– Մեր պար­տէ­զը այս դրախ­տէն ա­ւե­լի գե­ղե­ցիկ է.- կրկնեց Մա­րի անդր­դո­ւե­լի եւ ինք­նավս­տահ, նկա­րը մատ­նան­շե­լով:
– Այդ հո­ղե­րը այ­լեւս ան­հա­ւատ­նե­րուն ձեռ­քը մնա­ցին, այդ ա­րիւ­նար­բու ազ­գը չկշտա­ցաւ մեր ու­նե­ցա­ծը յափշ­տա­կե­լէ.- մրթմրթաց մեծ­մայ­րը:
– Նէ­նէ՛… ու­րեմն Աս­տո­ւած պա­պան թող պատ­ժէ ի­րենց, ին­չո՞ւ մեր դրախ­տը ա­ռին:
Մեծ­մայ­րը չպա­տաս­խա­նեց, քա­շեց ձեռ­քէն ուղ­ղո­ւե­լով դէ­պի ել­քի դու­ռը, մինչ Մա­րիին նա­յո­ւած­քը կառ­չած մնաց փոք­րի­կը գրկած սա­տա­նա­յին կար­միր ե­րա­խին ու դժոխ­քի կար­միր-կար­միր բո­ցե­րուն:
Պատ­կեր­նե­րը խառ­նո­ւե­ցան, դրախ­տի նման ի­րենց պար­տէ­զին սե­մին կանգ­նած զէն­քե­րով, լայն ու լպիրշ ժպիտ­նե­րով ժան­տար­մա­նե­րը այդ սա­տա­նա­նե­րուն այն­քան նման էին:
Ե­կե­ղե­ցիի սրա­հին մէջ ի­րենց տու­նե­րէն դուրս շպրտո­ւած Ա­ղեք­սանդ­րէ­թի շրջա­նի հայ ըն­տա­նիք­ներ իւ­րա­քան­չիւ­րը կար­պետ մը փրած գե­տի­նը ժա­մա­նա­կա­ւոր տե­ղա­ւո­րո­ւած էին: Օ­րէ օր վի­ճա­կը կը բար­դա­նար, նո­րեր կը ժա­մա­նէին:
Մայ­րը գաղ­տա­գո­ղի քա­կեց ծո­ցի ծրա­րը ու ոս­կի մը եր­կա­րեց ա­մուս­նուն:
Յա­ջորդ օ­րը Սա­հա հա­յա­շատ շրջա­նի ա­րա­բա­կան բա­կի մը մէջ, հայ­րը վար­ձով եր­կու ըն­դար­ձակ սե­նեակ ա­պա­հո­ված էր…: Ըն­տա­նի­քը լծո­ւած էր գոր­ծի, մեծ­մա­ման հո­րէն ջուր կը քա­շէր, Մա­րին՝ նոյ­նիսկ հա­զիւ քայ­լե­րը հա­ւա­սա­րակշ­ռող Կա­րա­պե­տը ջու­րով լե­ցուն փոք­րիկ դոյ­լե­րը կը հասց­նէին մա­մա­յին:
Ի­րի­կու­նը ըն­տա­նի­քը գե­տի­նը սփռո­ւած «լա­թէ սե­ղան»ին շուրջ հաւաք­­ուած, կը ճա­շա­կէր ընթ­րի­քը:
– Տ­ղա՛ս, մէկ սե­նեակ կը բա­ւէր մե­զի, նեղ օ­րեր են…
Հայ­րը խեթ նա­յե­ցաւ մօ­րը ու պա­տա­ռը կուլ տա­լով ան­կիւն մը քա­շո­ւե­ցաւ:
Մայ­րը ի­րա­ւունք ու­նէր, նեղ օ­րե­րը փակ դրան ե­տեւ պա­հո­ւը­տած գո­ղի նման կը սպա­սէին: Ա­միս մը ետք, միւս սե­նեա­կը պի­տի յանձ­նո­ւէր այլ գաղ­թա­կան ըն­տա­նի­քի մը, լաւ դրա­ցի ու­նե­նա­լու եւ նեղ օ­րե­րը դի­մագ­րա­ւե­լու հե­ռան­կա­րով:
Հայ­րը գործ կը փնտռէր, հո­ղի մարդ էր, բահ ու բրիչ բռնող: Այս քա­ղա­քին մէջ ի՞նչ աշ­խա­տէր:
Օր մըն ալ ծան­րոց­նե­րով, հա­մով ու­տե­լիք­նե­րով, զի­նո­ւո­րա­կան տա­րա­զով մտաւ տուն:
– Ֆ­րան­սա­կան բա­նա­կին զի­նո­ւոր ար­ձա­նագ­րո­ւե­ցայ, այ­լեւս ամ­սա­կան ունիմ, հան­գիստ կ’ապ­րինք:
Մեծ­մայ­րը խա­չակն­քեց, մայ­րը ա­նո­րոշ, ծա­մա­ծուռ ժպիտ մը գծեց շրթունք­նե­րուն վրայ:
– Ի՞նչ, չհաւ­նե­ցա՞ք, հա­պա ա­մէն շա­բաթ մու­րաց­կա­նի նման ձեր բէ­շէն ոս­կի՞ մը առ­նեմ տա­նիմ ոս­կե­րիչ Ար­թի­նին… դուք կը հասկ­նա՞ք վի­ճակս, կը հասկ­նա՞ք թէ ի՞նչ կը զգամ:
Հայ­րը ծան­րոց­նե­րը թա­փով դրաւ սե­ղա­նին, մշիկ-մշիկ քնա­ցող աղջ­նա­կը ցնցո­ւե­ցաւ ու սկսաւ ճչալ: Փոք­րիկ Կա­րա­պե­տը վա­զեց ներս ու հիա­ցած նա­յ­ուած­քով փա­րո­ւե­ցաւ հօ­րը:
– Պա­պա՜, պա­պաս քաջ զի­նո­ւոր.- հա­զիւ թո­թո­վեց:
– Խն­ձոր… խնձոր.- Մա­րին ձեռ­քը եր­կա­րեց տոպ­րա­կին:
Մեծ­մայ­րը փա­կեց դու­ռը ու ան­խօս ե­փած ճա­շի կաթ­սան դրաւ յա­տա­կին, ար­դէն ճա­շե­լու յա­տուկ ծղո­տէ կլոր «թա­փիր» ու­նէին:
– Տ­ղա՛ս, մենք աք­սոր տե­սած ենք…- փոր­ձեց մեղ­մաց­նել:
Մայ­րը գրկեց փոք­րի­կը ու սկսաւ կե­րակ­րել: Մա­րին եւ Կա­րա­պե­տը ճա­շը ծա­մե­լով ան­կուշտ կը դի­տէին հօր նոփս-նոր, փայ­լուն կո­ճակ­նե­րով հա­մազ­գես­տը: Աշ­խար­հի վրայ ի­րենց հօր նման շէկ, լայ­նա­թի­կունք ու քաջ պա­պա չկար:
Հայ­րը թե­լադ­րեց հա­ւա­քել ի­րե­րը Մուն­պուճ եր­թա­լու, զի­նո­ւո­րի ըն­տա­նի­քը թա­փա­ռա­կան կեան­քով կ’ապ­րէր հե­տե­ւե­լով բա­նա­կի գե­րա­գոյն հրա­մա­նա­տա­րի հրա­մա­նին:
– Տ­ղա՛ս, ես աղջ­կանս տու­նը կ’եր­թամ, իմ տա­րի­քիս տե­ղէ-տեղ թա­փա­ռի­լը դժո­ւար է:
Հայ­րը լուռ մնաց, հա­ւա­նու­թեան նշան էր:

***
Մուն­պուճ քա­ղա­քի մէջ շրջան մը ապ­րե­լէ ետք, տան սա­կա­ւա­թիւ ի­րե­րը հա­ւա­քե­ցին, ուղ­ղո­ւե­ցան դէ­պի երկ­րի հիւ­սիս ա­րե­ւել­քը:
Ֆ­րան­սա­կան բա­նա­կի ծա­ռա­յող զին­ո­ւոր­նե­րը, մեծ թի­ւով հա­յեր՝ հաս­տա­տո­ւած էին Րաս ուլ Այն (աղ­բիւ­րի գլուխ) փոք­րիկ գիւ­ղա­քա­ղա­քին մէջ:
Հո­ղա­ծածկ փո­ղոց­ներ ու ա­րա­բա­կան բա­կեր, ո­րոնց մէջ ուս-ու­սի տո­ւած սե­նեակ­ներ, իւ­րա­քան­չիւր սե­նեա­կի մէջ ծո­ւա­րած ըն­տա­նիք մը: Բո­լո­րը մէկ սիրտ, մէկ հո­գի, բո­լո­րը աք­սո­րի, չքա­ւո­րու­թեան ու տա­ռա­պան­քի երկ­րորդ սե­րունդ…: Այդ տա­ռա­պան­քը մա­շած, բայց ազ­նո­ւա­ցու­ցած էր հո­գի­նե­րը:
Բա­կե­րը փոք­րիկ­նե­րուն խա­ղա­վայր, մայ­րե­րուն հա­ւա­քա­տե­ղի էին, մինչ զի­նո­ւոր հայ­րե­րը, առտ­նին հո­գե­րը վստա­հած մայ­րե­րուն ու մեծ­մայ­րե­րուն, որ­պէս կար­գա­պահ ծա­ռա­յող­ներ պար­բե­րա­բար միայն կրնա­յին այ­ցե­լել ի­րենց ըն­տա­նիք­նե­րուն:
Մա­րին ու փոք­րիկ եղ­բայ­րը՝ Կա­րօն, խառ­նո­ւած բա­կի փոք­րիկ­նե­րու խում­բին, կը վա­յե­լէին եր­ջա­նիկ ման­կու­թիւն, նոյ­նիսկ երբ մե­ծե­րը փսփսու­քով ու խո­ժոռ դէմ­քե­րով խօ­սէին պա­տե­րազ­մի մա­սին:
Աշ­նա­նա­յին ա­ռա­ւօտ էր, քա­մին կը հա­ւա­քէր փո­շոտ քա­ղա­քի ա­ռատ փո­շին ու «­Հո՜ււււււււ» սու­րա­լով կը փչէր աջ ու ձախ:
Քա­մի՞ն էր, թէ՞… լրա­բե­րը ուժ­գին թա­կեց բա­կին դու­ռը, Թր­վան­տա մա­մի­կը՝ բա­կի կի­նե­րու ա­մե­նա­տա­րե­ցը, խոն­ջած սրունք­նե­րուն վրայ շո­րո­րա­լով, աջ ձեռ­քը կո­ղին, ձա­խով կոն­քը շփե­լով հա­սաւ սե­մին, զի­նո­ւո­րա­կան մըն էր դրան առ­ջեւ խեղ­ճուկ սպա­սո­ղը: Բո­լոր սե­նեակ­նե­րու դռնե­րէն գլուխ­նե­րը ա­ռաջ եր­կա­րե­ցան…: Պա­տե­րազ­մը սկսած էր: Ա­մու­սին­նե­րը ա­միս­նե­րով կը բա­ցա­կա­յէին: Ար­դէն սեւ լու­րեր կու գա­յին:
Սեւ լու­րը ա­նե­րե­ւոյթ սու­րի նման կը կա­խ­ո­ւէր ըն­տա­նի­քի գլխուն եւ նիւ­թա­կան, հո­գե­կան ան­տա­նե­լի վի­ճա­կը իր յոր­ձան­քի մէջ կ’առ­նէր զո­հո­ւո­ղի կինն ու զա­ւակ­նե­րը մատ­նե­լով խոր դժբախ­տու­թեան:
Սեւ լու­րը Կիւ­լէ­նիա­յի ըն­տա­նի­քինն էր:
– Կիւլ­լիւ, աղ­ջիկս, ա­մու­սինդ շատ բա­րի մարդ էր, դրախտ գնաց:
Թր­վան­տա մա­մի­կը մխի­թա­րա­կան խօս­քեր կը փնտռէր:
– Աս­տո­ւա՛ծ իմ, ե­րեք որ­բուկ­նե­րով ինչ պի­տի ը­նեմ, ո՞ւր տա­րիր ա­մու­սինս: Այդ գա­զան թուր­քե­րը սի­րէ… հա՜, այդ գա­զան­նե­րուն դժոխ­քիդ մէջ տեղ տուր, մենք պէտ­քը չու­նինք դրախ­տիդ.- մայ­րը փետ­տեց մա­զե­րը:
– Մե­ղա՜յ իմ, Տէր, ին­չե՜ր կը խօ­սիս աղ­ջի՛կս, մե­ղա՜յ, մե­ղա՜յ.- Թր­վան­տա մա­մի­կը գրկեց մօր ու­սե­րը ու լա­ցաւ, լռե­լեայն ի­րա­ւունք տա­լով ա­նոր:
Դ­րա­ցի­նե­րը մէկ մար­դու նման կե­ցան ի­րենց կող­քին, բո­լո­րը սգա­կիր էին, նոյ­նիսկ փոք­րիկ­նե­րը հրա­ժա­րած էին խա­ղա­լէ: Բա­կին մէջ քար լռու­թիւն կը տի­րէր, պի­տի սպա­սէին պաշ­տօ­նա­կան թա­ղու­մին, ո՛չ դա­գաղ կար, ո՛չ… դիակ:
«­Թաք, թաք, թաք»:
Ուշ գի­շե­րին դրան թա­կո­ցը ար­ձա­գան­գեց բա­կին մէջ, Թր­վան­տա մա­մի­կը ձայն տո­ւաւ.
– Խէր ըլ­լայ, նո­րէն ի՞նչ կայ…- վեր­ցուց լապ­տե­րը ու վախվ­խե­լով ձայն տո­ւաւ:
– Այս ժա­մուն ո՞վ է…
– Մի՛ վախ­նաք, ես եմ, Պաղ­տա­սա­րը:
– Յի­սուս Ք­րիս­տոս, դո՛ւն, դո՛ւն…- կա­կա­զեց Թր­վան­տա մա­մի­կը, լապ­տե­րը ձեռ­քին ուղ­ղո­ւե­լով դէ­պի դու­ռը:
Դ­րան շե­մին զի­նո­ւո­րի տա­րա­զով հայ­րիկն էր տժգոյն, տա­ռա­պած աչ­քե­րով, բայց եր­ջա­նիկ:
Բա­կի սե­նեակ­նե­րուն դռնե­րը կա­մա­ցուկ ետ գա­ցին ու շու­քե­րը ան­շար­ժա­ցան:
Մայ­րը ցնցո­ւե­ցաւ, խա­չակն­քեց, մոռ­նա­լով պահ­պա­նո­ղա­կան օ­րէնք­նե­րը, ան­տե­սե­լով ներ­կա­նե­րը, փաթ­թո­ւե­ցաւ ա­մու­սի­նին վզին, Թր­վան­տա մա­մի­կը ա­րագ փա­կեց սե­նեա­կին դու­ռը:
– Քա՜, ինչ սա­ռեր կե­ցեր էք, ա­մէն մարդ իր սե­նեա­կը… ա­մօթ է, քա՜:
Ե­րազ չէր, հօ­րը ձեռ­քին վի­րա­կապ կար, Աս­տո­ւած պա­հած էր զինք: Գ­րո­հե­լու հրա­ման էր, կող­քի եր­կու զի­նո­ւոր­նե­րը ին­կած էին ձիե­րէն ու… մինչ իր ձին ծա­ռա­նա­լով սու­րա­ցած էր՝ կրա­կի մէ­ջէն դուրս քա­շե­լով զինք:
– Իմ աս­լանս, հի­մա ան ալ բու­ժու­մի պէտք ու­նի.- տխուր կը պատ­մէր հայ­րը:
Հ­րաշք էր, բայց ըն­տա­նի­քը ու­րա­խու­թիւ­նը բարձ­րա­ձայ­նե­լու ի­րա­ւունք չու­նէր, կող­քի բա­կին մէջ միւս եր­կու զի­նո­ւոր­նե­րուն սեւ լու­րը հա­սած էր հօր լու­րին հետ:
– Պա՛պ, ին­ծի ալ հետդ տար.- կը թա­խան­ձէր Կա­րոն:
Հայ­րը շո­յեց տղուն գլու­խը, աղջ­նա­կին ու Մա­րիին սեղ­մեց կրծքին ու կնկան ձեռ­քին մէջ զոյգ մը ոս­կի դնե­լով ը­սաւ:
– Կիւլ­լիւ… զա­ւակ­ներս բա­նէ մահ­րում չը­նես, քա­նի մը ա­մի­սէն կրկին ար­ձա­կուր­դի կու գամ:
Պա­տե­րազ­մի շրջա­նին զի­նո­ւոր­նե­րու ըն­տա­նիք­նե­րը մա­սամբ բախ­տա­ւոր էին, պա­րէն կը ստա­նա­յին, ամ­սա­կան ու­նէին… բայց ի՜նչ բախ­տա­ւո­րու­թիւն, երբ սեւ լու­րը սեւ քօ­ղով կը ծած­կէր ա­մէն ինչ:
Ա­հա­ւոր է պա­տե­րազ­մը, հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մը, դաշ­նա­կից պե­տու­թիւն­ներ հա­մա­ձայ­նագ­րե­րով կը վա­ճա­ռեն ի­րենց հպա­տակ­նե­րուն կեան­քը: Ժո­ղո­վուր­դը կը հե­ծէ զո­հեր տա­լով, սով ու զրկանք­ներ կրե­լով:
Ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հա­մար­տի սե­րուն­դի զա­ւակ­ներն ու թոռ­նե­րը, ո­րոնք ի­րենց հո­ղե­րէն դուրս շպրտո­ւե­լով, ջար­դո­ւե­լով, կո­տո­րո­ւե­լով հա­սած էին այս եր­կի­րը կը ներգ­րա­ւո­ւէին երկ­րոր­դին մէջ, վասն ին­չի՞, ին­չո՞ւ կը կռո­ւէին այս զի­նո­ւո­րագ­րո­ւած հա­յե­րը, պար­զա­պէս գո­յա­տե­ւե­լու, ի­րենց ըն­տա­նի­քի օ­րո­ւայ հա­ցը ա­պա­հո­վե­լու սի­րոյն զի­նո­ւո­րագ­րո­ւած այս հա­յոր­դի­նե­րը: Այս խառ­նակ օ­րե­րուն հա­զա­րա­պե­տին շու­նը ա­ւե­լի բախ­տա­ւոր էր քան հա­սա­րակ երկ­րա­ցին:
Գա­րուն էր, հայ­րը ե­կաւ ձիուն վրայ հե­ծած: Ձին գե­ղե­ցիկ էր ու հայ­րը իր զա­ւակ­նե­րուն չափ կը սի­րէր իր կեան­քը փրկած ձին: Ա­մէն առ­տու խրոխտ ու եր­ջա­նիկ հե­ծած ձիուն վրայ, աղ­բիւ­րի մօտ, ուր կը հա­ւաք­­ուէին ար­ձա­կուր­դի ե­կած միւս զի­նո­ւոր­նե­րը, զբօ­սան­քի կը տա­նէր սի­րե­լի իր աղջ­նա­կը:
Պա­տե­րազ­մը դան­դաղ քայ­լե­րով պի­տի ուղ­ղո­ւէր դէ­պի ա­ւարտ, բո­լո­րը լա­ւա­տես էին չի­մա­նա­լով թէ ինչ­քա՜ն զո­հո­ղու­թիւն­ներ ու զո­հեր ե­ղած էին, չի­մա­նա­լով թէ աշ­խար­հի մե­ծե­րը ինչ գաղ­տա­գո­ղի հա­մա­ձայ­նու­թիւն­ներ ու զի­ջում­ներ ը­րած էին:
Զի­նո­ւոր­նե­րու ըն­տա­նիք­նե­րը ա­ւե­լի եր­ջա­նիկ էին, վտան­գա­ւոր օ­րե­րը պի­տի չքո­ւէին… մօր աչ­քե­րուն մէջ այլ թա­ցու­թիւն կար, եր­ջան­կու­թեան փայլ­քը, որ սա­կայն…
Ո՞վ չհան­դուր­ժեց ըն­տա­նի­քի եր­ջան­կու­թեան:
Հայ­րը քա­նի մը օր ետք հի­ւան­դա­ցաւ:
Այդ գի­շեր, երբ հայ­րը տա­քու­թեան մէջ կը զա­ռան­ցէր ու կը դո­ղար, մայ­րը շո­ւա­րած՝ թրջոց­նե­րը կը փո­խէր, ա­խո­ռէն կը լսո­ւէր ձիուն վրնջիւ­նը, ան ան­հան­գիստ կը դո­փէր գե­տի­նը:
Գիւ­ղի միակ բժիշ­կը գլու­խը օ­րօ­րեց, ախ­տը թու­նա­ւոր էր, ան­կա­րե­լի էր կան­խել:
Մա­րի աչ­քե­րը ա­մուր փա­կեց ու ճչաց… եր­կար պո­չով ու կար­միր ե­րա­խով սա­դա­յէ­լը ցցո­ւած էր ի­րենց սե­նեա­կին դրան առ­ջեւ: Մայ­րը եւս կը ճչար: Հօր ա­պա­կեայ նա­յո­ւած­քը ափ­սո­սան­քով քա­մո­ւած էր գորշ պա­տին:
– Գ­նաց… գնաց.- ծուն­կե­րուն զար­կաւ մայ­րը:
Բա­կի սե­նեակ­նե­րէն բո­լո­րը փու­թա­ցին օգ­նու­թեան, բայց ո­չինչ կա­րե­լի էր ը­նել…
– Եաւ­րում… պա­պադ շատ բա­րի մարդ էր, դրախտ գնաց.- ը­սաւ Թր­վան­տա մա­մի­կը շո­յե­լով Մա­րիի գլու­խը:
Այ­սինքն հոն՝ ուր մնաց ի­րենց տու­նը, պար­տէ­զը, որ նման էր դրախ­տի… հոն կը թե­ւա­ծէր հօ­րը հո­գին:
Այդ օ­րե­րուն հա­զա­րա­ւոր­ներ կը սպա­ն­ուէին պա­տե­րազ­մի ճա­կա­տի վրայ… յե­տոյ կու գա­յին նո­րե­րը զի­նո­ւո­րագ­րո­ւե­լու: Ֆ­րան­սա­կան բա­նա­կին մէջ զի­նո­ւո­րը ա­նուն չէր, այլ թիւ… ու թո­ւա­բա­նա­կան օ­րէնք­նե­րով բա­նա­կէն ոչ թէ Պաղ­տա­սա­րը այլ թիւ… զի­նո­ւո­րը պակ­սած էր…­ ան ալ ոչ թէ պա­տե­րազ­մի դաշ­տին վրայ, այլ ար­ձա­կուր­դի ըն­թաց­քին թու­նա­ւոր ախ­տէն մա­հա­նա­լով:
Թուր­քի նման ա­նո­ղոք էր հօր կեան­քը խլող ախ­տը:
Դ­ժո­ւար օ­րեր էին:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.