ԱԿՆԱ ՀԻՆԳ ՀԱՅՐԵՆ / Գ­րի­գոր ՋԱՆԻԿՅԱՆ

 

ԱՅԲ
1893 թվա­կա­նին՝ կա­թո­ղի­կո­սա­կան ընտ­րութ­յան ժա­մա­նակ, Ար­փիար Ակ­նու­նին Ակ­նի ազ­գա­յին-ե­կե­ղե­ցա­կան ժո­ղո­վի պատ­վի­րակն էր։ Էջ­միած­նի Մայր տա­ճա­րում Խ­րիմ­յան Հայ­րի­կին միա­ձայն Գ­րի­գոր Լու­սա­վոր­չի գա­հին բազ­մեց­նե­լուց հե­տո պատ­գա­մա­վոր­նե­րը ա­գա­պի՝ սի­րո ճա­շի էին նստել վե­հա­րա­նի սե­ղա­նա­տա­նը։ Բո­լորն էլ փա­ռա­վոր­ված էին, աշ­խար­հով մեկ սփռված հայ­կա­կան հա­մայնք­նե­րի պատ­վի­րակ­նե­րը՝ կու­սակ­րոն հոգ­ևո­րա­կան­ներն ու աշ­խար­հա­կան­նե­րը, որ միշտ ներ­քին ան­հաշ­տութ­յուն, երկ­պա­ռա­կութ­յուն ու­նեին, միա­կամ ու միաս­նա­կան սի­րով հա­յոց հայ­րա­պետ էին ընտ­րել։ Ընթ­րի­քը նոր էր վեր­ջա­ցել, դռնե­րի մեջ Գ­ևորգ­յան ճե­մա­րա­նի մի սան հայտն­վեց։ Նա վտիտ կազմ­վածք, ըն­չաց­քից հա­զիվ կզա­կը իջ­նող, դեմ­քը շրջա­նա­կող նո­րա­ծիլ մո­րուք, խո­հուն ճա­կատ ու­ներ։ Մեղմ ժպտում էր, բայց աչ­քե­րի խոր­քում թաքն­ված թա­խիծ կար։ Ճե­մա­րա­նա­կա­նը պատ­գա­մա­վոր­նե­րին դի­մե­լով՝ վե­հե­րոտ հարց­րեց.
– Նե­րե­ցեք, ձեր մեջ ակն­ցի կա՞։
– Ես եմ,- ձայ­նեց Ակ­նու­նին տե­ղից։
Ճե­մա­րա­նա­կա­նը մո­տե­ցավ կոճ­ղա­թո­ռին ու հա­զիվ լսե­լի, կար­ծես մեղք էր խոս­տո­վա­նում, խո­հեմ ու խո­նարհ ա­սաց.
– Գի­տե՞ք, ես ար­մատ­նե­րով ցղնե­ցի, ծննդով կու­տի­նա­ցի եմ։ Հայ­կա­կան ժո­ղովր­դա­կան եր­գեր շատ եմ սի­րում, հա­վա­քում ու ներ­դաշ­նա­կում եմ։ Ցա­վոք, ինձ դեռ ոչ մի հայ­րեն չի հա­ջող­վել նշա­նագ­րել, քա­նի որ միայն դուք՝ ակն­ցի­ներդ եք հայ­րեն եր­գում։ Կա­րո՞ղ եմ Ձեզ իմ ննջա­խու­ցը հրա­վի­րել, խնդրել, որ հայ­րեն կա­տա­րեք։ Ես սի­րով կունկնդ­րեմ ու, ե­թե թույլ տաք, կնո­թագ­րեմ։
Ին­քը` Ակ­նու­նին, դպրո­ցա­կան ար­ձա­կուրդ­նե­րին Ակ­նի ա­մա­ռոց­նե­րում սա­նե­րի հետ հայ­րեն հա­վա­քել, գրա­ռել էր, բայց չա­սաց, պատ­շաճ չհա­մա­րեց։ Հետ­ևեց ճե­մա­րա­նա­կա­նին։ Ն­րա խցում մի նեղ­լիկ սե­ղան կար, անկ­յու­նում՝ եր­կա­թե մահ­ճա­կալ, սնա­րին՝ 7-րդ դա­րի կա­թո­ղի­կո­սա­կան ա­թո­ռի գա­հա­կալ Կո­մի­տաս Աղ­ցե­ցու դի­մա­պատ­կե­րը։ Ճե­մա­րա­նա­կա­նը նկա­տեց հյու­րի հա­յաց­քը, նո­րից խո­նարհ ժպտաց։ Ա­մեն ան­գամ խո­սե­լիս նա գլու­խը հա­կում, խո­նարհ ժպտում էր։
– Իմ սի­րե­լի կա­թո­ղի­կոսն է,- ա­սաց,- հա­յոց ա­ռա­ջին Վե­հա­փառն է, որ բա­նաս­տեղծ, ե­րա­ժիշտ, շա­րա­կա­նա­գիր է ե­ղել։ Ե­թե ես երբ­ևէ կու­սակ­րոն ձեռ­նադր­վեմ, ուխ­տել եմ՝ նրա ա­նու­նը պի­տի կրեմ։
Տիար Ար­փիարն այդ պա­հին անդ­րա­դար­ձավ, որ զրու­ցա­կի­ցը սար­կա­վագ է, հարկ հա­մա­րեց զգու­շաց­նել.
– Բայց նկա­տի՛ ու­նե­ցեք՝ մեր Ակ­նայ հայ­րեն­նե­րուն մեծ մա­սը սի­րա­յին բո­վան­դա­կութ­յուն ու­նի։
– Գի­տեմ,- թուղթ-մա­տի­տը ձեռքն ա­ռավ սար­կա­վա­գը,- իմ հայ­րե­նի գող­թան եր­գերն էլ։
Ակ­նու­նին ոչ այն­քան եր­գեց, որ­քան ար­տա­սա­նեց այն հայ­րե­նը, որն ա­մեն օր լսում էր Ա­րե­գի թա­ղի ոս­տայ­նանկ­նե­րից, բայց որն, ի­հար­կե, տնան­կութ­յան հետ ոչ մի առն­չութ­յուն չու­ներ.
– Եր­թա՜մ, թուխ ամ­պիկ լի­նիմ,
Գամ ցայ­թեմ քու եր­դիկքդ ի վրայ։
Ցած­նա՜մ, ցօ­ղիկ մը տամ,
Քու ճեր­մակ կրծոցդ ի վրայ…
– Է­լի՛,- ա­ռանց գլու­խը թղթից բարձ­րաց­նե­լու՝ թա­խան­ձեց ճե­մա­րա­նա­կա­նը,- մի՛ գե­ղեց­կա­վո­րեք, եր­գեք այն­պես, ինչ­պես լսել եք։
– Հո­գեկս ես, հո­գեկս ու­զես,
Չէ՛ չը­սիմ, հա­նիմ տամ ի քեզ։
Վա­խիմ թէ ա­չերս ու­զես,
Ալ ին­չո՞վ հա­յիմ ի քեզ։
Տիար Ար­փիա­րը լռեց ու թղթին շրջվե­լով՝ նկա­տեց, որ սար­կա­վա­գը ոչ միայն հասց­նում է խոս­քե­րը գրի առ­նել, այլև ձայ­նագ­րում է։ Հին հայ­կա­կան նշա­նագ­րե­րով։ Իսկ ի­րենք Ակ­նում կար­ծում էին, թե խա­զագ­րութ­յան ա­ռեղծ­վածն ան­լու­ծե­լի է։
– Է­լի՛, է­լի՛, խնդրում եմ…
Այդ օ­րը՝ մինչև վե­րա­կա­ցո­ւի, ա­պա նաև գի­շե­րա­պա­հի՝ ճրագ­նե­րը հանգց­նե­լու հրա­հան­գը, տիար Ար­փիա­րը յո­թա­նա­սու­նից ա­վե­լի Ակ­նա հայ­րեն եր­գեց հոգ­ևոր սա­նի հա­մար…
Ակն վե­րա­դառ­նա­լուց հե­տո նա ա­մա­ռոց­նե­րում գրա­ռած հայ­րեն­նե­րը ա­ռան­ձին տետ­րում ամ­փո­փե­լը չէր վեր­ջաց­րել (խոս­տա­ցել էր՝ պի­տի ճե­մա­րա­նա­կա­նին ու­ղար­կեր), Խ­րիմ­յան Հայ­րի­կը հա­տուկ հոր­դո­րա­կով Էջ­միա­ծին հրա­վի­րեց։ Տետ­րը հե­տը չվերց­րեց, մտա­ծեց, որ Վե­հին վրդո­վեց­րել են Ակ­նա հայ­րեն­նե­րի ճեր­մակ ստինք­նե­րով, թուխ պտուկ­նե­րով ման­կու­հի­նե­րը, մինչև իսկ ու­զում էր չգնալ, բայց Ա­մե­նայն հա­յոց հայ­րա­պե­տի հրա­վե­րը մեր­ժելն ան­պատ­շաճ էր։
Մայր տա­ճա­րի դար­պաս­նե­րի մոտ ա­ռա­ջի­նը նրան ըն­դա­ռաջ ե­լավ ճե­մա­րա­նա­կա­նը։ Ըստ եր­ևույ­թին ար­դեն ձեռ­նադր­վել էր՝ վար­դա­պե­տի սքե­մով, խնամ­ված մո­րու­քով էր։ Միայն աչ­քերն էին նույ­նը մնա­ցել։
Նա «­Շար Ակ­նայ ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րի» խո­րագ­րով մի գրքույկ մեկ­նեց Ար­փիա­րին։
– Ես Ձեր կա­տա­րած հայ­րեն­նե­րից վաթ­սու­նու­թը ներ­դաշ­նա­կե­ցի ու հրա­տա­րա­կե­ցի,- շա­ռա­գու­նեց,- ա­ռա­ջին օ­րի­նա­կը իմ ու Ձեր կող­մից ըն­ծա­յա­գրով Վե­հին եմ նվի­րել։
Պարզ­վեց՝ Խ­րիմ­յան Հայ­րի­կը հենց դրա հա­մար էլ կան­չել էր։
– Ակն­ցի­նե­րը,- տիար Ար­փիա­րի աջ­համ­բույրն ըն­դու­նե­լուց հե­տո օ­թոց հրա­վի­րեց,- եր­ջա­նիկ են, որ Ձեզ պես բա­նա­հա­վաք ու­նեն։ Կար­դա­ցի, հիա­ցա, ու սիրտս խռով­վեց։ Պատ­կե­րաց­նում եմ, հա­վա­նա­բար Դուք էլ եք պատ­կե­րաց­նում, թե Հա­յաս­տա­նի ա­մեն շե­նում, ա­մա­ռո­ցում որ­քան այս­պի­սի մար­գա­րիտ­ներ են ան­հետ կոր­չում։
Նա Ար­փիա­րին հրա­վի­րել էր, որ ճե­մա­րա­նի դա­սա­խոս դառ­նա, սա­նե­րին ազ­գա­յին բա­նա­հա­վա­քութ­յան վար­ժեց­նի։ Որ հե­տո, երբ նրանք հոգ­ևո­րա­կան ձեռ­նադր­վեն, Հա­յաս­տա­նի տար­բեր թե­մե­րը ծա­ռա­յութ­յան մեկ­նեն, նաև հայ­րե­նան­վեր այդ գոր­ծով զբաղ­վեն։
Ա­ռա­ջարկն ա­նակն­կալ էր. Ար­փիա­րը մտո­վի փոր­ձեց, չկա­րո­ղա­ցավ ի­րեն Խն­կա­ձո­րի ծիա­ծա­նա­թույր շա­ռա­չից, կկոց­նե­րի շկփկո­ցից, ան­գամ հա­մա­քա­ղա­քա­ցի­նե­րի՝ Ա­նի՞ն, թե՞ Վա­նը ա­պա­գա Հա­յաս­տա­նի մայ­րա­քա­ղա­քը դարձ­նե­լու մշտա­կան մտմտու­քից հե­ռու պատ­կե­րաց­նել. բայց և քաշ­վեց հայ­րա­պե­տին մեր­ժել՝ մտա­ծե­լու ժա­մա­նակ խնդրեց։
Խ­րիմ­յան Հայ­րի­կը հաս­կա­ցավ նրան։
– Ես էլ եմ Վաս­պու­րա­կա­նը կա­րո­տում,- բա­րե­հոգ ժպտաց, – ու հա­վա­տա՛, որ մեր Վա­նա լի­ճը ձեր Եփ­րա­տի չափ գե­ղե­ցիկ է։ Բայց Ա­րա­րատ­յան դաշ­տա­վայրն ու­րիշ է։ Մեր գրե­թե բո­լոր սրբութ­յուն­նե­րը՝ Մա­սիս­նե­րը, Գ­րի­գոր Լու­սա­վոր­չի Էջ­միած­նա տա­ճա­րը, Մես­րո­պի մա­սունք­նե­րը, մայր Ա­րաք­սը, Ա­րա­գա­ծը, բո­լո­րը, բո­լո­րը այս­տեղ են։
Մի շա­բաթ Էջ­միած­նում մնա­լուց հե­տո, հա­մե­նայն­դեպս, տիար Ար­փիա­րը հրա­ժար­վե­լու հա­մար­ձա­կութ­յուն ու­նե­ցավ, Ակն վե­րա­դար­ձավ։ Այդ­քան հա­զիվ դի­մա­ցավ կա­րո­տին…

ԲԵՆ
Դուք ինձ հետ ոչ մի ան­գամ Ակն չե­կաք, Ժա­մու աղբ­յու­րից ջուր չխմե­ցիք: Սր­բու­հի մեծ մայրս մինչև մա­հը պնդում էր, թե Նոր տար­վա գի­շե­րը ով ա­ռա­ջինն է Ժա­մու աղբ­յու­րից կու­ժը լցնում, աղբ­յու­րը ջրի հետ ոս­կի է տե­ղում:
Նա այն­քան հա­վա­տա­ցած է ե­ղել նա­խախ­նա­մա­կան ա­վան­դութ­յա­նը, որ ա­մեն Նոր տար­վա գի­շեր, Սուրբ Նա­րե­կա ե­կե­ղե­ցու զան­գե­րը ղո­ղան­ջե­լուն պես, մի­ջանցք է ե­լել, կու­ժը վերց­րել, աղբ­յուր է փու­թա­ցել: Չի նկա­տել, որ Գ­րի­գոր պապս ե­կե­ղե­ցու զան­գե­րը չղո­ղան­ջած է մի­ջանցք ե­լել, տա­տիս դա­տարկ կու­ժը բռով ոս­կեդ­րամ լցրել:
Սր­բու­հի տատս գնում է աղբ­յուր, լի­քը կժով վե­րա­դառ­նում, պաղ ջուր է հրամց­նում Նոր տա­րին շնոր­հա­վո­րե­լու ե­կած թա­ղե­ցի­նե­րին՝ Գ­րի­գոր Զոհ­րա­պի, Սիա­ման­թո­յի, Մի­սաք Մե­ծա­րեն­ցի ա­պու­պա­պին, ու նրանց փար­չե­րի մեջ, ի­րոք, ջրի հետ ոս­կեդ­րամ է լցվում, զնգում:
Ն­րան­ցից ա­մե­նաեր­ջա­նիկն ո՞վ է ե­ղել: Ի­հար­կե, Գ­րի­գոր պապս: Նա ձևաց­նում է, թե չի նկա­տում շուրջն ինչ է կա­տար­վում, թթի օ­ղի է խմում, բե­ղի տակ ժպտում: Գ­րի­գոր պապս մե­ծա­գույն եր­ջան­կութ­յու­նը մարդ­կանց եր­ջան­կաց­նելն է հա­մա­րում:
– Հե՜յ գի­դի օ­րեր,- հե­տա­գա­յում ինձ հան­դի­պե­լիս փա­թաթ­վում, լա­լիս ու ծի­ծա­ղում էին ծեր ակն­ցի­նե­րը:

ԳԻՄ
Ամ­բողջ Ակ­նում հայտ­նի կրթա­կան ու գրա­կան մշակ, միան­գա­մայն հրա­պա­րա­կա­գիր ու հո­գա­բար­ձու տիար Ար­փիար Ակ­նու­նին դարձ­յալ մտա­հոգ էր: Աշ­խար­հագ­րութ­յան դա­սե­րին նա Նա­րեկ­յան վար­ժա­րա­նի քա­րե­պա­տով մեկ ծա­վա­լում էր պաս­տե­ղի պես հարթ քար­տեզն ու որ­քան էլ հա­մո­զիչ բա­ցատ­րում էր, սա­նե­րը չէին պատ­կե­րաց­նում, որ երկ­րա­գուն­դը տա­փակ չէ, կլոր է: Չէին էլ հա­վա­տում:
Ճա­րա­հատ տիար Ար­փիա­րը խնդրեց Գ­րի­գոր Զոհ­րա­պի պա­պի պա­պին՝ ակն­ցի մե­ծա­տուն Խա­չա­տուր ա­մի­րա­յին, ու նա իր մի­ջոց­նե­րով Եվ­րո­պա­յից աշ­խար­հա­գունդ բե­րել տվեց, վար­ժա­րա­նին նվի­րեց: Ա­ռա­ջին գնդաձև քար­տե­զը Ակ­նում: Երբ նվի­րատ­վութ­յու­նը տեղ էր հա­սել, ա­շա­կերտ­նե­րի զար­մանքն ու հիաց­մուն­քը հա­րու­ցել, տիար Ար­փիա­րը Խա­չա­տուր ա­մի­րա­յին վար­ժա­րան էր հրա­վի­րել ու ե­րախ­տիքն ա՛յդ կերպ գո­նե ար­տա­հայ­տե­լու հա­մար ա­մե­նաու­շիմ սա­նին կան­չել, հրա­հան­գել էր.
– Ցու­ցո՛ւր Մի­ջերկ­րա­կան ծո­վը:
Սա­նը, բա­րե­րա­րի ինք­նա­պարծ հա­յաց­քի ներ­քո աշ­խար­հա­գուն­դը պտտել, ցույց էր տվել:
– Հի­մա Հի­մա­լաեան լեռ­նե­րը:
– Բա­րի­զը…
– Պեր­լի­նը…
– Պո­լի­սը…
Ա­մի­րան իր ըն­ծա­յով զմայլ­վել, կո­րո­վա­միտ սա­նին խրա­խու­սել էր.
– Ապ­րի՛ս, մա՛նչս, Ակնն ալ ցու­ցուր, լմնցուր:
Սա­նը տա­տամ­սել, վար­ժա­պե­տին էր նա­յել, տիար Ար­փիա­րը ճա­րա­հատ մի­ջամ­տել էր.
– Աշ­խար­հա­գուն­դին վրայ Ակ­նը չկայ, ա­մի­րա՛յ:
– Չ­կա՞յ,- սրդո­ղել, ա­պա զայ­րա­ցել էր գե­րուն­ևոր ակն­ցին,- ծօ, ես թքեր եմ այդ տե­սակ քար­տե­սին վրայ, մե՛ղք տո­ւած դրա­միս:
Ու աշ­խար­հա­գուն­դը հնա­րո­ղին ա­նի­ծե­լով՝ վար­ժա­րա­նից դուրս էր ե­կել:

ԴԱ
Հին ու Նոր Կ­տա­կա­րան­նե­րի ա­վե­տա­րա­նա­գիր­ներն այդ­պես էլ չտե­սան, չի­մա­ցան, որ այդ տա­րի Եփ­րա­տը ոչ թե դրախ­տից, դժոխ­քից էր սկիզբ առ­նում, օ­րեր շա­րու­նակ ար­յան ճա­պա­ղիք­նե­րի հետ մարդ­կա­յին մար­մին­ներ, մար­մին­նե­րի մաս­նատ­ված ան­դամ­ներ՝ գան­գեր, բում­բեր, ե­րանք­ներ էր բե­րում: Ակ­նի վե­րին հո­սան­քում ե­րեք հար­յուր հայ­կա­կան գյուղ կար, Եփ­րա­տը, որ­քան էլ ապ­րիլ­յան ձնհա­լից հոր­դա­ցած լի­ներ, այդ­քան դիակ բե­րել չէր կա­րո­ղա­նում, ո՞ւր տա­ներ-հասց­ներ՝ չէր կողմ­նո­րոշ­վում: Գե­տա­փի Ի­զօղ­լի թուր­քա­կան գյու­ղի ձկնորս­ներն ա­րա­գա­շարժ էին դար­ձել՝ տկա­լաս­տե­րով նա­վար­կում էին ար­նոտ կո­հակ­նե­րում, ի­րենց կեռ, կար­թան­ման ձո­ղե­րով անձ­րու­կի, կե­փա­ղի փո­խա­րեն մարդ­կա­յին մար­մին­ներ էին որ­սում: Երբ տկա­լաս­տը լցվում էր, վե­րա­դառ­նում էին ափ, դիակ­նե­րը դի­զում էին, այ­րում: Հե­տո այդ նույն՝ կար­թան­ման ձո­ղե­րով մո­խի­րը խառնշ­տում, ակն­ցի­նե­րի կուլ տված կամ ե­րաս­տա­նում, ցայլ­քում թաքց­րած ոս­կին­ներն էին ո­րո­նում: Եր­բեմն գտնում էին ու մե­կը մյու­սի ձեռ­քից խլե­լու հա­մար կար­թա­նման ձո­ղերն ի­րար փոր էին խրում:

ԵՉ
Ա­ռա­ջին ան­գամ երբ շար­ժա­կառ­քը իմ բնօր­րա­նը՝ Ակն մտավ, տե­սա Եփ­րա­տը, Խն­կա­ձո­րը, Սիա­ման­թո­յենց Վե­րի թա­ղը, Զոհ­րա­պենց Վա­րի թա­ղը, Մե­ծա­րեն­ցենց Բինկ­յա­նը, չէի ու­զում, բայց ար­ցունք­ներն ի­րենք ի­րենց հո­սում էին այ­տե­րովս:
Ջա­հել կա­ռա­վա­րը սրտա­շարժ­վեց.
– Ին­չի՞ ես լա­լիս, բա­րե­կա՛մ,- ա­սաց,- ա­րի տա­նեմ մեր տուն, ինչ­քան ու­զում ես ապ­րի, էս դրախ­տը վա­յե­լի:
– Ես մե՛ր տունն եմ ու­զում,- ա­սա­ցի:
Շշ­մած ետ շրջվեց.
– Ին­չի, էս­տեղ հա­յե՞ր են ապ­րել:

One thought on “ԱԿՆԱ ՀԻՆԳ ՀԱՅՐԵՆ / Գ­րի­գոր ՋԱՆԻԿՅԱՆ

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.