ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆԻ ԲԱԶՄԱՀԱՆԳՈՒՅՑ ՊԱՏՄԱՎԵՊԵՐԻ ԼՈՒԾՈՒՄՆԵՐԸ ՄԵՐ ՕՐԵՐՈՒՄ ԵՆ / ­Հաս­միկ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

 

Կան գրա­կան ո­րո­շա­կի ժան­րեր, ո­րոնց ա­ռանձ­նա­կի «պա­հան­ջար­կը» սրվում է՝ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի կյան­քում հա­սա­րա­կա­կան և քա­ղա­քա­կան շրջա­դար­ձա­յին պա­հե­րին: Այդ ժան­րե­րից է հատ­կա­պես պատ­մա­վե­պը: Գա­լիս են պատ­մա­կան ընդ­հան­րա­ցում­ներ կա­տա­րե­լու, վեր­լու­ծա­կան մո­տե­ցում­նե­րի, պատ­մա­կան դա­սե­րը վե­րա­նա­յե­լու, դա­սեր հա­ղոր­դե­լու, վե­րարժ­ևո­րում­ներ կա­տա­րե­լու ժա­մա­նակ­ներ, ո­րոնք գրա­կան մտքին դրդում են դի­մե­լու պատ­մա­վե­պին, անց­յա­լի ան­ցու­դար­ձե­րի մեջ գտնե­լու ար­դիա­կա­նութ­յա­նը հա­մա­հունչ ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի հետ­քեր և հեն­վե­լով, թե­կուզ պատ­մա­կան սուղ տե­ղե­կութ­յուն­նե­րի վրա, հիմ­նել այն հեն­քը, ին­չին պի­տի կա­ռուց­վի, շա­րադր­վի ար­դի հար­ցադ­րում­նե­րը կրող սյու­ժեն, պի­տի հյուս­վեն պա­տու­մի հան­գույց­նե­րը: Մե­րօր­յա պատ­մա­վե­պե­րի շար­քում իր ու­րույն տեղն ու­նի ար­ձա­կա­գիր Է­դո­ւարդ Խա­չիկ­յա­նի «­Ղե­բու­բան կամ ար­քա­յի գոր­ծա­կա­լը» պատ­մա­վե­պը, ո­րը մեկ ար­տա­հայ­տութ­յամբ բնո­րո­շե­լու դեպ­քում, կա­սեի, որ պա­տե­րազ­մի մա­սին՝ պա­տե­րազ­մը մեր­ժող, հա­կա­սող ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն է: Ին­չո՞ւ պա­տե­րազ­մի մա­սին և­ ին­չո՞ւ պա­տե­րազ­մը մեր­ժող:
Էդ. Խա­չիկ­յա­նի վե­պում ներ­կա­յաց­ված պատ­մա­կան ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը նա­խաք­րիս­տո­նեա­կան շրջա­նը և Հա­յաս­տա­նը մաս­նա­տող պա­տե­րազմ­նե­րում եր­կու գեր­տե­րութ­յուն­նե­րի ազ­դե­ցութ­յան հաս­տատ­ման հա­մար ար­յու­նա­լի պա­տե­րազմ­նե­րի, հա­յոց ան­միա­բա­նութ­յան, սե­փա­կան շա­հե­րը ժո­ղովր­դի և պե­տութ­յան շա­հե­րից գե­րա­դա­սող իշ­խա­նա­վոր­նե­րի վար­քի, պա­տե­րա՞զմ, թե՞ խա­ղա­ղութ­յուն դի­լե­մա­յի, այդ խնդրի շուրջ զար­գա­ցող հո­գե­բա­նա­կան ներ­քին երկ­վութ­յուն­նե­րի և, ան­գամ, կրո­նա­կան հա­յացք­նե­րի բա­խում­նե­րի մա­սին է, և­ այս ա­մե­նը հե­ղի­նա­կը շա­րադ­րում է բազ­մաճ­յուղ զար­գաց­մամբ՝ գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի հոս­քը հյու­սե­լով միա­ժա­մա­նակ մի քա­նի վայ­րում. մե՛րթ տե­ղա­փոխ­վե­լով Ե­դե­սիա, մե՛րթ հա­յոց իշ­խա­նա­կան տներ, մե՛րթ ճա­նա­պարհ­նե­րի վրա դե­գե­րե­լով ու մար­տե­րի նկա­րագ­րութ­յամբ, փո­խադր­վե­լով ա­պա Հ­ռոմ՝ Նե­րո­նի ար­քու­նիք, տա­լով նրա հպա­տակ­նե­րի ներ­քին հա­կա­սութ­յուն­նե­րը՝ այս ա­մե­նը մեկ­տե­ղե­լով հա­յոց խնդրի շուրջ պա­տե­րազ­մի և խա­ղա­ղութ­յան հա­վեր­ժա­կան հո­լո­վույ­թում: Պատ­մա­կան անց­քե­րի նկա­րագ­րութ­յան շա­րադ­րան­քը բարձ­րաոճ է, լե­զուն՝ նո­րա­բա­նութ­յուն­նե­րով լե­ցուն, պատ­մա­կան տվյալ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծին հա­րիր: Վե­պում չկան միար­ժե­քո­րեն բա­ցա­սա­կան հե­րոս­ներ. նրանց կեր­պար­նե­րը ճա­կա­տա­յին չեն գծված. բո­լորն ու­նեն ի­րենց ներ­քին, հո­գե­բա­նա­կան հա­կա­սութ­յուն­նե­րը, ինչ­պես և դ­րա­կան հե­րոս­նե­րի պա­րա­գա­յում է: Թե՛ Հա­յոց Տր­դատ ար­քան, թե՛ Ե­դե­սիո՝ կյան­քի ար­շա­լույ­սին քրիս­տո­նեութ­յուն ըն­դու­նած Աբ­գար թա­գա­վո­րը նույն­պես հո­գե­բա­նա­կան հա­կա­սութ­յուն­ներ են ապ­րում, ներ­քին հար­ցադ­րում­ներ ու­նեն, ինչն ար­տա­հայտ­վում է նրանց արթմ­նի ե­րազ­նե­րի և տե­սիլք­նե­րի մի­ջո­ցով: Ա­ռան­ձին դի­լե­մա է քրիս­տո­նեութ­յո՞ւն, թե՞ հե­թա­նո­սութ­յուն ճա­կա­տու­մը. մտա­ծում­նե­րը կրոն­նե­րի, դրանց կրած ար­ժե­հա­մա­կար­գե­րի վե­րա­բեր­յալ, թերևս, տվյալ խնդրի շուրջ հե­ղի­նա­կի հա­յե­ցա­կե­տի յու­րա­հա­տուկ շա­րադ­րանքն են:
Այս­պի­սով՝ պատ­մա­կան հնա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րի գրա­կան վե­րար­տադ­րութ­յուն, որ խո­րին ու­սում­նա­սի­րութ­յան արդ­յունք է, քան­զի դեպ­քե­րի ու դեմ­քե­րի նկա­րագ­րութ­յու­նը տրված է հնա­րա­վո­րինս ճշգրիտ ու հա­վաս­տի:
Հա­յոց իշ­խա­նա­կան տնե­րում՝ մի կող­մից, և մ­յուս կող­մից՝ մեծ տի­րութ­յուն­նե­րի ներ­սում գո­յութ­յուն ու­նե­ցող՝ ոչ միան­շա­նակ մո­տե­ցում­նե­րի ու տե­սա­կետ­նե­րի տեր պե­տա­կան այ­րե­րի ներ­քին հա­կա­սութ­յուն­նե­րի թնջու­կը, դա­վադ­րութ­յուն­նե­րի բա­ցա­հայ­տում­նե­րով զբաղ­վող ար­քու­նի գոր­ծա­կալ Ղե­բու­բա­յի վա­րած հե­տաքն­նութ­յուն­նե­րը հա­մար­յա «դե­տեկ­տիվ» ժան­րին հա­տուկ թեթ­ևութ­յամբ ա­ռաջ են տա­նում վե­պի գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րը: Վե­պը «զար­դար­ված» է նաև հա­յոց ար­քա­յի և Սո­փիի սի­րո պատ­մութ­յան զար­գա­ցու­մով. կան է­ջեր պատ­մա­վե­պում, որ բա­ռա­ցիո­րեն ար­ձակ բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ են, բնութ­յան նկա­րագ­րութ­յուն­ներ. վա­յե­լել է պետք՝ բա­ռա­կազ­մա­կան հայտ­նութ­յուն­ներ, մակ­դիր­նե­րի անս­պա­սե­լի գոր­ծա­ծութ­յուն­ներ, զար­գա­ցող ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րին հա­մա­հունչ, տրա­մադ­րութ­յուն հա­ղոր­դող, մինչ այս չհան­դի­պած հա­մե­մա­տութ­յուն­նե­րի ա­ռա­տութ­յուն, ո­րոնց մտահ­ղաց­ման հե­ղի­նա­կա­յին ի­րա­վուն­քը Է­դո­ւարդ Խա­չիկ­յան վի­պա­սա­նինն է: Ա­ռան­ձին հզոր թա­փով ու վար­պե­տութ­յամբ են նկա­րագր­ված ռազ­մա­կան բա­խում­նե­րի, մե­նա­մար­տե­րի, ճա­կա­տում­նե­րի պա­հե­րը, և դա ռազ­մի դաշ­տում ե­ղած և զեն­քից հաս­կա­ցող մար­դու խոսք է: Խո­շոր վրձնա­հար­ված­նե­րով ար­ված, շար­ժու­մով լե­ցուն, ճշգրիտ, հա­մո­զիչ պատ­կեր­ներ են. թվում է՝ կռվող­նե­րի կող­քին ես, լսում ես զեն­քե­րի շաչ­յու­նը, կռվո­ղի հետ հա­զիվ ես հասց­նում ոտքդ ա­զա­տել՝ հե­ռու թռչե­լով ռազ­մի դաշ­տում մա­հա­ցու խոց­ված նժույ­գից, ա­կա­նա­տես ես մի ա­ղե­ղով եր­կու ցլի գետ­նած քա­ջազ­նի հե­րո­սա­գոր­ծութ­յա­նը… Գե­ղե­ցիկ, տպա­վո­րիչ են Ղե­բու­բա­յի վա­րած ար­շավ­նե­րի ու հա­յոց ար­քա­յի հե­րո­սա­մար­տե­րի նկա­րագ­րութ­յուն­նե­րը:
Հա­րուստ է Է­դո­ւարդ Խա­չիկ­յա­նի գոր­ծա­ծած հա­յե­րե­նը, և հարկ է, որ այն ա­ռան­ձին ու­սում­նա­սի­րութ­յան ա­ռար­կա դառ­նա: Ա­հա, օ­րի­նակ, մի քա­նի հա­մե­մա­տութ­յուն. «…Ոս­կեդ­րա­մի պես շող­շո­ղում էր աստ­ղա­ման­յա­կով շուրջ­կալ­ված լիա­լու­սի­նը»:
«…Կ­յան­քը մսխեց կրա­կի վրա գնա­ցող գի­շե­րա­թի­թե­ռի ան­գի­տութ­յամբ, ու տակն էլ, թե մի բան մնաց, հալ­վող մո­մի վեր­ջին թրթիռն էր»: «… Ջ­ղերն ա­ղե­ղի պես պրկվեցին»:
Նույն­պի­սի ու­շադ­րութ­յան են ար­ժա­նի ի­մաստ­նա­խո­սութ­յուն­նե­րը, ո­րոն­ցով լե­ցուն է վե­պը, և­ ո­րոն­ցից շա­տե­րը կա­րող են դառ­նալ թևա­վոր խոս­քեր՝ «­Հա­վա­տի սեր­մե­րը ծլում են տա­ռա­պան­քի դաշ­տում»: «­Չա­րա­գործն էլ ի­րե­նից հե­տո ան­մա­հութ­յան հու­շար­ձան է թող­նում, քան­զի պատ­մութ­յու­նը փայ­փա­յում է նաև չա­րի մա­սին հի­շո­ղութ­յու­նը»: «Դժ­վար է հաղ­թո­ղի պես ապ­րել, բայց մեռ­նել պարտ­ված»: «­Համ­բե­րի՛ր և հու­սա՛, ա­ջու­ձախ հառ­վե­լու փո­խա­րեն՝ նա­յի՛ր վերև, եր­կինքն անվ­նաս է»: «Ընտր­յալ­նե­րը հանձն­վե­լու ի­րա­վունք չու­նեն»:
Էդ. Խա­չիկ­յա­նի վե­պում ար­ծարծ­ված խնդիր­նե­րը, որ­քան էլ ժա­մա­նա­կա­յին ա­ռու­մով, ծա­գել են անց­յալ հե­ռա­վոր դա­րե­րում, ար­դիա­կան են այ­սօր: «Ոչ պա­տե­րազմ, ոչ խա­ղա­ղութ­յուն» ի­րա­վի­ճա­կում գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի կա­ռու­ցու­մը և դ­րանց ան­կան­խա­տե­սե­լի հետ­ևանք­նե­րը, «ո՞ւմ է ձեռն­տու պա­տե­րազ­մը» հար­ցադ­րու­մը և­ արդ­յոք ի՛նչ է շա­հում դրա­նից ժո­ղո­վուր­դը, ան­միա­բա­նութ­յան հետ­ևանք­նե­րը և դ­րա­նից տա­րաշ­խար­հիկ ու­ժե­րի քա­ղած օ­գուտ­նե­րը, ազ­գի և­ ան­հա­տի շա­հե­րի բա­խու­մը, արև­մուտ­քի քա­ղա­քակր­թութ­յան բե­րած ա­ղետ­նե­րի ներ­թա­փանց­ման հար­ցե­րը, քա­ղա­քա­կան փոխ­զի­ջում­նե­րի գնա­լու նպա­տա­կա­հար­մա­րութ­յու­նը, ար­տա­քին հա­կընդ­դեմ ու­ժե­րի թա­քուն և­ ան­թա­քույց բախ­ման պայ­ման­նե­րում սե­փա­կան շա­հերն ա­ռաջ տա­նե­լու վար­պե­տութ­յու­նը, հա­յոց ան­կա­խութ­յան տա­նող քայ­լե­րի հետ­ևո­ղա­կա­նութ­յու­նը, և վեր­ջա­պես ստեղ­ծա­րար խա­ղա­ղութ­յուն հաս­տա­տե­լու հա­մար ջա­նադ­րութ­յու­նը: Հար­ցադ­րում­ներն այս միան­շա­նակ պա­տաս­խան­ներ չու­նեն, յու­րա­քանչ­յուրն այս վե­պում ու­նի ի՛ր ճշմար­տութ­յու­նը, և վի­պա­սա­նը նրանց հո­գե­կան երկ­վութ­յան ար­ձա­նա­գ­րում­նե­րը տա­լիս է բա­վա­կան վար­պե­տո­րեն՝ հա­մո­զիչ դարձ­նե­լով նրանց կեր­պար­նե­րը, բա­ցա­հայ­տե­լով ի­րեմց գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի դրդա­պատ­ճառ­նե­րը՝ լի­նեն դրանք հայ­րե­նի­քին նվիր­ված ան­ձինք, թե դա­վա­ճան-դա­վա­դիր­ներ, աշ­խար­հա­կալ­ներ թե հպա­տակ­ներ: Վե­պի ա­վար­տին շատ հար­ցեր դեռևս մնում են օ­դից կախ­ված, քան­զի դրանց լու­ծու­մը ցայ­սօր չի տրված… Ս­րա­նով է հատ­կա­պես Էդ՚ Խա­չիկ­յա­նի վեպն ար­ձա­գան­քում մեր օ­րե­րում:
Է­դո­ւարդ Խա­չիկ­յա­նի վե­պի մա­սին խոսքն ա­վար­տեմ իր իսկ ի­մաստ­նա­խո­սութ­յամբ. «Ա­մեն ոք մի ա­ռա­քե­լութ­յամբ է հան­դես գա­լիս, ու քա­նի դեռ Աստծո շնոր­հածն ու­ժի մեջ է, մահն ան­զոր է»:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.