ՁԵՌՔՈՎ ԳՐՎԱԾ ՆԱՄԱԿՆԵՐ / Դավիթ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ

Թե ի՞նչ ե­ղավ, երբ Ա­դա­մը ար­տաքս­վեց դրախ­տից: Գր­վեց ա­ռա­ջին բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը: Հե­տո, ա­վե­լի ուշ, վե­պը: Ո­րով­հետև մենք ոչ մի տե­ղե­կութ­յուն չու­նենք առ այն, որ Ե­դե­մում ստեղ­ծա­գոր­ծել է Նա­րե­կա­ցու պես մե­կը: Կամ գրվել է «­Լիր ար­քա»: Կամ էլ՝ «­Շագ­րե­նի կա­շին»:
Չես գրի, քա­նի դեռ չի ան­ցել ման­կութ­յունդ՝ յու­րա­քանչ­յու­րիս ան­հա­տա­կան դրախ­տը, թե­կուզև՝ ոչ լա­վա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րում: Ի վեր­ջո, նա, ով գրիչ է վերց­նում, ցան­կա­նում է ինչ-որ բան վե­րա­դարձ­նել: Ետ բե­րել կո­րուս­յա­լը, ու նախ՝ են­թա­գի­տակ­ցա­բար: Եվ կամ վե­րա­կանգ­նել ներ­դաշ­նա­կութ­յուն: Ու­զածդ պոետ այս հան­գույ­ցի մեջ է: Վա­րու­ժա­նի «­Հա­ցին եր­գը» հենց ա՛յս հան­գույ­ցի ծնունդ է,- ըն­դա­մե­նը մեկ օ­րի­նակ: Իսկ Չա­րեն­ցը՝ սահ­մա­նագ­ծին, երբ ոտ­քիդ տա­կի կա­մուր­ջը՝ կա­խո­վի, ճոճ­վում է ահ­ռե­լի վի­հի գլխին:
Ա­յո՛, թե ինչ ե­ղավ, երբ պա­կա­սեց: Երբ փոխ­վեց մի ամ­բողջ դար: Երբ թանկ մար­դիկ հե­ռա­ցան:
Գ­րա­կա­նութ­յու­նը «ե­րեկն» է: Նույ­նիսկ ե­թե շա­րադր­ված է ներ­կա ժա­մա­նա­կով: Մեծ մա­սամբ՝ «Իսկ հե­տո ե­ղա­նա­կը փչա­ցավ»,- Հե­մին­գո­ւե­յի «­Տոն, ո­րը միշտ քեզ հետ է» գրքի ա­ռա­ջին նա­խա­դա­սութ­յու­նը…
Ու­րիշ գին չկա: Ու­զում ես սրտեր հու­զող գիրք՝ կլի­նի կո­րուստ­նե­րիդ հաշ­վին:

***
Հա­յաս­տանն այ­սօր… զին­վորն է: Ո­րով­հետև ոչ մե­կիս խոս­քը չի կա­րող հա­վա­սար լի­նել նրա տի­տա­նա­կան ջան­քին ու տա­ռա­պան­քին: Նաև հո­գե­կան ու­ժին, նվի­րու­մին ու ար­յա­նը:
Ի­զուր չեն ա­սել, որ երբ ո­րո­տում են թնդա­նոթ­նե­րը, մու­սա­նե­րը լռում են: Ի վեր­ջո, նախ պա­տե­րազմ, հե­տո Տոլս­տոյ: Հա­կա­ռա­կը, մե­ծավ մա­սամբ, չի լի­նում: Կամ նույ­նիսկ ե­թե պա­տա­հում է, ա­պա ա­մեն­ևին էլ ո՛չ Տոլս­տոյ:
Սա­կայն ո՞վ չգի­տի, որ Հա­յաս­տա­նը նաև Թու­ման­յանն է: Ինչ­պես և Հա­յոց եր­գը, ե­կե­ղե­ցի­նե­րի անլ­ռե­լի զան­գա­հա­րութ­յու­նը՝ Սար­դա­րա­պա­տի ճա­կա­տագ­րա­կան կռվի օ­րե­րին, Սար­յա­նը, Քո­չա­րի «­Սա­սուն­ցի Դա­վիթն» ու Փե­լեշ­յա­նի «­Մեն­քը»: Ա­յո՛, ազ­գա­յին խտաց­ված կեն­սա­փոր­ձի ժայթ­քում­ներ: Ա­յո՛, նաև թի­կուն­քի ան­դուլ ու հա­մառ աշ­խա­տանք: Ա­յո՛, ոգ­ևո­րող բա­ռեր:
Բայց Խոսքն ա­վե­լին է բա­ռե­րից, նույ­նիսկ ա­մե­նաազ­նիվ ու ան­կեղծ: Խոս­քը եր­կիր է կա­ռու­ցում: Կեր­պար տա­լիս Ժա­մա­նա­կին:
Այդ օ­րը դեռ կգա: Բայց դրա հետ մեկ­տեղ, ա­վե­լի ճիշտ՝ դրա­նից ա­ռաջ, պետք է որ բյու­րե­ղա­նա այդ­պի­սի խոս­քի գի­տակ­ցութ­յու­նը: Խոսք, ո­րը չի մանր­վում ա­ռօր­յա կրքե­րի ու փրփուր­նե­րի մեջ: Ո­րով­հետև Հայ­րե­նի­քի աղ դար­ձած զին­վո­րը չա­փե­լու է այդ խոս­քը իր ծանր փոր­ձա­ռութ­յամբ: Ի վեր­ջո, նա դրել է իր միակ կյան­քը Հա­յոց Տա­նը տեր կանգ­նե­լու նժար­նե­րին:
Հա­յոց տուն: Գու­ցե այս տես­լա­կա՞­նը դառ­նա սպաս­վող ժա­մա­նա­կի մեջ ինք­նա­կազ­մա­կերպ­վե­լու կողմ­նա­ցույց:

***
Դոս­տոևս­կին ա­սել է, որ վե­պի մա­սին ե­րա­զելն ա­վե­լի հա­ճե­լի զբաղ­մունք է, քան վեպ գրե­լը: Իսկ մոս­կով­յան մի դե­րա­սա­նու­հի՝ նշա­նա­վոր ծո­վա­կա­լի դուստր, ով Դոս­տոևս­կու «Дядушкин сон» պատմ­ված­քի բե­մա­կա­նաց­ման մեջ խա­ղում էր հե­րո­սու­հու դե­րը, եր­բեմն սի­րում էր կրկնել,- ով ե­րա­զում է՝ չի ապ­րում:
Այ­սինքն՝ ապ­րե­լը հա­մար­ձա­կութ­յուն է պա­հան­ջում, իսկ ե­րա­զե­լը՝ ոչ այն­քան: Բայց ի՞նչ ա­նենք այն հա­մար­ձակ ե­րա­զանք­նե­րի հետ, ո­րոնք աշ­խարհ են փո­խել: Կո­լում­բո­սի ե­րա­զան­քը, օ­րի­նակ: Ու հե­տո նշա­նա­վոր Ա­մե­րիկ­յան ե­րա­զան­քը, ո­րը եր­կիր կա­ռու­ցեց:
Իսկ ես հայ­կա­կանն եմ փնտրում: Փոքր Մ­հե­րի հիաս­թա­փութ­յու­նից հե­տո՝ այդ ե­րա­զան­քը տվել է Կի­լի­կիա, ո­րը դի­մա­ցավ մի ե­րեք դար, բայց ի ցավ սրտի՝ կորս­վեց, ու մեր մե­ղա­վո­րութ­յունն էլ հաս­տատ կար: Շատ հե­տո՝ Դա­վիթ Բե­կի կար­ճատև ժա­մա­նա­կը: Ա­վե­լի հե­տո՝ ջու­ղա­յա­կան կա­պի­տալ, պե­տութ­յուն վերս­տեղ­ծե­լու ծրա­գիր, «Ո­րո­գայթ փա­ռաց», Հով­սեփ Է­մին, Իս­րա­յել Օ­րի…
Հա՛, կղզի: Մ­խի­թար­յան­նե­րի­նը: Բայց փոք­րիկ: Բայց մեծ հո­գե­գի­տակ­ցութ­յան և Հա­յոց եր­կիր գա­ղա­փա­րի նա­խա­պատ­րաս­տութ­յամբ, ո­րը մենք էլ էինք կար­ծես մո­ռա­ցել՝ ա­ռօր­յա գո­յատ­ևութ­յա­նը կառ­չած: Մինչ­դեռ կղզին ձգտում էր մեր մա­սին նաև Եվ­րո­պա­յին հի­շեց­նել: Բայ­րո՞ն… Օ­պե­րա­ներ Տիգ­րան Մե­ծի մա­սի՞ն: Նա­պո­լեո՞ն: Ով Սուրբ Ղա­զար այ­ցե­լե­լուց հե­տո հա­յա­գի­տա­կան ամ­բիո՞ն բա­ցեց Սոր­բո­նում: Եր­ևի վատ չէր, հա՞:
Հե­տո Ա­բով­յան, Նալ­բանդ­յան, Րաֆ­ֆի, թափ առ­նող գրա­կա­նութ­յուն, Տեր­յա­նի Հոգ­ևոր Հա­յաս­տա­նը՝ ուս­յալ ե­րի­տա­սարդ­նե­րի միտ­քը արթ­նաց­նող:
Ու պատ­մա­կան ար­դա­րութ­յան ե­րա­զան­քը, որ ու­ղեկ­ցեց հետս­տա­լին­յան սերն­դին՝ ար­դեն սո­վե­տա­կան ժա­մա­նակ­նե­րում:
Ի վեր­ջո՝ 88:
Ինք­նու­րույն պե­տա­կա­նութ­յունն ու Ար­ցա­խը, որ­պես ազ­գա­յին ե­րա­զան­քի ի­րա­կա­նա­ցում: Թանկ գնով, ան­շուշտ: Ինչն էլ կրկնա­կի թանկ էր դարձ­նում ձեռք­բե­րու­մը…
Լավ, պատ­մա­քա­ղա­քա­կա­նը քիչ թե շատ հաս­կա­ցանք: Իսկ մարդ­կա­յի՞­նը: Ի՛ր հո­ղի վրա: Ժա­մա­նա­կի ու տա­րա­ծութ­յան մեջ: Գու­ցե ա­մե­նա­զո­րե­ղը դա՞ է: Գու­ցե ա՞յդ հա­վա­քա­կան ու­ժից է շարժ­վում ու ձևա­վոր­վում պատ­մութ­յուն:
Դ­րա փնտրտու­քի մեջ տագ­նապ կա: Ձեռքդ ու­զում է գրի­չը կոտ­րել, բայց նույ­նիսկ կոտր­վող գրի­չը հարց­նում է,- ու­րիշ և­ ա­վե­լի բա­րե­կե­ցիկ երկ­րում ա­մեն գնով, նույ­նիսկ՝ հա­զար ու մի խո­րա­ման­կութ­յուն­նե­րով տե­ղա­վոր­վե­լու ե­րա­զա՞նք: Հեռ­վից հե­ռու սի­րե­լով, խրա­տե­լով Հա­յաս­տա­նը, ռես­տո­րան­նե­րում «­Հեյ ջան Եր­ևան» եր­գե­լով և­ այդ Եր­ևա­նում ու Հա­յաս­տա­նում ապ­րել չցան­կա­նա­լով, ի­րենց որ­դոց ա­պա­գան միայն դրսե­րում պատ­կե­րաց­նե­լո՞վ:
Մե­ղադ­րելն ա­մե­նա­հեշտն է: Մենք դեռ դրախ­տա­վայր չենք: Բայց դրախ­տը վա­ղուց պատ­րաս­տի չեն ստա­նում: Այ­գի մշա­կելն է դժվար: Ի­հար­կե, մար­դու եր­կիր կա­ռու­ցե­լու հրա­մա­յա­կա­նը ար­դեն քա­նի տաս­նամ­յակ մնում է օ­րա­կար­գի պա­հանջ: Բայց դա միա­կող­մա­նի պա­տաս­խա­նատ­վութ­յուն չէ՝ միայն պե­տութ­յան վրա բար­դե­լով:
Հայ­կա­կան ե­րա­զան­քի բա­նաձևն եմ ո­րո­նում սո­վո­րա­կան հայ մար­դու հա­մար,- այս դժվար ու վտան­գա­վոր դա­րում, ինչ­պես ու­նե­ցան Կու­պե­րից մինչև Ջեկ Լոն­դոն ժա­մա­նակ­նե­րի ա­մե­րի­կա­ցիք՝ ի­րենց ան­հա­տա­կան Ա­մե­րի­կան հա­զար ու մի փոր­ձութ­յուն­նե­րի ու վայ­րի­վե­րում­նե­րի հան­դի­ման կա­ռու­ցե­լով, որն էլ հե­տո դար­ձավ Ա­մե­րի­կա բո­լո­րի հա­մար:

***
Քա­րի վրա գրե­լը դժվար էր, մա­գա­ղա­թի վրա գրե­լը՝ թանկ, ու հին ժա­մա­նակ­նե­րի լա­կո­նիզ­մը,- մինչ այժմ այդ­պես էլ չգե­րա­զանց­ված,- իր նյու­թի դի­մադ­րութ­յանն է պար­տա­կան:
Իսկ հի­մա «պա­տե­րին» ենք գրում՝ ան­շո­շա­փե­լի, անն­յու­թե­ղեն ու դյու­րըն­կալ, ինչն էլ ա­ռաջ է մղում մեր բա­ռե­րը՝ ան­հեծ­յալ ե­րի­վար­նե­րի պես: Տեքս­տը դառ­նում է ան­համ­բեր: Ցա­նում ենք՝ ա­ռանց հեր­կե­լո՞ւ…
Վա­խե­նամ, որ խոհն այլևս ա­վե­լի կարճ է, քան նա­խա­դա­սութ­յու­նը, օ­րը նկա­րագր­վում է՝ չապր­ված, կար­ծի­քը փո­խա­րի­նում է ե­ղե­լութ­յա­նը, ե­ղե­լութ­յու­նը՝ մո­լոր­վում կար­ծիք­նե­րի մեջ, քա­նի որ չի հասց­նում մարս­վել:
Մեր խոս­քի ա­ռա­տութ­յու­նը չի՞ դառ­նում արդ­յոք մի­գա­մա­ծութ­յուն, ո­րի մեջ ան­հե­տա­նում են ա­ռար­կա­նե­րի պա­րագ­ծե­րը, կամ նույ­նիսկ ժամ առ ժամ ըն­դար­ձակ­վող լա­բի­րին­թոս, ո­րին չի բա­վա­կա­նաց­նե­լու ան­գամ Ա­րիադ­նա­յի ու­ղեն­շող կծի­կը, քա­նի որ Ա­րիադ­նան… ա­մեն­քիս հա­մար չէ:
Մինչ­դեռ վեր­ջին մեծ վե­պը գրվել է հա­մար­յա կես դար ա­ռաջ: Վեր­նա­գի­րը՝ «­Մե­նութ­յան հար­յուր տա­րին»: Իսկ հե­տո, ի­հար­կե՝ լավ վե­պեր կամ հե­տա­քրքիր, նկա­տե­լի կամ նույ­նիսկ՝ տա­ղան­դա­վոր, բայց մե­ծը, դա­րա­կազ­մի­կը, կե­ցութ­յան ա­ռեղծ­ված­նե­րի հետ մեր­ձե­ցո­ղը, որ կյանքն ա­ռաս­պե­լի չա­փով է վի­պեր­գում և գաղտ­նա­զեր­ծում է ի­րա­կա­նութ­յու­նը՝ եր­ևա­կա­յութ­յամբ, դեռևս ոչ:

***
Եր­կի­րը ծնվում է իր մշա­կույ­թից: Պատ­մութ­յու­նը հա­կա­ռակ օ­րի­նակ­ներ չու­նի: Կա­սեք՝ Սին­գա­պո՞ւր: Բա­րե­կե­ցիկ, ու­ժեղ, դա­րից ա­ռաջ ան­ցած: Բայց Սին­գա­պու­րը պե­տութ­յուն է: Գու­ցե հե­տո դառ­նա եր­կիր: Չ­մո­ռա­նանք, որ նրա ա­մե­նա­հին պատ­մամ­շա­կու­թա­յին հու­շար­ձա­նը հայ­կա­կան է:
Իսկ մշա­կույթ՝ չի նշա­նա­կում միայն ար­վեստ­ներ: Ո­րով­հետև մշա­կույ­թը ամ­բող­ջութ­յունն է մար­դու և­ ազ­գի կեն­սա­գո­յութ­յան: Ա­սում ենք, չէ՞,- «հող մշա­կել»: Ա­սում ենք, չէ՞,- «հո­ղի մշակ»: Հենց այս­տե­ղից է սկսվում: Նաև քա­ղաք­ներ ու ճա­նա­պարհ­ներ ու ջրանցք­ներ կա­ռու­ցե­լը: Նաև օ­րենք­ներն ու հա­սա­րա­կա­կան կյան­քի կար­գա­վո­րու­մը: Ար­ժե­հա­մա­կարգ ու կրոն: Եվ քա­ղա­քա­կա՛ն մշա­կույթ,- այս հաս­կա­ցութ­յունն էլ չմո­ռա­նանք:
Իսկ գի­տութ­յո՞ւ­նը: Այն ա­մեն­ևին էլ ա­ռան­ձին չէ մշա­կույ­թից, այլ՝ երկ­վոր­յա­կը ի սկզբա­նե, ին­չը ցույց է տվել սըր Չարլզ Ս­նոուն իր հայտ­նի տրակ­տա­տում՝ վի­պա­սան և… բրի­տա­նա­կան մի­ջու­կա­յին պրո­յեկ­տի մաս­նա­կից – ֆի­զի­կոս:
Երբ հին հույ­նե­րը ցան­կա­նում էին բնո­րո­շել ան­կիրթ – ա­նու­սում մար­դուն, ա­սում էին,- նա ո՛չ կար­դալ գի­տե, ո՛չ՝ լո­ղալ: Տե­սեք, որ մարմ­նակր­թութ­յունն էլ է մշա­կույթ, դեռևս ան­տիկ գի­տակ­ցութ­յան մեջ: Եվ կրթութ­յունն ամ­բող­ջութ­յամբ՝ հատ­կա­պես:
Իսկ տա­րան­ջա­տում­նե­րը մաս­նա­տում են օր­գա­նիզ­մը: Իսկ մաս­նատ­ված օր­գա­նիզմն ար­դեն չի շնչում:
Նա­խահ­յուս­վածք: Օ­տար բա­ռով ա­սում են՝ «մատ­րի­ցա»: Այ­գե­պա­նից մինչև գիտ­նա­կան ու փի­լի­սո­փա՝ ստեղ­ծե­ցիր մշա­կույթ,- կյան­քի կո­չե­ցիր եր­կիր: Թե­պետ ա­մեն ին­չի հիմ­քում լե­զուն է: Քո՛­նը, անկրկ­նե­լին, ա­մեն­քիս ի­րար բե­րող և­ աշ­խար­հի խորքն ու լայ­նութ­յու­նը վերց­նող: Իր չա­փով է մնաց­յա­լը: Եր­գից ու հե­քիա­թից մինչև բո­վան­դակ մարդ­կութ­յուն, ո­րով­հետև ե­թե լե­զուդ ու­նակ է ի­րե­նով ա­նել Ա­րիս­տո­տել ու Կանտ, Շեքս­պիր ու Ֆիր­դու­սի, ու­րեմն՝ տե­ղան­քից ա­վե­լին է:
Բայց հի­մա գու­ցե հա՞րց կա. որ­քա՞ն ենք շա­րու­նա­կում հա­վա­սար մնալ մեր իսկ մշա­կույ­թին: Եվ հա­ջորդ հար­ցը. իսկ ի՞նչ ա­նել այս վտան­գա­վոր ժա­մա­նակ­նե­րի դա­ժան մրցակ­ցութ­յան պա­րա­գա­նե­րում:
Անգ­լիան հաղ­թա­հա­րել է հա­զար ու մի վտան­գա­վոր ժա­մա­նակ, շնոր­հիվ իր «լու­սա­վոր­յալ պահ­պա­նո­ղա­կա­նութ­յան», որն էլ մի յու­րա­տե­սակ ազ­գա­յին հա­մա­ձայ­նութ­յուն է: Լու­սա­վոր­յալ,- ա­սել է թե՝ նո­րա­նա­լու և­ ա­ռա­ջըն­թա­ցի պատ­րաստ: Պահ­պա­նո­ղա­կա­նութ­յուն՝ նշա­նա­կում է հիմ­նար­ժեք­նե­րի հե­նա­րան:

***
Ի­րա­կա­նութ­յան աչ­քե­րի մեջ նա­յե­լը Մե­դու­զա­յի աչ­քե­րի մեջ նա­յե­լու պես բան է: Հել­լե­նա­կան ա­ռաս­պե­լը հի­շենք,- ով նա­յեց՝ մոխ­րա­նում էր ան­մի­ջա­պես: Ուս­տի և Պերսև­սը, այդ հրե­շի հետ մե­նա­մար­տե­լիս հա­յաց­քը հա­ռել էր միայն ար­տա­ցո­լան­քին, այ­սինքն՝ իր վա­հա­նին, ին­չի շնոր­հիվ էլ կա­րո­ղա­ցավ հաղ­թել:
Հի­մա մի հարց. արդ­յո՞ք գե­ղար­վես­տը մի այդ­պի­սի պերսևս­յան վա­հան չէ, ո­րը դրված է մար­դու և­ ի­րա­կա­նութ­յան միջև: Մի դեպ­քում այն թույլ է տա­լիս հաղ­թա­հա­րել ի­րա­կա­նութ­յու­նը՝ ա­ռանց իս­կութ­յու­նը քո­ղար­կե­լու, մեկ այլ դեպ­քում՝ ի­մաս­տա­վո­րել հո­գե­պես, մյուս դեպ­քում՝ ու­նե­նալ և­ ա­ռա­ջար­կել բա­րո­յա­կան այ­լընտ­րանք, կամ էլ բո­լո­րիս հայտ­նի «մեծ պատ­րան­քը» – ա­ռանց ինք­նա­խա­բեութ­յան:
Ի­հար­կե, Նից­շեն ա­սում է, որ ար­վես­տը հաշ­տեց­նում է մար­դուն իր դժբախ­տութ­յուն­նե­րի հետ, և­ ինքն էլ իր չա­փով է ճշմա­րիտ, քա­նի որ գե­ղե­ցի­կը նաև մխի­թա­րում է՝ Մո­ցար­տի ե­րաժշ­տութ­յու­նից մինչև Չապ­լի­նի կի­նո, բայց չմո­ռա­նանք, որ պերսևս­յան վա­հա­նի պա­րա­գա­յում մենք ու­նենք մե­նա­մարտ ու պայ­քար:
Դա­րերն ան­ցան: Մեր կյան­քի ժա­մա­նակ­նե­րը շատ բան փո­խե­ցին, թե­պետ նա­խան­շան­նե­րը գա­լիս էին ա­վե­լի վաղ: Ու­ղիղ հա­յաց­քի փի­լի­սո­փա­յութ­յու­նը սկսեց մոխ­րաց­նել մար­դուն: Եվ քայ­քա­յել մշա­կույ­թի կե­նա­րար, ապ­րեց­նող ա­ռա­քե­լութ­յու­նը: Դա եր­ևաց դեռևս նա­տու­րա­լիստ­նե­րի, իսկ հե­տո, զո­րօ­րի­նակ, Կաֆ­կա­յի վե­պե­րից, ե­կավ հա­սավ Քե­րո­ւա­կի կամ Բու­կովս­կու ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րին,- վեր­ջի­նիս ցի­նիզ­մը, չգի­տես ին­չու, պաշ­տա­մուն­քա­յին է դար­ձել շա­տե­րի հա­մար, մինչ­դեռ մեզ հայտ­նի են Դոս­տոևս­կու «նզով­յալ ճշմար­տութ­յուն­նե­րը», ո­րոնց մեջ տա­ռա­պանք ու հո­գեփր­կութ­յան ճիգ կա,- իսկ կի­նո­յում՝ «սի­նե­մա վե­րի­տեի» պար­զու­նա­կաց­ված ըն­կա­լու­մից մինչև Տա­րան­տի­նո ու նույ­նիսկ… Լարս ֆոն Թ­րիեր:
Այս ա­մենն իր ընդ­լայն­վող շա­րու­նա­կութ­յու­նը գտավ նա­խորդ դա­րա­վեր­ջի և­ այս դա­րասկզ­բի ճահ­ճա­ծա­ղիկ­նե­րի տես­քով՝ «չեռ­նու­խա»-ից մինչև լեզ­վի լյում­պե­նա­ցում, ու հա­յե­րիս էլ հա­սավ: Մինչ­դեռ ճահ­ճա­ծա­ղիկ­նե­րը, ա­յո՛, կա­րող են նաև հմա­յիչ լի­նել, բայց գտնվում են մա­հա­բեր մա­կե­րե­սին:
Իսկ ի՞նչ է հու­շում պերսևս­յան վա­հա­նից հրա­ժար­վե­լը: Մար­դը կա­մո­վին լքում է այն աշ­խար­հը, որ­տեղ կա­ռու­ցում էր Սան Մար­կո­յի տա­ճար կամ Նո­րա­վա՞նք: Ն­կա­րում որ­պես Գո­գեն կամ Մի­նա՞ս: Ազն­վաց­նում մեր բա­ժին կյան­քը որ­պես Տեր­յան կամ Պաս­տեռ­նա՞կ: Ընդ ո­րում՝ լքում մի զար­մա­նա­լի հրճվան­քով, հանձ­նե­լով իր տե­ղը… ար­հես­տա­կան ին­տե­լեկ­տին:

***
Երբ քա­ղա­քը հա­մե­մա­տա­բար լուռ է, իսկ կի­րա­կի օ­րե­րին՝ հատ­կա­պես, վաղ ա­ռա­վոտ­յան ել­նում ես պատշ­գամբ, ու թեթև քա­մին բե­րում է հրա­պա­րա­կի ժա­մա­ցույ­ցի զան­գե­րը: Եր­բեմն նաև՝ Գ­րի­գոր Լու­սա­վո­րիչ ե­կե­ղե­ցու: Մինչ­դեռ իմ պատշ­գամ­բը հե­ռու է: Ժա­մա­ցույ­ցի գոր­ծա­րա­նից քիչ վեր, Եր­ևանն էլ՝ աչ­քիս ա­ռաջ: Եր­բեմն տես­նում եմ Նու­բա­րա­շե­նի կող­մե­րի սև ծու­խը՝ աղ­բա­նոցն են այ­րում: Ե­րե­կո­յան էլ՝ Սա­յաթ-­Նո­վա փո­ղո­ցի լույ­սե­րը, շող­շո­ղուն քա­նո­նի պես: Ի­հար­կե, Օ­պե­րան: Եվ Ա­րա­րա՛­տը, ձյու­նե­րը՝ լու­սա­բա­ցին թեթ­ևա­կի շա­ռա­գու­նած,- հա­յոց ու հա­մաշ­խար­հա­յին Լեռ, ո­րը նա­յում է մեզ ակն­դետ և­ ա­ռանց բա­ռեր ծախ­սե­լու թե­լադ­րում, որ լի­նենք հենց այդ­պի­սին՝ ամ­բող­ջո­վին հայ, բայց տե­սո­ղութ­յամբ՝ աշ­խար­հա­գիրկ:
Գի­տեմ, որ այս տե­սա­րա­նը շատ եր­կար չի մնա: Ա­րագ – ա­րագ կփա­կեն շեն­քե­րով, հետն էլ՝ կտրե­լով ան­թիվ ծա­ռեր, հա­մակ­ված մի ան­խոր­տա­կե­լի վստա­հութ­յամբ, որ այդ թթվա­ծի­նը հար­կա­վոր չէ ի­րենց ե­րե­խա­նե­րին: Կար­ևո­րը՝ սա­րը միայն ի­րենք տես­նեն:
Բայց ա­ռայժմ քա­ղաքս է: Տանն եմ և­ այդ պատշ­գամ­բում նստած՝ շրջում եմ փո­ղոց առ փո­ղոց: Հա­զար բան փոխ­վել է ան­շուշտ, բայց կան ան­փո­փոխ նշան­ներ: Դի­մակ­նե­րի մա­սին ա­սե՞լ եմ,- Օ­պե­րա­յի ճա­ղա­շա­րի: Թա­տե­րա­կան սիմ­վոլ­ներ էին, բայց ա­հա՝ դար­ձան մեր ա­ռօր­յան: Ա­կա­մա­յից մտա­ծում ես՝ դա­րը դեմք չի ու­զում և ս­տեղ­ծել է շար­ժա­ռիթ, բայց նաև հե­ռու ես քշում այդ միտ­քը, ո­րով­հետև որ­ևէ «ֆաստ ֆուդ», մա­նա­վանդ մտա­վո­րը, կա­րող է և վնա­սա­կար լի­նել:
Բայց ես, Պուշ­կի­նով, ար­դեն հա­սա Պ­րոս­պեկտ: Ծնվել եմ, երբ այն Ս­տա­լի­նի ա­նունն էր կրում: Այժմ հա­մար­յա մո­ռաց­ված գրող Վալ­տեր Ա­րամ­յա­նը, ում երևան­յան պատմ­վածք­նե­րը հիա­նա­լի են, ար­դեն խրուշ­չով­յան «ձնհա­լին» վե­րա­դառ­նում է աք­սո­րից՝ Կո­լի­մա, ա­մե­նա­դա­ժան տե­ղե­րից մե­կը, և ն­րան, ի մխի­թա­րութ­յուն, բնա­կա­րան են ա­ռա­ջար­կում հենց Ս­տա­լին­յան պո­ղո­տա­յում: «Ո՛չ,- ա­սում է նա քաղ­սո­վե­տի բարձ­րաս­տի­ճան պաշ­տոն­յա­յին,- այդ­պի­սի ա­նու­նով փո­ղո­ցում չեմ ապ­րի»: Դուք պատ­կե­րաց­նո՞ւմ եք այդ պաշ­տոն­յա­յի գու­նատ­ված դեմքն ու ար­յան ճնշու­մը: Չէ՞ որ բե­ղա­վո­րի ար­ձա­նը դեռ քա­ղա­քիս գլխին էր… Վալ­տեր Ա­րամ­յան, ինձ՝ ա­ռա­ջին գիրք հրա­տա­րա­կած ե­րի­տա­սարդ հե­ղի­նա­կիս, Գ­րող­նե­րի միութ­յան ան­դամ դառ­նա­լու ե­րաշ­խա­վո­րո­ղը… Իսկ եր­ևան­ցիք պար­զա­պես ա­սում էին Պ­րոս­պեկտ: Որ Ս­տա­լին կամ Լե­նին ա­նուն­նե­րը չտան:
Մութն ար­դեն ըն­կավ: Պատշ­գամ­բա­յին հա­ջորդ զբո­սան­քը՝ մեկ այլ ան­գամ: