Ին­չո՞ւ կար­դալ Լ­ևոն Շահ­նու­րի «­Ցա­վեր բռնո­ղը» գիր­քը / Ա­րաքս ՍԱՖԱՐՅԱՆ

978-9939-68-646-2b

Լ­ևոն Շահ­նու­րի երկ­րորդ գիր­քը՝ «­Ցա­վեր բռնո­ղը» ժո­ղո­վա­ծուն (Եր­ևան, «­Զան­գակ», 2018), մո­լոր­ված մարդ­կանց մա­սին է, ո­րոնք ան­դա­դար փնտրտու­քի մեջ են՝ եր­բեմն ան­գամ պատ­կե­րա­ցում չու­նե­նա­լով, թե ինչ են փնտրում։ Մո­լոր­վա­ծութ­յու­նը ծնունդ է «մտութ­յուն­նե­րի», ո­րոնք տան­ջում են մար­դուն, և հենց այդ մտութ­յուն­նե­րի շուրջ է կա­ռուց­ված ամ­բողջ գիր­քը։ Մ­տութ­յուն­ներն ա­սես մտքե­րի հոսք լի­նեն, որ հաս­նում են մինչև հո­գու խոր­քե­րը ու «քրքրքում» մար­դուն, գրո­ղի ձևա­կերպ­մամբ՝ «մտութ­յու­նը քո­րի նման է, երբ ծոծ­րա­կիդ է բռնում, ե­զի նման թի­կունքդ դեմ ես տա­լիս պնդին, այն­քան ես քո­րում, կա­շիդ պլոկ­վում է, իսկ տա­կից կար­միր միսն է մղկտում. այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, քեզ ան­հաս­կա­նա­լի է մնում, որ քորն ես քո­րում կամ քո­րի քո­րը»։

***
Երբ քորն ես քո­րում.
Ժո­ղո­վա­ծո­ւի պատմ­վածք­նե­րը, լի­նե­լով սերտ կա­պի մեջ մե­կը մյու­սի հետ, կար­ծես ա­ռան­ձին մտութ­յուն­ներ են, որ ծնվում են հե­ղի­նա­կի գլխում։ «Ար­գել­ված մտութ­յուն­նե­րը» պատմ­ված­քում պատ­մող հե­րո­սը հան­դես է գա­լիս որ­պես ըն­կա­լիչ, որ լսում է «հի­վանդ մարդ­կանց» մտութ­յուն­նե­րը՝ փոր­ձե­լով ի­րեն հնա­րա­վո­րինս թույլ չտալ տրվել մտքե­րի հոս­քին։ «Երբ կու­տակ­վող մտութ­յուն­նե­րը ակն­հայտ մարմ­նա­կան նշան­նե­րով են դուրս տա­լիս, և գի­տակ­ցում եմ, որ շրջա­պա­տիցս մեկ­նու­մե­կը ա­հա­զան­գե­լու է, ինքս ա­ռաջ անց­նե­լով կապ­վում եմ Կենտ­րո­նի գրա­սեն­յակ, կա­տա­լո­գով ընտ­րում որ­ևէ կնոջ, նե գա­լիս, մարմ­նիս թարմ վեր­քեր է ճեղ­քում, ես էլ պատ­մում եմ գլխովս ե­կած­նե­րը»։
Եվ այս­պի­սով էլ կեր­պա­րը պատմ­ված­քի ներ­սում մնա­լով ըն­կա­լիչ՝ ամ­բողջ ժո­ղո­վա­ծո­ւի հա­մար ինքն է դառ­նում մտութ­յուն­նե­րից կե­ղեք­վո­ղը։ Մի­գու­ցե հե­ղի­նա­կի հա­մար գիր­քը մի յու­րօ­րի­նակ փնտրտուք է՝ «թմրած տե­ղը ար­յուն զգա­լու» հա­մար՝ հա­մոզ­ված ա­սե­լու՝ «ինձ հաս­կա­նում են»։

***
Հա­կաու­տո­պիա՞, թե՞ ի­րա­կա­նութ­յուն.
Ի թիվս «Ար­գել­ված մտութ­յուն­նե­րի»՝ ու­շագ­րավ են ժո­ղո­վա­ծո­ւում ընդգրկ­ված հա­կաու­տո­պիս­տա­կան այլ պատմ­վածք­ներ ևս, ո­րոնք ըն­թեր­ցե­լիս կա­րե­լի է մտա­բե­րել Ջորջ Օ­րո­ւե­լի «1984», Ռեյ Բ­րեդ­բե­րիի «­Ֆա­րեն­հայթ 451», Օլ­դոս Հաքս­լիի «Չք­նաղ նոր աշ­խարհ» վե­պե­րը։ Այս պատմ­վածք­նե­րում ա­պա­գան ներ­կա­յաց­ված է Կենտ­րո­նի ղե­կա­վա­րած փակ հա­մա­կար­գի տես­քով, ո­րում ան­տես­ված է մար­դը՝ որ­պես մտա­ծող էակ, ա­վե­լին՝ այս­տեղ մտա­ծել նշա­նա­կում է լի­նել հի­վանդ, ուս­տի՝ Կենտ­րո­նի պարտքն է վե­րաց­նել այդ հի­վան­դութ­յու­նը՝ մարդ­կանց դարձ­նե­լով կա­ռա­վա­րե­լի ու ան­տար­բեր, չէ՞ որ ե­թե մտա­ծում ես, ու­րեմն գո­յութ­յուն ու­նես, իսկ ե­թե գո­յութ­յուն ու­նես, ու­րեմն զգում ես։ Մար­դուց խլել ցա­վե­լու ու տա­ռա­պե­լու ու­նա­կութ­յու­նը, նշա­նա­կում է խաչ քա­շել նաև նրան տրված հա­ճույք­նե­րը զգա­լու վրա։ Հա­կաու­տո­պիս­տա­կան այս հա­մա­կար­գում ար­գել­ված է զգա­լը, և­ օգ­տա­գոր­ծե­լով հատ­կա­պես վա­խը՝ այն միտ­ված է իս­պառ վե­րաց­նե­լու զգա­լու ու­նա­կութ­յու­նը, ին­չը անբ­նա­կան է և հետ­ևա­բար՝ տան­ջա­լի։ Ուս­տի այն ոչ թե ձգտում է մար­դուն եր­ջա­նիկ դարձ­նե­լու, այլ փոր­ձում է ա­պա­հո­վել իր ան­խա­փան աշ­խա­տանքն ու ներ­քին հա­րա­բե­րա­կան ան­դոր­րը։ Մար­դուց քա­մում են զգաց­մունք­նե­րը, ու նա տա­ռա­պում է մեծ ու լու­սա­վոր վա­հա­նակ­նե­րի, ռո­բոտ­նե­րի ու զար­գա­ցած աշ­խար­հի ստվե­րում՝ եր­բեմն մինչև վերջ գլխի չընկ­նե­լով՝ ինչ է կա­տար­վում իր հետ։ Հա­կաու­տո­պիան մե­ծա­նա­լով՝ ար­դեն կլա­նում է բա­ռե­րի աշ­խար­հը, հի­վան­դութ­յու­նը մտնում է նաև բա­ռե­րի մեջ, ու բա­ռը ցա­մա­քում է մար­դուց, մարդն էլ՝ բա­ռից։
«Եր­կու կին փայ­տա­ցած հա­յացք­նե­րով զրու­ցում են, ա­ռանց շուր­ջը նա­յե­լու՝ միմ­յանց աչ­քե­րին հառ­ված. զրու­ցե­լու կեր­պը միայն այդ­պես է հնա­րա­վոր. ե­թե կող­քերդ նա­յես մեկ այլ ի­րո­ղութ­յան, ա­ռար­կա­յի բե­րես քո հա­յացք ու շա­րու­նա­կես զրու­ցել, դի­մա­ցինդ ան­մի­ջա­պես կնկա­տի ու կկապ­վի սրա­հի հետ։ Կա­մե­նում եմ անն­կատ անց­նել, վազքս հան­դար­տեց­նում ու նա­խա­տես­ված ա­րա­գութ­յամբ հա­վա­սար­վում եմ նրանց. ա­սես պայ­մա­նա­վոր­ված՝ եր­կու­սով լռում և­ ու­ղիղ աչ­քե­րիս են նա­յում, անժ­պիտ, անկ­յանք, կար­ծում եմ՝ նրան­ցից հա­տել են բո­լոր հի­վանդ խոս­քե­րը ու թո­ղել են ա­յո, ոչ-ը…»։
Կա­րե­լի՞ է արդ­յոք այս պատմ­վածք­նե­րը որ­պես ա­հա­զանգ ըն­կա­լել մեր այս­քան ա­րագ զար­գա­ցող ի­րա­կա­նութ­յան հա­մար, որ­տեղ մար­դը, ան­վերջ փոք­րա­նա­լով, աս­տի­ճա­նա­բար մո­ռա­նում է մտա­ծել ու դա­դա­րում է զգալ։ Այս հար­ցի պա­տաս­խա­նը գտնե­լը, թերևս, այն կար­ևո­րա­գույն խնդիրն է, որ մնում է ըն­թեր­ցո­ղին։

***
Կի­կոս­նե­րը չեն հե­ռա­նա­լու.
Գր­քի զա­նա­զան մտութ­յուն­նե­րի մեջ ա­ռանձ­նա­նում է «Ա­նունս Յո­հան Ֆի­շեր է» պատմ­ված­քը, որ­տեղ գրո­ղը, քննե­լով ժա­մա­նա­կա­կից հայ մար­դուն, կա­րո­ղա­ցել է ներ­կա­յաց­նել նրա ա­մե­նա­մեծ ցա­վը։ Շար­քա­յին հայ քա­ղա­քա­ցին փոր­ձում է գտնել փա­խուս­տի ճամ­փա՝ «իր նա­խորդ­նե­րի պես չապ­րե­լու հա­մար», և­ երբ փա­խուս­տը հա­ջող­վում է, ներ­սում զրնգում է վա­խը, վա­խը նոր, ու­րիշ մարդ լի­նե­լուց, վա­խը կորց­նե­լուց այն, ինչն ի­րենն էր՝ Կի­կո­սի­նը, ո­րից ու­զում էր փախ­չել։ Պատմ­ված­քի վեր­ջին նա­խա­դա­սութ­յու­նը լա­վա­գույնս ար­տա­հայ­տում է ար­տա­գաղ­թի ճամ­փան բռնած մար­դու ա­նո­րո­շութ­յունն ու ցա­վը. «­Բայց որ կրկին հարց­նե­լու լի­նեն՝ «Ի՞նչ է քո ա­նու­նը, օ­տա­րա­կա՛ն։ Եվ ի՞նչ ես այս­տեղ փնտրում»։ Նա ա­ռանց ընդ­դի­մա­նա­լու կպա­տաս­խա­նի՝ «­Յո­հան Ֆի­շեր է իմ ա­նու­նը։ Հորս եմ փնտրում, ա­նու­նը՝ Կի­կոս»։
Ու ա­հա այս­տեղ է թաքն­ված մի նոր դի­լե­մա՝ մտութ­յան նոր սկիզբ: Ի վեր­ջո, փա­խուս­տը դառ­նո՞ւմ է ելք։

***
Ա­մեն ինչ մտութ­յուն է.
Գր­քում պար­բե­րա­բար հան­դի­պում է ե­րա­զի մո­տի­վը՝ գրո­ղի յու­րօ­րի­նակ մեկ­նա­բա­նութ­յուն­նե­րով, օ­րի­նակ՝ «Ե­րա­զաոր­սը» պատմ­ված­քում Կենտ­րո­նը ե­րա­զի է վե­րա­ծում ի­րա­կա­նութ­յու­նը՝ նրա «թե­րի» կող­մե­րը վե­րաց­նե­լու՝ մարդ­կանց մեջ զգաց­մունք­նե­րը լռեց­նե­լու հա­մար։ Մեկ այլ պատմ­ված­քում՝ «­Նա մե­ռավ և Աստ­ծուն իր հետ չվերց­րեց», գո­յա­բա­նա­կան հար­ցե­րի հետ ի հայտ են գա­լիս ե­րա­զը՝ ե­րա­զի մեջ ու ե­րա­զը շրջե­լու տե­սութ­յուն­նե­րը: Կ­յանքն ըն­կալ­վում է որ­պես Աստ­ծո ե­րազ, ու մար­դը, ե­րա­զի մեջ լի­նե­լով, փոր­ձում է դուրս գալ, ին­քը դառ­նալ ե­րա­զի ու իր տե­րը՝ դառ­նալ ա­զատ, ու միակ հայտ­նի ել­քը Ա­դա­մի ու Ե­վա­յի «սեր ա­նե­լը»։ Ի դեպ, թե՛ այս­տեղ և թե՛ այլ պատմ­վածք­նե­րում գրո­ղը ա­ռանձ­նա­կի կար­ևո­րութ­յուն է տա­լիս սի­րուն՝ որ­պես կյան­քի մաք­րա­մա­քուր եր­ևույ­թի։
Իսկ «­Վե­րա­դար­ձի դու­ռը» պատմ­ված­քում ե­րա­զը ինչ-որ ա­ռու­մով վե­րած­վում է մա­հից հե­տո ե­կող գո­յութ­յան, գո­յա­բա­նա­կան ալ­տեր­նա­տիվ տա­րա­ծութ­յան.
«Ի՞նչ է արթ­նա­ցու­մը, երբ ոչ ոք չի ճա­նա­չում իմ ե­րա­զը. ես այ­սու­հետ այն ե­րա­զում եմ՝ նե­րա հետ. արթ­նա­ցու­մը դժո­խա­յին տան­ջանք է, երբ ծա­նոթ­նե­րը ու մտե­րիմ­նե­րը քո ե­րա­զից չեն»։

***
Վեր­ջում նո­րից Աստ­ված է գա­լու.
Աստ­ծու, հա­վա­տի ու մարդ­կանց ըն­կա­լում­նե­րի մա­սին գո­յա­բա­նա­կան խորհր­դա­ծութ­յուն­նե­րի մի­ջո­ցով գրո­ղը փոր­ձում է թա­փան­ցել կե­ցութ­յան խոր­քե­րը՝ ստեղ­ծե­լով կեր­պար­ներ, ո­րոնք կար­ծես նույն ժա­մա­նա­կի ու տա­րա­ծութ­յան մեջ են։ Այդ­պի­սիք են, օ­րի­նակ, «Ս­կիզ­բը», «Է­րե­խու տու­նը» պատմ­վածք­նե­րի կեր­պար­նե­րը. հա­սա­րակ մար­դիկ, ո­րոնք ապ­րում են ի­րենց աշ­խար­հում, որ­տեղ Աստ­ծո գո­յութ­յու­նը տե­ղա­վոր­վում է միայն ի­րենց հայտ­նի կեն­ցա­ղում՝ այն էլ եր­բեմն հմա­յա­կան տար­րե­րով։ «Գ­յու­ղա­ցի­նե­րը նկա­տել էին. մար­դը պա­տից մի փոքր հե­ռաց­նում էր խաչ­վա­ծին ու ա­ղո­թում հետ­ևի ստվե­րին»։
Այս մարդ­կանց հա­մար աշ­խար­հը ա­վե­լի ըն­կա­լե­լի է, երբ հա­վա­տը, Աստծո կեր­պա­վո­րու­մից ան­դին, գո­յութ­յուն ու­նի եր­ևա­կա­յութ­յան մեջ՝ ի­րա­կան, ա­ռար­կա­յա­կան եր­ևույթ­նե­րի մի­ջո­ցով՝ լի­նի դա ստվե­րը, թե բախտ նա­յող պա­ռա­վի գու­շա­կութ­յու­նը: Այ­սինքն՝ բա­ներ, ո­րոնց հետ հո­գով կա­րող են կապ­վել և կապ­վում են այս մար­դիկ։ «­Պահ մտած ստվե­րը կրկին պատ­ճառ էր փնտրում իր հա­մար ու, հա­կա­ռակ­վե­լով քա­հա­նա­յի խոս­քե­րին, տա­րած­վում էր մար­դու ոս­կոր­նե­րին և, որ­պես Ս­կիզբ, շրջապ­տույ­տի մեջ էր վերց­նում ար­ևին, ցլին, պա­ռա­վին, ար­ճի­ճին, տի­կե­րով օ­ղուն, ծեծ­ված կնո­ջը, և գ­յու­ղա­ցու քթի տակ՝ միա­միտ մար­դու ոտ­քե­րի առջև, ծան­րակ­շիռ օ­րոր­վե­լով հաս­նում էր գոմ՝ կո­տոշ­նե­րը շո­յե­լու»։
Այս­պի­սի պատմ­վածք­նե­րում զգա­լի կշիռ ու­նեն նա­խա­պա­շար­մունք­նե­րը կեր­պար­նե­րի ճա­կա­տագ­րի ո­րոշ­ման հար­ցում, բա­ցա­ռութ­յուն չէ նաև «­Լու­սին կե­րած նո­րա­ծի­նը»: Այս­տեղ մարդն իր ճա­կա­տագ­րի հետ անց­նե­լով պա­տե­րազ­մի մի­ջով, միահ­յուս­վում է Աստծուն, քա­նի որ «վեր­ջում նո­րից Աստ­ված է գա­լու»։

***
Գր­քի «զգա­յա­րան­նե­րը».
«­Ցա­վեր բռնո­ղը» ժո­ղո­վա­ծո­ւի պատմ­վածք­նե­րում ա­մեն ինչ մար­դու ներ­սից է սկսվում՝ ցա­վե­րը, մտութ­յուն­նե­րը, նա­խա­պա­շար­մունք­նե­րը, հա­վա­տը։ Այս բո­լո­րը անց­նում ու ար­տա­հայտ­վում է մար­դու զգա­յութ­յուն­նե­րի շնոր­հիվ, նաև այն բա­նի, որ գրո­ղը պատմ­վածք­նե­րի միջև կա­մուրջ­ներ է դրել, օ­րի­նակ՝ «Ս­կիզ­բը» պատմ­ված­քի կեր­պա­րը հի­շա­տակ­վում է մեկ այլ պատմ­ված­քում, կամ հի­վանդ բա­ռե­րը, հա­մա­նուն պատմ­ված­քից դուրս գա­լով, թա­փա­ռում են նաև «Ինձ հաս­կա­նում են», «­Ձայ­նա­գիր» պատմ­վածք­նե­րում։ Պա­տա­հա­կան չէ, որ գիր­քը կար­ծես ու­նի իր «զգա­յա­րան­նե­րը»՝ ձայ­նե­րի, պատ­կեր­նե­րի, բա­ռե­րի հոս­քի՝ խոս­քի շնոր­հիվ: Եվ բնա­բան­ներն, ան­գամ ի­գա­կան սե­ռի կեր­պար­նե­րին տրված «նե» դե­րա­նու­նը յու­րա­հա­տուկ, մի տե­սակ խորհր­դա­վոր տրա­մադ­րութ­յուն են ա­պա­հո­վում: Թ­վում է՝ գիր­քը ինք­նու­րույն է շնչում, սկսվում ու ա­վարտ­վում՝ փա­կե­լով մտութ­յուն­նե­րի շրջապ­տույ­տը։

***
Շր­ջապ­տույ­տը փակ­վում է.
Մ­տութ­յուն­նե­րը մո­լոր­ված մարդ­կանց ցա­վերն են, մարդ­կանց, ո­րոնք կա­մա թե ա­կա­մա փոր­ձում են փախ­չել այդ ցա­վե­րից, ի­րա­կա­նութ­յու­նից, փնտրում են ի­րենք ի­րենց, և, որ գլխա­վորն է, փնտրում են Աստ­ծուն, չէ՞ որ «ա­սում են մար­դիկ հետ­նե­րը տա­րած մտութ­յուն­նե­րի պատ­ճա­ռով մյուս աշ­խար­հում ա­նա­սե­լի դժվա­րութ­յուն­նե­րի են հան­դի­պե­լու», ուս­տի՝ մտութ­յուն­նե­րը մար­դուն երկ­րին կպած են պա­հում։ Եվ փա­խուս­տի ու փնտրտու­քի այս բո­լոր փոր­ձե­րով մար­դուն ներ­սից ու դրսից, կյան­քից ա­ռաջ ու հե­տո քննե­լով՝ գրո­ղը նրան նո­րից բե­րում, հասց­նում է միև­նույն կե­տին՝ Աստ­ծուն, ո­րով­հետև. «­Նա ե­ղել է, կա և կ­լի­նի, ո­րով­հետև Ն­րան սպա­նող ի­մաս­տուն­նե­րը մա­հա­ցան, իսկ Նա մնաց, ո­րով­հետև վերջ­նաշն­չում նո­րից Տերն է»։

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.