ՉԱՐԵՆՑՅԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ (Էս­սեի փո­խա­րեն՝ գրված Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցի ծննդյան 125-ամ­յա­կի առ­թիվ) / Արծ­րուն ԱՎԱԳՅԱՆ

 

Հայ գրա­կա­նութ­յան ա­մե­նա­մե­ծե­րից մե­կի՝ Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցի ծննդյան 125-ամ­յա­կը մեկ ան­գամ ևս­ ա­ռիթ է խո­սե­լու ոչ միայն նրա ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րի, այլև մարդ­կա­յին նկա­րագ­րի մա­սին, և մա­նա­վանդ կյան­քի սկզբնա­կան այն շրջա­նի ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի, ո­րոնք լե­ցուն ե­ղան ինչ­պես անձ­նա­կան, այն­պես էլ ազ­գա­յին բարդ ու ճա­կա­տագ­րա­կան դեպ­քե­րով։
Հա­մոզ­ված ենք, որ ա­մեն ոք, ով այս կամ այն չա­փով ըն­թեր­ցել է Չա­րեն­ցի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը, իր հո­գու ներ­սում, սրտի մի անկ­յու­նում ու մտա­ծում­նե­րում հա­րա­զա­տութ­յան, ես կա­սեի՝ ազ­գակ­ցութ­յան կա­պեր է հայտ­նա­բե­րել մեծ գրո­ղի հետ։
Մաս­նա­գի­տութ­յան բե­րու­մով լի­նե­լով գրա­կա­նա­գետ՝ հոգ­ևոր այդ կա­պե­րը, բնա­կա­նա­բար, ծնվել են նաև իմ մեջ, ո­րոնք հատ­կա­պես խո­րա­ցել ու ամ­րա­ցել են անձ­նա­կան կյան­քիս ե­րեք ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի բե­րու­մով, ինչ­պես կա­սեր Չա­րեն­ցը՝ «ե­րեք նետ», որ «դար­ձել են մի»՝ Մա­կու, Կարս, Քա­նա­քեռ, ո­րոնք ոչ այն­քան ան­մի­ջա­կան և­ ու­ղիղ, որ­քան՝ պա­տա­հա­կա­նութ­յուն­նե­րի բե­րու­մով, առն­չութ­յուն­նե­րի տե­ղիք են տվել հե­ռա­կա կեր­պով կապ­վել Չա­րեն­ցի կյան­քի ո­րոշ ի­րո­ղութ­յուն­նե­րի հետ։
Եվ ու­րեմն, պա­տա­հեց այն­պես, որ կյան­քի ու­ղի­նե­րը 2011-ին Եր­ևա­նի պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի մի հե­ղի­նա­կա­վոր պատ­վի­րա­կութ­յան կազ­մում՝ ռեկ­տոր, դե­կան­ներ, պրո­ֆե­սոր­ներ, մեզ տա­րան Ի­րան՝ Թավ­րիզ, Թեհ­րան, Սբ. Ս­տե­փա­նո­սի և Թա­դեի վան­քեր։ Մի­ջանկ­յալ ա­սեմ, որ ա­մեն­քիս հիա­ցու­մը ե­ղան հո­գա­տար ու վե­րա­կանգ­նո­ղա­կան այն աշ­խա­տանք­նե­րը, ո­րոնք ի­րա­նա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը կա­տա­րում էին մա­նա­վանդ Սբ. Ս­տե­փա­նո­սի վան­քի մեծ հա­մա­լի­րում։ Ոչ պա­կաս զար­մանք հա­րու­ցեց նաև այն, որ վան­քի տա­րած­քը լեփ-լե­ցուն էր ուխ­տա­տե­ղի ե­կած պար­սիկ ըն­տա­նիք­նե­րով, ով­քեր մո­մեր էին վա­ռում, խա­չակն­քում, պարս­կե­րեն մրմնջում։
Բայց դառ­նամ իմ բուն ա­սե­լի­քին։ Ցան­կա­լի ու հա­ճե­լի այդ ուղ­ևո­րութ­յու­նը ձգվեց ու հա­սավ մինչև Մա­կու, չա­րենց­յան խոս­քե­րով ա­սած՝ «­Խա­նի Մա­կու», որն ըստ էութ­յան ինչ­պես ստեղծ­վել էր, այն­պես էլ մնա­ցել էր նույ­նը՝ եր­կու խոր­խո­րատ ժայ­ռե­րի ա­րան­քում ծվա­րած, հորդ գե­տի ա­փին թա­ռած և սա­րա­լանջն ի վար ըն­թա­ցող ըն­դա­մե­նը մի փո­ղո­ցից բաղ­կա­ցած բնա­կա­վայր՝ աջ ու ձախ կող­մե­րում ե­րե­րուն կանգ­նած մի­հար­կա­նի հո­ղե կամ պա­տա­հա­կան քա­րե­րով կա­ռուց­ված կի­սա­խար­խուլ տնե­րով։ Միակ երկ­հար­կա­նի շի­նութ­յու­նը հյու­րա­նոցն էր, ո­րը կի­սով չափ հեն­վել էր ժայ­ռա­բե­կո­րին, և­ որ­տեղ էլ մենք անց­կաց­րինք մեկ գի­շեր։ Ե­թե ձո­րա­կի ներք­ևից վեր նա­յես, երկն­քի հա­զիվ մի կտոր է եր­ևում. չկա ոչ մի հո­րի­զոն, ճար ու ճա­նա­պարհ, լու­սա­վոր որ­ևէ կետ։ Ա­մեն ինչ խլութ­յան ու խա­վա­րի մեջ է թա­թախ­ված։ Եվ այդ պայ­ման­նե­րում, աշ­խար­հից կտրված այդ ա­մա­յութ­յան մեջ ինչ­պե՞ս են ապ­րել մար­դիկ, ո­րոն­ցից եր­կուսն էլ Չա­րեն­ցի ծնող­ներն են ե­ղել՝ հայ­րը՝ գոր­գա­վա­ճառ Աբ­գար ա­ղան (Աբ­գար Սո­ղո­մոն­յան), ու մայ­րը՝ Թել­լի Միր­զա­յա­նը, ով­քեր ի­րենց տխուր կյան­քի բա­զում գի­շեր­նե­րից մե­կում էլ չեն քնել և­ երբ ճամ­փա են ըն­կել դե­պի Կարս՝ բնակ­վե­լու, ար­դեն ծոց­վոր դար­ձած մայ­րը իր հետ տա­րել է նաև դեռևս չծնված ա­պա­գա բա­նաս­տեղ­ծին։ Չծն­վա՞ծ։ Ա­յո՛, բայց ար­դեն ձևա­վոր­վող։ Եվ ա՞յդ չէր մի­թե պատ­ճա­ռը, որ տա­րի­ներ հե­տո նա իր «­Չա­րենց-նա­մե» պոե­մում պի­տի գրեր.
Ես ե­կել եմ հե­ռո՜ւ Ի­րա­նից։//­Հայ­րե­նիքս է – Խա­նի Մա­կուն։
Ա­սում են՝ գիտ­նա­կան­ներն ա­պա­ցու­ցել են, որ ձևա­վոր­վող ե­րե­խան մոր փո­րում լսում է ար­տա­քին աշ­խար­հի ձայ­նե­րը և մա­նա­վանդ՝ ե­րաժշ­տութ­յու­նը։ Ո՞վ կա­սի՝ ինչ­պես է սաղմ­նա­վոր­վել չա­րենց­յան հան­ճա­րի փայ­լա­տա­կու­մը, ին­չե՞ր է լսել մոր ո­րո­վայ­նում բա­բա­խող ա­պա­գա բա­նաս­տեղ­ծը՝ ի­րենց տան ներք­ևից հո­սող գե­տի ա­հե­ղամ­ռունչ շա­ռա՞­չը, ո­րը հե­տո պի­տի դառ­նար կյան­քի ա­ղա­ղակ, աջ ու ձախ ձգվող քա­րա­կո­փե­րից թափ­վող զանգ­ված­նե­րի աղ­մո՞ւ­կը, սիրտ պատ­ռող ա­նե­լա­նե­լութ­յան դա­տա­պարտ­վա­ծութ­յո՞ւ­նը կամ քա­րա­հո­ղա­շեն ի­րենց տան մե­նութ­յան լռութ­յու­նը, գու­ցե և­ այդ բո­լո­րի ամ­բող­ջութ­յու­նը, որն ար­դեն Ղար­սում լույս աշ­խարհ գա­լուց հե­տո պի­տի խո­րա­նար, ձև­ ու բո­վան­դա­կութ­յուն ստա­նար, մի ու­րիշ «ան­գո»-ի տես­քով՝ «Ա­նու­նը… Եր­կիր Նաի­րի»՝ այս ան­գամ մարմ­նա­ցած Ղարս գե­տի «քչքչան ջրե­րի» խշշո­ցից, գե­տե­զեր­քից ոչ հե­ռու գտնվող ի­րենց տան կապ­տա­վուն որ­ձա­քա­րե­րի ամ­րութ­յու­նից, այդ նույն տան դի­մաց գտնվող Ղար­սի այ­գուց ու նաև հայ­րա­կան այ­գուց, որ­տեղ բարձ­րա­նում էր թթե­նին, բայց մա­նա­վանդ ան­հու­նին ձգտող նրա ե­րա­զանք­նե­րից և մա­նա­վանդ ան­հող­դողդ այն հա­մոզ­մուն­քից, որ օ­րը կգա, ու «ուղ­ևոր­նե­րը հոգ­նա­բեկ»՝ հե­ռա­վոր բա­րե­կամ­ներն ու քույ­րե­րը, որ­պես «կա­պու­տաչ­յա սի­րու­հի», պի­տի իջ­նեն, պի­տի դառ­նան ճամ­փե­քից, ու ան­պայ­ման լի­նե­լու է «քաղցր ժպիտ ու խնդութ­յուն», և լույս է վառ­վե­լու մա­ռա­խու­ղում ու մու­ժում։
Հն­ձում են հի­մա հնձվոր­ներն այն­տեղ.-//­Ճեր­մակ սի­րու­հի՜, կա­պու­տաչ­յա քո՜ւյր…//Ար­ևը հի­մա այ­րում է այն­տեղ//­Խե՜ղճ հնձվոր­նե­րի կրծքե­րը մա­քուր…
«­Կա­պու­տաչ­յա Հայ­րե­նիք» ա­նու­նը չա­րենց­յան պոե­զիա­յում հա­մընդ­հա­նուր բո­վան­դա­կութ­յամբ է հան­դես գա­լիս՝ լե­ցուն Ի­րա­նի «ոս­կի, ոս­կի՜ ար­ևով» և «­Նաիր­յան տխրութ­յամբ ան­ծիր»։ «­Կա­պու­տաչ­յա Հայ­րե­նիք» բա­ռա­կա­պակ­ցութ­յան եր­կու բառն էլ Չա­րեն­ցը պոե­մի վեր­նագ­րում գրում է գլխագ­րով։ Ա­սել է թե՝ Գա­լիք Հա­յաս­տան, «Արև­նե­րի նման պայ­ծառ, լու­սա­վոր// Ճա­ճանչ­նե­րի նման Վա­հագն Աս­տը­ծո», ո­րը նրա պատ­կե­րա­ցում­նե­րում հան­դես է գա­լիս որ­պես հայ ժո­ղովր­դի դա­րա­վոր ե­րա­զանք, ան­կախ ու հզոր «մի եր­կիր սիր­ված»՝ լի տուն դար­ձող հնձվոր­նե­րով և­ աստ­վա­ծա­յին օրհ­նութ­յուն­նե­րով։ Բայց ե­ղավ այն, որ Եր­կի­րը դար­ձավ որբ ու ա­վե­րակ։ Ե­րազ Եր­կի­րը, այդ թվում՝ Ղարսն ու ղար­սե­ցին։
Հան­գա­մանք­նե­րի բե­րու­մով իմ երկ­րորդ առն­չութ­յու­նը չա­րենց­յան վայ­րե­րում տե­ղի ու­նե­ցավ 2013 թ., երբ ԵրՊՀ-ի հայ բա­նա­սի­րութ­յան ֆա­կուլ­տե­տի շրջա­նա­վարտ մի շարք մա­գիստ­րոս­նե­րի և բա­կա­լավ­րե­րի հետ մեկ­նե­ցինք Արևմտ­յան Հա­յաս­տան՝ Աղ­թա­մար վան­քում և Ա­նիի Մայր տա­ճա­րում հանձ­նե­լու նրանց ա­վար­տա­կան դիպ­լոմ­նե­րը։ Ճա­նա­պար­հոր­դութ­յան ըն­թաց­քում ե­ղանք նաև Ղար­սում, այ­ցե­լե­ցինք բերդ և, ի­հար­կե, Չա­րեն­ցի բնա­կած են­թադր­յալ տուն, ո­րը շատ չէր տար­բեր­վում «­Տաղ անձ­նա­կան» քերթ­վա­ծում գրո­ղի նկա­րագ­րած ինչ­պես գտնվե­լու վայ­րից, այն­պես էլ ար­տա­քին տես­քից. «­Թո­ղած Կար­սում, գե­տի ա­փին, տունս՝ շին­ված ան­տաշ քա­րով»։
Չա­րեն­ցա­գետ Դա­վիթ Գաս­պար­յա­նը, ել­նե­լով Չա­րեն­ցի մի ար­տա­հայ­տութ­յու­նից, թե «իջ­նում էինք գե­տափ», այն կար­ծիքն է հայտ­նում, որ այդ տու­նը գտնվել է Ղար­սի բեր­դի սա­րա­լան­ջին, որն այն­քան էլ հա­մո­զիչ չէ։
Հարթ տե­ղան­քից երբ մո­տե­նում ես ան­մի­ջա­պես ջրին, հա­ճախ են օգ­տա­գործ­վում «իջ­նենք ջրի մոտ», «իջ­նենք ջու­րը», «իջ­նենք ջրի ափ», «իջ­նենք գե­տափ» ար­տա­հայ­տութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք բո­լո­րո­վին էլ չեն նշա­նա­կում, թե ինչ-որ մի բար­ձուն­քից (տվյալ դեպ­քում՝ բեր­դի սա­րա­լան­ջից) է էջ­քը։ Կար­ծում ենք՝ չա­րենց­յան «իջ­նել»-ն­ ա­վե­լի շատ մո­տե­նալ է նշա­նա­կում, քան վեր­ևից իջ­նել։
Ա­սում են, որ «չա­րենց­յան» գե­տափն­յա տունն այ­սօր ար­դեն չկա։ Բայց մեր գնա­ցած ժա­մա­նակ այն դեռ կան­գուն էր, թեև կի­սա­փուլ վի­ճա­կում, որն ինք­նին ա­մեն ինչ կորս­վա­ծի, տա­նուլ տվա­ծի խոր­հուրդն ու­ներ և­ ո­րը ամ­բող­ջո­վին «ան­գույն Կար­սի» «հնամ­յա թա­խի­ծով» էր պատ­ված։ Այն ա­նանց թա­խի­ծով, ո­րի վե­րա­բեր­յալ գրողն իր «­Չա­րենց-նա­մեում» գրել է.
Նա մեր տանն էր վա­ղուց մե­ծա­ցել,//­Դեռ ե­ղել էր պա­պիս ժա­մա­նակ։//Մ­նա­ցել էր՝ հոգ­նած ու ծեր,//Ս­պա­սում էր, որ եր­կինք գնա…
Տան դի­մաց՝ Ղար­սի այ­գու ձախ կող­մի վրա բարձ­րա­ցող միջ­նա­բեր­դի գա­գա­թին ծա­ծան­վող կարմ­րա­լուս­նա­յին թուր­քա­կան դրո­շը և «չա­րենց­յան տան» ուղ­ղութ­յամբ, գե­տի այն կող­մից քիչ հե­ռու կան­գուն, դեռևս շեն, սև քա­րով կա­ռուց­ված ու սևա­վոր­ված կի­սա­բաց-կի­սա­փակ Ա­ռա­քե­լոց ե­կե­ղե­ցու առ­կա­յութ­յու­նը այլ բան չէին հաս­տա­տում, ե­թե՝ «գորշ քա­ղա­քի» այն ան­կու­մը, որ նա ու­նե­ցավ 1920-ին, և­ ո­րի մա­սին այն­քան խոր ու ող­բեր­գա­կան գրել է Չա­րենցն իր «Եր­կիր Նաի­րի» «պոե­ման­ման վե­պում»՝ ա­սե­լով, որ այն «ու­տում» է իր սիր­տը, օ­րե­րի մշու­շից հարց­նում. «…չե՞ս ճա­նա­չում։ Մո­ռա­ցե՞լ ես…», թաղ­վում մշու­շում՝ «­Հա­զա՜ր- հա­զա՜ր տես­քով ու կեր­պա­րան­քով» նո­րից ու նո­րից պատ­կե­րա­նա­լու հա­մար՝ մե՛րթ որ­պես ցնորք ու կանչ, հուշ ու ֆիկ­ցիա, մե՛րթ էլ որ­պես «ու­ղե­ղա­յին մոր­մոք»։ Այդ Նաի­րիի բնա­կիչ­նե­րից էին նաև Չա­րեն­ցի ծնող­նե­րը, հայ­րը՝ «հո­գին կա­պա», դեմ­քը՝ «ար­ծա­թե ափ­սե», մայ­րը՝ «գլխին՝ թեհ­րա­նի լա­չակ», մա­զե­րին՝ «ոս­կե­մուգ հի­նա»: Ա­սել է՝ ման­կութ­յուն, «ոս­կեթև մի թռչուն», ո­րը նման ե­ղավ.
…լճակն ըն­կած//Ար­ծա­թե լու­սի­նի դիս­կին:-//­Դու կա­յիր-ու չկաս հի­մա դու,//Ար­ևի դեմ դու, թույլ, հան­գար-//­Բայց արդ­յոք կա­յի՞ր դու իս­կի…
Չա­րենց­յան եր­րորդ առն­չութ­յու­նը շատ ա­վե­լի եր­կար է առ­կա իմ կյան­քում, գրե­թե ա­մե­նօր­յա: Բ­նակ­վե­լով Քա­նա­քե­ռում՝ մեր տա­նից եր­ևա­ցող նրա եր­կու ե­կե­ղե­ցի­նե­րից ոչ հե­ռու, ես հա­ճախ եմ այ­ցե­լում կամ անց­նում նրան­ցից մե­կի՝ 1695-ին կա­ռուց­ված Սբ. Հա­կոբ, Մծբ­նա Հայ­րա­պե­տի ե­կե­ղե­ցու հա­րա­կից ճա­նա­պար­հով, մյուս ե­կե­ղե­ցու՝ Սբ. Աստ­վա­ծած­նի շի­նա­րա­րութ­յու­նը նույն­պես այդ թվա­կա­նին է ա­վարտ­վել, և­ ո­րի կենտ­րո­նա­կան մուտ­քի մոտ Ա­պո­վենց (Ա­բով­յան­նե­րի) գե­րեզ­մա­նա­տե­ղին է։ Ե­կե­ղե­ցին նշա­նա­վոր է նաև նրա­նով, որ ժա­մա­նա­կին Էջ­միա­ծին-­Թիֆ­լիս-Էջ­միա­ծին երթ­ևե­կող ուղ­ևոր­նե­րի հայտ­նի ու ա­մե­նա­մեծ իջ­ևա­նա­տե­ղին է ե­ղել: Պատ­մա­կան ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի ա­ռու­մով շատ ա­վե­լի ու­շագ­րավ է Սբ. Հա­կոբ ե­կե­ղե­ցին, որն անց­յա­լում ու­նե­ցել է նաև ե­կե­ղե­ցա­կան սե­մի­նա­րիա: Ե­կե­ղե­ցին ե­ղել է պարս­պա­պատ, ո­րից հի­մա մնա­ցել է միայն կա­մա­րա­կապ մուտ­քը, որն ու­նի ձիա­վոր մար­դու բարձ­րութ­յուն և­ եր­կու մար­դու հա­մար քա­րե նստե­լա­տեղ՝ նա­խա­տես­ված հսկիչ-պա­հակ­նե­րի հա­մար:
Վա­ղուց նաև չկա ե­կե­ղե­ցու հա­րա­վա­յին դռան մոտ գտնվող հսկա չի­նա­րի ծա­ռը, ո­րը տա­րի­նե­րի ու բարդ դեպ­քե­րի ծանր բեռ ու­ներ, «ա­կա­նա­տեսն» էր ե­ղել որմ­նան­կար­նե­րի ջնջման ու ե­կե­ղե­ցին կոլտն­տե­սութ­յան պա­հես­տի վե­րա­ծե­լուն, և գու­ցե հենց դրա­նից էլ թեք­վել էր, կի­սա­խո­նարհ­վել, նման­վել ծնկա­չոք ա­ղո­թող մար­դու, և­ ո­րը թեև չէր չո­րա­ցել, բայց կտրվեց տա­րի­ներ ա­ռաջ: Այն չի­նա­րին, ո­րի հո­վա­նու ներ­քո քա­նա­քեռ­ցի­նե­րը սե­ղան էին բա­ցել 1836-ին ի­րենց հայտ­նի հա­մագ­յու­ղա­ցի Խա­չա­տուր Ա­բով­յա­նի՝ Դոր­պա­տի հա­մալ­սա­րանն ա­վար­տե­լուց հե­տո հայ­րե­նիք վե­րա­դառ­նա­լու ա­ռի­թով:
Ի դեպ, մեր գեր­դաս­տա­նը Խ. Ա­բով­յա­նի՝ Հա­մո Սահ­յա­նի խոս­քե­րով ա­սած՝ հայ գրա­կա­նութ­յան «մե­ծե­րից ա­մե­նա­մե­ծի», Ե. Չա­րեն­ցի բնու­թագր­մամբ՝ մեր ժո­ղովր­դի «գո­յութ­յան խոր­հուրդ» դար­ձած մեծ Լու­սա­վոր­չի հետ մայ­րա­կան կող­մից ազ­գաճ­յու­ղա­յին կապ ու­նի, լի­նե­լով Ա­բով­յա­նի քե­ռու (մոր եղ­բոր)՝ Կր­չենց Վի­րա­պի շա­ռա­վիղ­նե­րից, ում մա­սին բա­վա­կա­նին գրում է Ա­բով­յանն իր «­Վերք Հա­յաս­տա­նի» վե­պում։ Չա­րեն­ցի հետ, ինչ­պես ար­դեն գրել ենք վեր­ևում, միայն պա­տա­հա­կա­նութ­յուն­ներն են առն­չութ­յուն­ներ ստեղ­ծել, ո­րոն­ցից են նաև այն, որ ես էլ եմ ծնվել մար­տի 13-ին, և­ իմ հոր ա­նունն էլ է Աբգար, ով 1915-ին՝ 19 տա­րե­կա­նում, ե­ղել է Քա­նա­քե­ռի, նույն Սբ. Հա­կոբ ե­կե­ղե­ցու տա­րած­քում կազ­մա­վոր­վող կա­մա­վո­րա­կան գու­մար­տակ­նե­րի (դրու­ժի­նա­նե­րի) զին­վոր և կռ­վե­լով հա­սել մինչև Սա­րի­ղա­միշ:
Չենք կա­րող չանդ­րա­դառ­նալ նաև մեկ այլ ի­րո­ղութ­յան: Կա­մա­վո­րա­կան ջո­կատ­ներն ի­րենց ռազ­մա­կան պատ­րաստ­վա­ծութ­յու­նը անց­կաց­րել են ե­կե­ղե­ցուց մոտ եր­կու կմ հե­ռա­վո­րութ­յան վրա գտնվող Պ­լան­տաժ­ներ (ըստ եր­ևույ­թին՝ ռու­սե­րեն блиндажи (խրա­մատ­ներ) բա­ռից) վայ­րում, քա­նի որ հենց այդ տե­ղան­քին ան­մի­ջա­պես կից գտնվել է ցա­րա­կան բա­նա­կի զո­րա­գուն­դը, ո­րի հա­մար և­ այն ծա­ռա­յել է որ­պես ու­սում­նա­կան կրա­կա­տե­ղի: Այդ զո­րա­գունդն այն­քան մեծ է ե­ղել, որ զին­վոր­նե­րի, սպա­նե­րի ու նրանց ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րի հա­մար 1912-ին ա­ռան­ձին ե­կե­ղե­ցի է կա­ռուց­վել Քա­նա­քե­ռում, որն այժմ գոր­ծող ե­կե­ղե­ցի է։ Վե­րո­հիշ­յալ ա­մա­յի այդ տե­ղան­քում (այժմ­յան բու­սա­բա­նա­կան այ­գու հար­ևա­նութ­յամբ գտնվող Ծա­րավ աղբ­յուր փո­ղո­ցի հա­րա­կից հատ­վա­ծը) 1915-ին հայ­կա­կան կա­մա­վո­րա­կան գնդե­րի կող­մից անց­կաց­վող ռազ­մա­փոր­ձե­րը ստու­գում­նե­րի ե­կած զո­րա­վար Անդ­րա­նի­կի, Դ­րո­յի, Ա­շո (Ար­շա­վիր) Շահ­խա­թու­նու, ով Կ. Պոլ­սի հայտ­նի դե­րա­սան­նե­րից էր, իսկ այդ օ­րե­րին՝ Քա­նա­քե­ռում բաց­ված սպա­յա­կան դպրո­ցի ղե­կա­վար­նե­րից մե­կը, որ հե­տո՝ Ա­ռա­ջին Հան­րա­պե­տութ­յան շրջա­նում, Եր­ևան քա­ղա­քի ռազ­մա­կան պա­րե­տը դար­ձավ՝ իր հե­րո­սա­կան, ող­բեր­գա­կան հե­տա­գա կյան­քի տխուր ըն­թաց­քով (նրա գրա­կան կեր­պա­վո­րու­մը ան­հուն գո­րո­վով է կեր­տել Կոս­տան Զար­յանն իր «­Նա­վը լե­ռան վրա» վե­պում), Վարդ­գես Ա­հա­րոն­յա­նի և­ է­լի մի շարք բարձ­րաս­տի­ճան զին­վո­րա­կան­նե­րի պատ­վին կազ­մա­կերպ­վել է հյու­րա­սի­րութ­յուն պա­պիս՝ մայ­րա­կան հորս՝ Կոս­տան­դենց Ար­տու­շի տա­նը, ով գյու­ղի ե­րեք-չորս ուն­ևոր­նե­րից մեկն էր, և­ ո­րին 1937-ին, որ­պես կու­լա­կի, իր որ­դու՝ Ի­սա­հա­կի (ով եր­կու նո­րա­ծին ե­րե­խա­նե­րի հայր էր) հետ աք­սո­րե­ցին և­ ան­հայ­տութ­յան մեջ գնդա­կա­հա­րե­ցին: Մե­ղադ­րանք­նե­րից մեկն էլ Անդ­րա­նի­կին իր տուն ըն­դու­նելն է ե­ղել:
Քա­նա­քե­ռում բա­նա­կա­տե­ղած 5-րդ և 6-րդ վե­րո­հիշ­յալ գու­մար­տակ­նե­րի հրա­մա­նա­տա­րը Իշ­խան Հով­սեփ Ար­ղութ­յանն էր, ո­րի զին­վոր­նե­րից մեկն էլ Ե­ղի­շե Սո­ղո­մոն­յանն է ե­ղել: Գ­րա­կա­նա­գետ Գառ­նիկ Ա­նան­յա­նը Չա­րեն­ցին նվիր­ված իր «­Չա­րեն­ցը պա­տե­րազ­մի վայ­րե­րում» հոդ­վա­ծում նշում է նաև Չա­րեն­ցի սա­նի­տա­րա­կան վաշ­տի հա­մա­րը՝ Բ., Նա­սիլ­քա № III: Չա­րեն­ցը ե­կել էր գտնե­լու ի­րեն ծվա­տող «Ին­չո՞ւ է ե­րազն այս աշ­խար­հա­վեր//­Կախ­վել մեր գլխին այս­պես կու­րո­րեն» հար­ցի պա­տաս­խա­նը: Չա­րեն­ցը, որ սկզբում հաշ­վառ­վել էր սա­նի­տա­րա­կան ջո­կա­տում, իր դի­մու­մի հա­մա­ձայն տե­ղա­փոխ­վել է մար­տա­կան ջո­կատ և զեն­քը ձեռ­քին հա­սել միչև Վան՝ «­Մե­ռած քա­ղաք», վի­րա­վոր­վել ձեռ­քից։ Պա­տե­րազ­մա­կան այդ օ­րե­րը Չա­րեն­ցի հա­մար լե­ցուն են ե­ղել նաև ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան տքնութ­յան ժա­մե­րով: Այդ է վկա­յում «­Դան­թեա­կան ա­ռաս­պել» պոե­մը և ն­րա վեր­ջում կա­տար­ված գրութ­յու­նը «1915-16, Տաճ­կաս­տան-­Պարս­կաս­տան, ռազ­մա­ճա­կատ», ո­րը նշա­նա­կում է, որ շատ պատ­կեր­ներ ուղ­ղա­կի տե­սա­ծի և­ ապ­րա­ծի արդ­յունք են՝ թուրք ջար­դա­րար­նե­րի գոր­ծու­նեութ­յան հետ­ևանք-իրո­ղութ­յուն­ներ, սահմռ­կե­ցու­ցիչ ի­րա­կա­նութ­յուն՝ ան­թաղ ու սա­ռած դիակ­ներ, մոր­թոտ­ված ծե­րեր ու ե­րե­խա­ներ։
Չա­րեն­ցը ռազ­մի դաշտ գնա­ցող իր նման­նե­րի պես ուխ­տել էր «­Լի­նել գթա­սիրտ, ու հպարտ, ու մեծ»: Գ­թասր­տութ­յուն, ո­րի մի ա­կունքն էլ բխում էր ռազ­միկ­նե­րին ուղղ­ված զին­վո­րա­կան հրա­մա­նա­տա­րութ­յան հրա­հանգ­նե­րից՝ քնքուշ լի­նել դե­պի թշնա­մու ե­րե­խան, և­ աս­պետ՝ դե­պի նրա կի­նը. «…­Զին­վո՛ր, դու քո զեն­քը, պա­տի­վը բարձր պի­տի պա­հես»,- աս­վում էր այդ փաս­տաթղ­թում:
Չա­րեն­ցը լցված էր նաև «ա­ռա­վոտ ծե­գի» կա­պույտ տե­սիլ­նե­րով ու լա­վա­տե­սութ­յամբ՝ կար­ծե­լով, թե կռվի դաշ­տե­րում գտնե­լու է իր երկ­րի «դեմ­քը լու­սե», բայց գտավ միայն «դիակ­ներ փայ­տե».
Հ­րա­ցան: Թն­դա­նոթ: Ռում­բեր:………//­Մա՛հ://­Մա՛հ:/­Մա՛հ:// Ընդ­հա­նուր, հա­նուր://­Զին­վո­րի, աղջ­կա, հար­սի:-//Ես կար­ծում էի-այն­տեղ,//­Ռում­բե­րի ա­հեղ ո­րո­տում//Կգտ­նեմ քո դեմ­քը լու­սե://­Բայց գտա… դիակ­ներ փայ­տե:
Այս ա­մե­նը նաև նկա­տի ու­ներ գրա­կա­նա­գետ Սու­րեն Ա­ղա­բաբ­յա­նը, երբ ի­րա­վա­ցիո­րեն գրում էր. «­Բա­նաս­տեղ­ծը տե­սավ մարդ­կա­յին տա­ռա­պան­քի ան­հուն ծո­վը, ժո­ղովր­դի ան­ծայր ա­ղե­տը և դ­րա կոնկ­րետ, ա­մե­նա­կոնկ­րետ ար­տա­հայ­տութ­յուն­նե­րով ո­ղո­ղեց իր ա­ռաս­պե­լա­պա­տու­մը»:
Նույն ա­ղե­տից էր, որ Չա­րեն­ցին «…գորշ էր թվում աշ­խար­հը ամ­բողջ», «­Մենք՝ զոհ, մենք՝ դա­հիճ՝ ու­րի­շի ձեռ­քում», բայց մյուս կող­մից՝ նա հա­մոզ­ված մնաց, որ պետք էր «…քայ­լե՜լ ու քայ­լե՜լ հա­մառ»՝ «Ապ­րե­լու հսկա տեն­չը բեռ ա­ռած», որ ժպտար, ժպտար «…եր­կի­րը տրտում», «Եր­կի­րը ցա­վի, սու­գի, ար­յու­նի»: Այս­պես մինչև իր կյան­քի վեր­ջը՝ միշտ, կամ գրե­թե միշտ «ան­կում­նե­րի սար­սափ­նե­րով» և «գանգ­րա­հեր գա­լի­քի» սպա­սում­նե­րով լե­ցուն:
Չա­րեն­ցի կյան­քին առնչ­վող վե­րո­հիշ­յալ ե­րեք դրվագ­նե­րը ցույց են տա­լիս, որ մեծ բա­նաս­տեղծն ար­յան կան­չով, մտքի նվի­րում­նե­րով ու ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ա­ռա­ջադ­րույթ­նե­րով գրա­կան ա­ռա­ջին քայ­լե­րից սկսած ան­քակ­տե­լիո­րեն կապ­ված է ե­ղել իր ժո­ղովր­դի ճա­կա­տագ­րին և­ որ­պի­սին էլ մնա­լու էր հե­տա­գա­յում՝ միշտ կրե­լով իր մեջ հա­յոց ճա­կա­տագ­րի ողջ կա­տա­կեր­գութ­յունն ու ող­բեր­գութ­յու­նը՝ «գոս օ­րե­րի» շղթան, մե՛րթ լե­ցուն նաիր­յան «պայ­ծառ գա­լի­քի» սպա­սում­նե­րով, մե՛րթ էլ՝ կոր­ծա­նա­րար հիաս­թա­փութ­յուն­նե­րով, մա­նա­վանդ կյան­քի վեր­ջին շրջա­նում, ճիշտ և ճիշտ իր մեծ նա­խոր­դի՝ Խա­չա­տուր Ա­բով­յա­նի նման, ո­րի կեր­պարն այն­քան խոր­քա­յին ու ա­ներկ­բա­յո­րեն նույ­նա­ցած էր ի­րե­նին.
…Եվ այժմ, մե­նա­վոր
Նա գնում էր կրկին
դե­պի հե­ռուն այն լուրթ.
Դե­պի լյառն ան­հաս ու վե­հա­նիստ.-
Դե­պի գա­գա­թը բարձր,
որ իր ժո­ղո­վուր­դը
Հա­մա­րել է հա­վետ իր
գո­յութ­յան խոր­հուր­դը,-
Որ ճա­շա­կե այն­տեղ
հա­վեր­ժա­կան հան­գիստ…

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.