Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նի «Առ­վա­ձայն վկա­յում­նե­րը» / ­Ֆե­լիքս ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ

Վալերի Պարանյան

Ա­կանջս միշտ Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նի բա­նաս­տեղ­ծա­կան աշ­խար­հի առ­վա­ձայն գլգլո­ցին ու քչքչո­ցին է ե­ղել։ Սիրտս նրա տո­ղե­րի հետ վե­րու­վար է ա­րել նույն առ­վի մեջ ըն­կած գլա­քա­րե­րի, խիճ ու ա­վա­զի վրա­յով, կրկին նրա սա­հուն հունն ըն­կել, ա­փե­րին կան­գա­ռում­ներ ա­րել՝ խոր­հե­լու գի­շե­րով նրա մեջ ըն­կած աստղ ու լուս­նի մա­սին, ցե­րե­կով՝ ջրե­րի սա­հան­քին ծաղ­կա­թեր­թե­րի բա­րութ­յամբ տրված գե­ղե­ցիկ ապ­րում­նե­րի, եր­կիր ու եր­կինք ի­րար միաց­նող գրկա­խառ­նում­նե­րի մա­սին…
Հի­մա էլ ա­հա, իր հո­սան­քին տրված, կրկին ա­ռաջ է շարժ­վում Վա­լե­րի Պա­րան­յան ստեղ­ծա­գոր­ծո­ղի խո­հե­րի ա­ռուն, որ այս ան­գամ գե­ղար­վես­տի նոր հնա­րանք­նե­րի շա­վիղ­ներն է մտել։ Այդ շա­վիղ­նե­րը Փա­րա­ջա­նո­վի լույ­սի տակ ընկ­նող շա­ռա­վիղ­ներ են, ո­րոնց մեջ Պա­րան­յան-Հ­րան­տը կո­լաժ­ներ է տե­ղադ­րում։ Ն­րա նոր՝ «Առ­վա­ձայն վկա­յում­ներ» գրքի մուտքն էլ հենց այդ­պես է սկսվում՝ «Հ­րան­տը նոր գյուտ ա­րա­ծի ոգ­ևո­րութ­յամբ կո­լաժ­ներ էր գրում։ Ան­հա­վա­նա­կան էր, բայց որ­պես գրա­կան ժանր, այն բո­լո­րո­վին ան­ծա­նոթ էր ի­րեն։ Ի­մա­ցա­ծը կի­նո­ռե­ժի­սոր Սեր­գեյ Փա­րա­ջա­նո­վի՝ կեր­պար­վես­տում ու կի­նոար­վես­տում ստեղ­ծած գոր­ծերն էին»։ Այս­պես, երբ Հ­րան­տը «նոր աշ­խար­հա­մաս հայտ­նա­բե­րած ծո­վագ­նա­ցի ապ­րում­ներ ու­նե­ցավ» և­ ոգևոր­վեց, դա միայն Աստ­ծով էր։
Կար­դա­լով Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նի «Առ­վա­ձայն վկա­յում­նե­րը», ես հենց այդ­պես էլ հաս­կա­ցա, որ ներ­դաշ­նա­կութ­յուն­նե­րի գե­րա­գույն վար­պետ Աստծո ձեռ­քով փա­րա­ջա­նով­յան կո­լաժ­նե­րի ո­ճը գրա­կա­նութ­յան մեջ ևս փնտ­րե­լու է բեր­րի դաշ­տե­րի մի­ջով, քար ու քռի վրա­յով, թե՝ ծաղ­կա­հո­վիտ սա­հանք­նե­րի մի­ջով հո­սող, բայց ո­ճա­կա­նո­րեն իր հետ ներ­դաշ­նակ­վող գրա­կան ա­ռու­նե­րի։ Ու կան այդ ա­ռու­նե­րը, ո­րոնց լի­նե­լութ­յան մա­սին մի վկա­յութ­յուն է առ­վա­ձայն խո­խո­ջա­ցող այս գիր­քը։
Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նի գրա­կան կո­լաժ­նե­րը, էտ­յուդ­նե­րը, նրա կարճ պատմ­վածք­ներն ու գրքում տեղ գտած ար­ձակ ու չա­փա­ծո պատ­մութ­յուն­նե­րը, բո­լո­րը՝ խտաց­ված ոչ միայն առ­վա­ձայն, այլև ակ­նա­տես մի­ջուկ­ներ ու­նեն։ Դ­րանք շո­շա­փե­լի լի­նե­լու չափ դի­տե­լի ու աչ­քի ընկ­նող ա­սե­լիք­ներ են, ո­րոնք ար­ձակ տո­ղե­րից դե­պի վեր՝ ըն­թեր­ցո­ղի տե­սա­դաշտ են ե­կել կյան­քի մեջ ար­մա­տա­վոր­ված պատ­կե­րա­ցում­նե­րի, սո­վո­րույթ­նե­րի՝ ի­րենց դիր­քե­րից չշեղ­վող կրկնութ­յուն­նե­րի հա­մա­ռո­տագր­ված, պատ­կե­րա­գրված նոր ներ­կա­յա­ցում­նե­րով։ Այդ­պի­սին է Պա­րան­յա­նի գրա­կա­նութ­յան մեջ նրա կո­լա­ժա­յին խոս­քը, ո­րի թե­մա­նե­րը ի­րար հերթ չեն տա­լիս մտնե­լու «Առ­վա­ձայն վկա­յում­նե­րի» մեջ։
Կ­յան­քը լի է սո­վո­րութ­յուն դար­ձած կրկնութ­յուն­նե­րով, ո­րոնք եր­բեմն այն­քան են մտնում ա­ռօր­յա­յի մեջ ու դառ­նում նրա մի մա­սը, որ այլևս վե­րա­նում են ինք­նու­րույ­նութ­յու­նից, կորց­նում ի­րենց դեմքն ու դի­մա­գի­ծը, ձուլ­վում, ան­հե­տա­նում, կոր­չում ընդ­հա­նուր հո­սան­քի մեջ, ա­սես թե բո­լո­րո­վին չեն էլ ե­ղել։ Ա­հա այս­տեղ է, որ մարդ ան­հատ Պա­րան­յանն զգա­ցել է իր խոս­քի, մտքի, եր­ևա­կա­յութ­յան ու պատ­կե­րա­ցու­մի զի­նա­նո­ցը բա­ցե­լով ո­րոշ կո­րուստ­ներ փրկե­լու, ջրի ե­րես հա­նե­լու կա­րի­քը։ Փրկա­րա­րի այդ գո­տին նրան Աստ­ծով է շնորհ­ված, ու նա այն­քան պատ­րաս­տա­կա­մո­րեն, սրտա­ցա­վո­րեն, նվի­րու­մով, ա­սել է թե՝ «առ­վա­ձայն վկա­յում­նե­րով» ար­ևի ե­րես հա­նում, առ­վի եզ­րե­րին է շա­րում շատ բա­ներ, ո­րոնք կա­րող էին կոր­չել ա­մեն ինչ հա­մա­հար­թեց­նող ա­ռօ­րեա­կա­նութ­յան մեջ։ Դ­րանք թան­կա­գին մա­սունք­նե­րի պես են, ո­րով­հետև աչ­քի ա­ռաջ են բե­րում, տե­սա­նե­լի տե­ղում ցու­ցադ­րում սո­վո­րութ­յան թեթև ձեռ­քով կորստ­յան մատն­վող բա­րո­յա­կան ո­րակ­ներ, բա­րին ու գե­ղե­ցիկն ըն­կա­լե­լու շնորհ­ներ, սեր, հույս ու հա­վատ և­ այլ անհ­րա­ժեշ­տութ­յուն­ներ, ո­րոնց օգ­նութ­յամբ է, որ կյանքն իր վե­հութ­յան մեջ է մնում։
«Աստ­ծո ա­նունն ա­նընդ­հատ բե­րանդ մի՛ առ»։ Այս խոս­քը ես շատ վա­ղուց եմ լսել, և շա­տերն էլ, ան­շուշտ, ինձ նման շատ լսած կլի­նեն։ Բայց մեր բազ­մազ­բաղ, թե՝ ար­դեն ըն­դար­մաց­ված ա­ռօր­յա­յի մեջ ո՞վ է, որ նստել ու լրջո­րեն մտա­ծել է դրանց նշա­նա­կութ­յան մա­սին։ Ա­ռա­ջին իսկ պա­հին և լա­վա­գույն դեպ­քում, գու­ցե, մտա­ծել ենք, որ դա շա­տա­խո­սութ­յան թե­մա­յի մեջ է, և­ ոչ ա­վե­լին։ Բայց, սի­րե­լի՛ ըն­թեր­ցող, վերց­րու Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նի «Առ­վա­ձայն վկա­յում­նե­րը», բա­ցիր իր գե­ղեց­կա­գույն ի­մաստ­նութ­յամբ այն գլխա­վո­րող «Ք­րիս­տո­սը, Բա­խը, վի­րա­վոր թռչու­նը» գրա­կան կո­լա­ժը և մար­մին սարս­ռաց­նող զգա­ցու­մով կհաս­կա­նաս, թե ինչ­պես է գրո­ղը եր­կու բա­ռով մորթ­վող թռչուն նկա­րագ­րե­լով, միև­նույն ժա­մա­նակ խո­սում թե՛ քեզ, թե՛ թռչու­նին, թե՛ մեր հա­վատն ու է­լի շատ բա­ներ կորս­տից փրկե­լու, կյանք վե­րա­դարձ­նե­լու կար­ևո­րութ­յան մա­սին։ Հա­նում է մեզ մի ճա­նա­պարհ, որ­տեղ մեզ ըն­դար­մաց­նող ա­ռօր­յա­յի ե­րա­խից դուրս պրծնո­ղի պես մտա­ծե­լու ենք այն­տեղ կուլ գնա­ցող ճշմար­տութ­յուն­նե­րի մա­սին։ Չես կա­րող չմտա­ծել կուլ գնա­ցող ճշմար­տութ­յուն­նե­րի մա­սին, երբ տես­նում ես ար­վես­տի գլուխ­գոր­ծոց դառ­նա­լու հա­վակ­նող գրա­կան այս կո­լա­ժը՝ քար­քա­րոտ սա­րա­լան­ջին ըն­կած այ­գի, անկ­յու­նում, խո­տե­րի մեջ ըն­կած վի­րա­վոր թռչուն, տար­բեր անկ­յուն­նե­րից նրան նա­յող աչք ու ա­կանջ­նե­րը սրած մի շուն ու մի կա­տու։ Կենտ­րո­նում՝ այ­գու տե­րը, կող­քին՝ աշ­խա­տան­քա­յին գոր­ծիք­նե­րի մոտ ըն­կած նույն թռչու­նի ար­դեն պո­կած գլու­խը, ձեռ­քին՝ խո­րո­վե­լու հա­մար փետ­րա­հան ար­վող թռչու­նը։ Ու այս ա­մե­նը՝ բա­կունց­յան հո­գե­պա­րար քնա­րա­կա­նութ­յան ու­ղիղ սրտին հար­վա­ծող Բա­խի ազ­դու հնչյուն­նե­րով։
Ճն­շող, մղկտաց­նող ապ­րում­ներ… Բայց ին­չո՞ւ ո­րո­շեց վի­րա­վոր թռչնի միս ճա­շա­կել այ­գու տեր Ա­ռա­քե­լը, կամ ի՞նչ կապ ու­նի այս­տեղ մարդ­կութ­յան Փր­կի­չը՝ Հի­սուս Ք­րիս­տո­սը։ Այս կա­պը պա­հո­ղը եր­գա­հան Ժի­րայրն է, որ սի­րում էր խո­սել «ե­րաժշ­տութ­յու­նից՝ Բա­խի, Աստ­վա­ծաշն­չից՝ Ք­րիս­տո­սի մա­սին»։ Ա­ռա­ջին ան­գամ նրան լսե­լուց հե­տո Ա­ռա­քե­լը կրկին նրան լսե­լու ցան­կութ­յուն է զգում, կրկին գնում է նրա մոտ, բայց եր­գա­հա­նի խոսքն այլևս գրա­վիչ չէր։
«Ի՞նչ էր ե­ղել։ Ըն­դա­մենն աս­ված խոս­քը կրկնվել էր։ Բայց հո ի­մաս­տը չէ՞ր փոխ­վել։ Չէ՛, չէր փոխ­վել, բայց տպա­վո­րութ­յունն այն­պի­սին էր, որ կրկնվե­լուց ի­մաստն ա­սես թա­ռա­մել էր, մաշ­վել»։ Ա­հա թե որ­տեղ է թաքն­ված շան գլու­խը, կամ՝ ա­հա թե ին­չու, ինչ ապ­րում­ներ ու մտքեր ետ գնա­ցին և­ ի­րենց տե­ղը ինչ զգա­ցում­նե­րի զի­ջե­ցին՝ ստի­պե­լով Ա­ռա­քե­լին պո­կել թռչու­նի գլու­խը։
Ո՞րն էր Ա­ռա­քե­լի մե­ղա­վո­րութ­յու­նը, կամ մե­ղա­վո՞ր էր, ընդ­հան­րա­պես, Ա­ռա­քե­լը, որն այ­գի մտնե­լիս դռնա­կի մոտ ըն­կած թռչուն էր տե­սել։ «­Կար­ծեց, որ մո­տե­նա, կթռչի-կգնա։ Մո­տե­ցավ, բայց խեղ­ճը տե­ղից չշարժ­վեց, միայն մի թեթև թփրտաց ու նո­րից ան­շար­ժա­ցավ»։ Ա­ռա­քե­լը նույ­նիսկ ձեռ­քե­րը թա­փա­հա­րե­լով «թը՜ռ, թը՜ռ, քը՜շ, քը՜շ» էր ա­նում, նույ­նիսկ մտա­ծեց, որ հոգ­նած է, կհանգս­տա­նա՝ կթռչի, ու ին­քը գնաց իր գոր­ծին։ Նույ­նիսկ իր գոր­ծի մեջ էլ խղճմտանքն ի­րեն հան­գիստ չէր տա­լիս, ու ետ գնաց տես­նե­լու, թե ի՞նչ ե­ղավ խեղ­ճը։ Այդ­քա­նից հե­տո ին­չո՞ւ ո­րո­շեց իր ընդ­մի­ջու­մը նրա­նով ա­նել։ Բայց ի՞նչն ստի­պեց նրան, որ ընթ­րիքն ար­դեն նրա­նով ա­նի. «Ա­ռա­քե­լը մո­տե­ցավ ար­դեն սառ­չող թռչնին ու ձեռ­քե­րի մեջ առ­նե­լով՝ մտավ այ­գի…»։ Փետ­րա­հան ա­նե­լիս խիղ­ճը նվում էր։ «­Խիղ­ճը նվում էր, բայց չէ՛, այլևս չէր տան­ջում»։ Ին­չո՞ւ։ Ո­րով­հետև «Ամ­բողջ օ­րը նույն ի­րո­ղութ­յան մա­սին մտա­ծե­լուց զգա­ցո­ղութ­յու­նը թու­լա­ցել էր, ճիշտ այն­պես, ինչ­պես եր­գա­հան Ժի­րայ­րի՝ ե­րաժշ­տութ­յու­նից՝ Բա­խի, Աստ­վա­ծաշն­չից՝ Ք­րիս­տո­սի մա­սին մեկ­նութ­յուն­նե­րի տպա­վո­րութ­յու­նը»։
Ա­մեն ինչ պարզ է՝ սո­վո­րութ­յու­նը, կրկնութ­յու­նը, մո­տի­վաց­նող ըն­դար­մա­ցու­մը մահ է։ Մահ է բո­լոր նրանց հա­մար, ով­քեր ի­րենց ներ­սում շարժ­վե­լու, թևա­վոր­վե­լու, եր­գե­լու ձգտող թռչուն­ներ ու­նեն։
Այն, որ «ան­տառ հո­շո­տող­նե­րով լե­ցուն է ներ­կան», ցա­վոք, շատ սո­վո­րա­կան դար­ձած ի­րո­ղութ­յուն է մեզ հա­մար, հատ­կա­պես ձմռա­նը, երբ սկսվում են ծա­ռա­հա­տում­նե­րը։ Սա ա­նընդ­հատ կրկնվող մի սո­վո­րութ­յուն է, որն, ան­շուշտ, ու­նի իր պատ­ճառ­նե­րը, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, գրա­կա­նութ­յան լեզ­վով խո­սուն մի կո­լա­ժա­յին պատ­կեր է ստեղ­ծել Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նը՝ «Սև շրջա­նակ՝ կա­նա­չին» վեր­նագ­րի ներ­քո։ Պատ­կերն այս­պի­սին է՝ կա­վա­ցե­խոտ ճամ­փին ծա­ռեր բար­ձած բեռ­նա­տար­ներ են կանգ­նած, նրանց կող­քին՝ «­Ճամ­փեզ­րին մի ցե­խոտ գե­րան էր ըն­կած։ Գե­րա­նին՝ գլուխն ա­փե­րի մեջ ա­ռած… Հով­հան­նես Թու­ման­յանն էր նստած»։ Մեծ Լո­ռե­ցու մտքում իր եղ­բայր Ռոս­տոմն էր։ Ին­չո՞ւ։ «Ն­րա հայ­րեն­յաց Մոտ­կո­րի ան­տա­ռը նույն­պի­սի կա­տար­յալ սրի­կա­նե­րի հույ­սին էր թողն­ված։ Թե փրկեր՝ անձ­նու­րաց ան­տա­ռա­պե­տը միայն։
Այդ հոգ­սի տակ մտնե­լու հա­մար Հով­հան­նեսն իր հա­րա­զատ Ռոս­տոմ եղ­բորն էր խնդրել։ Հե­տո՞ […] Հե­տո ան­տա­ռա­գո­ղերն սպա­նե­ցին Ռոս­տո­մին»։ Իսկ դրա­նից հե­տո, Պա­րան­յա­նի Ա­րամն ինքն էլ, գլուխն ա­փե­րի մեջ ա­ռած, նստեց գե­րա­նին՝ «մե­ղա­վոր Հով­հան­նե­սի» կող­քին։
Եր­կու հար­յուր և­ ա­վե­լի պատ­մութ­յուն­ներ են առ­վա­կի պես խո­խո­ջա­լով անց­նում գրքի է­ջե­րով։ Տար­բեր ա­նուն­ներ, տար­բեր ո­լորտ­ներ, տար­բեր վայ­րեր ու ի­րա­դար­ձութ­յուն­ներ, ան­հայտ շի­նա­կա­նից մինչև տա­ղան­դա­վոր ու հայտ­նի ան­հատ­ներ… Գա­լիս ու անց­նում են, գա­լիս ու անց­նում են՝ վկա­յե­լով, որ Ս­ևա­նի ա­փին հան­դի­պած ճա­յե­րի տագ­նա­պա­գույժ կռինչ ճի՜վ, ճի՜­վե­րի տպա­վո­րութ­յու­նը ծա­նոթ է ե­ղել նաև Վին­սենթ Վան Գո­գին, որ Հաղ­բա­տա­վան­քի զան­գե­րի ղո­ղանջ­նե­րին ուժ տվո­ղը հայ­րեն­յաց սար ու ձո­րից ա­ռած ար­ձա­գանք­ներն են, որ թե՛ դրախտ, թե՛ դժոխք տա­նող հու­շեր կան մարդ­կանց ներ­սում, որ ծաղ­կա­զարդ բա­ցա­տում աշ­խա­տող նկար­չի հայրն ու մայ­րը կա­րող են ու­ղեկ­ցել ար­ևին ու նրա հետ երկն­քից իջ­նել ճիշտ ի­րենց որ­դու կող­քին…
Այս­պես, Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նի պատ­մութ­յուն­նե­րը, իս­կա­պես, մեր կող­քով հո­սող ջրեր են, ո­րոնց մեջ ընկ­նող նրա խո­րա­թա­փանց մտքի ուռ­կա­նը մի փոքր ու գե­ղե­ցիկ խե­ցու մեջ ամ­բող­ջաց­նե­լով հո­սող ջրի եր­կար պատ­մութ­յու­նը, այն­տե­ղից հա­նում է տար­բեր գույ­նե­րով շո­ղա­ցող ա­սե­լի­քի մի­ջուկ մար­գա­րի­տը ու դնում մեր առջև։ Ա­յո՛, ա­ռու­նե­րի մեջ էլ կա՛ն մար­գա­րիտ­ներ, ո­րը վկա­յում եմ ա­ռանց վա­րա­նե­լու, երբ ըն­թեր­ցում եմ մեր՝ մարդ­կա­յին աշ­խար­հի մա­սին Վա­լե­րի Պա­րան­յա­նի գու­նեղ վկա­յում­նե­րը։
Իսկ գույ­նե­րի խա­ղը ղե­կա­վա­րո­ղը դարձ­յալ ու դարձ­յալ Սեր­գեյ Փա­րա­ջա­նովն է, որն իր «թավ­ջու­թա­կի նռա­գույն լա­րե­րի վրա» չի դա­դա­րում նվա­գել Պա­րան­յան ստեղ­ծա­գոր­ծո­ղի ներ­քին աշ­խարհ­նե­րում։

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.