«ՄԻ ԳԻՇԵՐ ԱԹԱԹՈՒՐՔԻ ՍԵՆԵԱԿՈՒՄ» ԿԱՄ ԻՆՉ Է ԱՍՈՒՄ ԱՐԿՂԸ / Ք­նա­րիկ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ

Ք­նա­րիկ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ
Բան. գիտ. թեկ­նա­ծու, դո­ցենտ

Գ­րո­ղի հա­մար բա­ռը գե­րա­կայ բնու­թագ­րիչ ար­ժէք է, եւ պա­տաս­խա­նա­տ­ուու­թիւ­նը նրա հան­դէպ կրկնա­կի տե­սա­նե­լի է, երբ դրա կա­րե­ւո­րու­թիւնը խոս­տո­վան­ւում է հենց եր­կի տի­րոյ­թում: Այն կա­րող է ե՛ւ ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ի­րա­գոր­ծում­նե­րի ա­ռաջ­նոր­դել, ե՛ւ հա­րիւր­հա­զա­րա­ւոր դրսե­ւո­րում­նե­րի մէջ «դա­ւա­ճա­նել»:
Խն­դիրն ա­ռա­ւել դժո­ւար­լու­ծե­լի է, երբ հար­ցը վե­րա­բե­րում է ինք­նաբ­նու­թագ­րում­նե­րին: Մինչ­դեռ եր­բեմն պա­տաս­խա­նը շատ պարզ է՝ հենց ման­կա­կան եր­գի մէջ, յու­շում է քննու­թեան են­թա­կայ «­Մի գի­շեր Ա­թա­թուր­քի սե­նեա­կում» գրքի հե­ղի­նա­կը՝ Ֆե­լիքս Բախ­չի­նեա­նը. «­Մեր մո­լո­րա­կը, փոք­րիկ գնդա­կը, Նա պտտւում է ան­հան­գիստ»: Գտ­նո­ւած է՝ «ան­հան­գիստ»:
Ֆ. Բախ­չի­նեա­նը ան­հան­գիստ մարդ է. դա կը վկա­յեն նաեւ նրան անձ­նա­պէս ճա­նա­չող­նե­րը, ինքն էլ կ’ա­ւե­լաց­նի՝ «ա­մէն վայր­կեան՝ աշ­խա­տե­լիս, ու­րա­խա­նա­լիս, տխրե­լիս, ու­տե­լիս, քայ­լե­լիս, խոր­հե­լիս, ան­գամ քնած ժա­մա­նակ եւ հանգս­տա­նա­լիս» (էջ 6): Բայց թո­ւար­կած բո­լոր պա­րա­գա­ներն էլ նա­խա­բանն են այն մեծ ու ան­պա­րա­գիծ ան­հանգս­տու­թեան, որ ապ­րե­լու է հե­ղի­նա­կը «ա­րե­ւե­լեան այդ հի­նա­ւուրց քա­ղա­քում» (էջ 7): Պա­րա­դոք­սալ է թւում, չէ՞. ա­րե­ւե­լեան տաք հիւ­րըն­կա­լու­թիւն, «կեան­քի տաք կէ­սօր» եւ «ողջ-ողջ… սա­ռը դա­գա­ղում» յայտ­նո­ւե­լու փոր­ձա­ռու­թիւն:
Քա­ղա­քը, ինչ­պէս կ’ա­սէր Անդ­րա­նիկ Ծա­ռու­կեա­նը՝ «ե­րա­զա­յին Հա­լէ­պը», ի հա՛ր­կէ, մնա­յուն ներ­կա­յու­թիւն է Ֆե­լիքս Բախ­չի­նեա­նի հա­մար թէ՛ այ­ցե­լու­թիւն­նե­րի ա­ռու­մով, թէ՛ հո­գեաշ­խար­հի մէջ, թէ՛ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան տի­րոյ­թում: Յի­շենք թէ­կուզ նրա «DÉJÀ VU» վէ­պի (2015) «­Հա­լէպ՝ սի­րոյ եւ մա­հո­ւան հո­վիտ» են­թա­խո­րա­գի­րը:
Գ­րա­կա­նու­թեան մէջ նո­րու­թիւն կամ նո­րա­րա­րու­թիւն չէ մէկ օ­րը, ան­գամ մի քա­նի ժա­մը ներ­կա­յաց­նե­լու գրո­ղա­կան փոր­ձա­ռու­թիւ­նը, ինչ­պէս, օ­րի­նակ, Գաբ­րիէլ Սուն­դու­կեա­նի «­Վա­րին­կի վե­չեր» վէ­պի­կը (1877) կամ Հայն­րիխ Բ­յո­լի «­Բի­լիարդ ինն անց կէ­սին» վէ­պը (1959): Բայց հայ մար­դու հա­մար իս­կա­կան հե­րո­սու­թիւն է դի­մա­նալ մէկ գի­շեր, այն էլ՝ Մուս­թա­ֆա Քե­մալ Ա­թա­թուր­քի սե­նեա­կում, յե­տոյ էլ այդ սարս­ռազ­դու գի­շե­րը փո­խադ­րել թղթի վրայ: Այդ մէկ գի­շեր­­ո­ւայ մէջ է, որ պի­տի հիմ­նո­վին փո­խ­ուի հե­րոս-հե­ղի­նա­կի աշ­խար­հըն­կա­լու­մը, այդ մէկ գի­շե­րո­ւայ մէջ է, որ պի­տի ըմբռ­նի մինչ այդ իր բո­վան­դակ կեան­քը յատ­կան­շող «ան­հան­գիստ» բա­ռի իս­կա­կան էու­թիւ­նը: Եւ ե­թէ ա­ւե­լաց­նե­լու լի­նենք, որ ին­քը հան­դէս է գա­լիս սփիւռ­քա­հայ գրո­ղի ա­նու­նից, ա­պա՝ այդ «ան­հան­գիս­տը» կա­րող ենք «թարգ­մա­նել» նաեւ «ան­յար­մա­րու­թիւն» բա­ռով:
Որ­քան էլ զգա­ցո­ղու­թիւն­նե­րը նոր ու սուր լի­նեն, Ֆ. Բախ­չի­նեա­նը չի մո­ռա­նում, որ ին­քը գրող է ու գե­ղա­րո­ւես­տա­կան տա­րա­ծու­թեան մէջ հե­տա­մուտ է պատ­կե­րի հո­գե­բա­նա­կան հիմ­նա­ւո­ր­ո­ւա­ծու­թեան, տպա­ւո­րիչ լի­նե­լու ա­ռաջ­նա­յին պա­հան­ջին: Ե­թէ տե­սա­բա­նօ­րէն սահ­մա­նե­լու լի­նենք այս եր­կը, ա­պա այն կա­րող ենք տե­ղա­ւո­րել էս­սէի տի­րոյ­թում, թէ­պէտ հե­ղի­նա­կը վէպ, իսկ գրքի գրա­խօս­ներ գրա­կա­նա­գէտ­ներ Պետ­րոս Դէ­միր­ճեանն ու Սերժ Ս­րա­պիօ­նեա­նը ի­րա­ւա­ցիօ­րէն գրքոյկ են հա­մա­րում: Երբ ա­սում ենք էս­սէ, նախ եւ ա­ռաջ նկա­տի ու­նենք բա­ռա­ցիօ­րէն խո­հագ­րու­թեան հետ ա­ղեր­սը, որ­տեղ խո­հը նո­ւա­ճել է ա­ւե­լի մեծ տա­րածք ու իր վրայ է վերց­րել նաեւ ժան­րա­տե­սա­կին ոչ այն­քան բնո­րոշ սիւ­ժէ­տա­յին ծա­ւա­լում­նե­րի բա­ւա­կան ծան­րա­կիր տե­ղա­մաս: Միւս տե­սան­կիւ­նից, սա­կայն, եր­կը բա­ւա­րա­րում է նաեւ էս­սէին բնո­րոշ տե­ղե­կա­տո­ւա­կան բնոյ­թը. յի­շենք թէ­կուզ դա­տո­ղու­թիւն­նե­րը Հա­լէ­պի ու նրա հայ­կա­կան դի­ման­կա­րի շուրջ:
Ա­րե­ւել­քը, կա­րե­լի է ա­սել, նա­խա­սի­րու­թիւն է հե­ղի­նա­կի հա­մար, ինչ­պէս մեր շատ ու շատ գրող­նե­րի, ինչ­պէս Թու­մա­նեա­նի, Ի­սա­հա­կեա­նի եւ այ­լոց պա­րա­գա­յում: Բա­ւա­կան է նշել միայն այն հան­գա­ման­քը, որ ա­մե­նայն հա­յոց բա­նաս­տեղ­ծի հա­մար այն «հո­գու հայ­րե­նիք» է:
Ի հա՛ր­կէ, մե­րօ­րեայ ա­րո­ւես­տա­գէ­տին այս ճամ­բոր­դու­թիւ­նը չի կա­րող բե­րել հո­գե­կան այն բա­ւա­րա­րու­թիւ­նը, ո­րը բնո­րոշ է ե­ղել նա­խորդ­նե­րին: Նա ե­կել է այս­տեղ՝ ճա­նա­չե­լու Դէր-­Զօ­րի խոր­հուր­դը. «Ինչ­պէ՞ս է պա­տա­հել, որ ես մին­չեւ օրս Դէր-­Զօ­րում չեմ ե­ղել,- ինձ բռնե­ցի այդ մտքի մէջ ու հա­ւա­նա­բար գտայ պա­տաս­խա­նը. ես եր­կար նա­խա­պատ­րաս­տել եմ ինձ Դէր-­Զօր գա­լու հա­մար» (էջ 9):
Իսկ այդ եւ միւս բո­լոր ճա­նա­չո­ղու­թիւն­նե­րը չընդ­հա­տո­ւող մտքե­րի ու զգա­ցո­ղու­թիւն­նե­րի տա­րափ են յի­շեց­նում, որ­տեղ հե­ղի­նա­կը հա­զիւ է կա­րո­ղա­նում հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւն պա­հել հա­կա­սա­կան զգա­ցում­նե­րի մի­ջեւ: Ի դէպ, այդ հո­գե­բա­նա­կան հա­կադ­րու­թիւն­նե­րը նաեւ ֆի­զի­քա­կան նկա­րա­գրու­թիւն­նե­րի մէջ են ե­րե­ւան գա­լիս: Տի­պիկ օ­րի­նա­կը Մազ­լու­մեան­նե­րի յայտ­նի «­Բա­րոն» հիւ­րա­նո­ցի շքեղ տեսքն ու սե­նեակ­ներն են, ո­րոնց կող­քին, սա­կայն, գտնո­ւած է ա­մէ­նից նո­ւի­րա­կան ան­կիւ­նը՝ նկու­ղը. այն պատս­պա­րել է հե­ղի­նա­կի ա­մէ­նից սի­րե­լի գրո­ղին ու ժո­ղովր­դի նո­ւի­րեա­լին՝ Գ­րի­գոր Զօհ­րա­պին, ո­րին մի այլ ա­ռի­թով տո­ւել է թե­րեւս ա­մէ­նից խո­րա­միտ գնա­հա­տա­կան­նե­րից մէ­կը: Բո­լոր հիւ­րա­նոց­նե­րի լու­սա­ւոր սե­նեակ­նե­րի դի­մաց ա­մէ­նից սրբա­զա­նը նկուղն է. «Ոչ մի ար­տա­ռոց բան. սո­վո­րա­կան մութ, սա­ռը, ցածր սե­նեակ­ներ, որ­տեղ միայն մի բա­նի մա­սին ես մտա­ծում. որ­քան հնա­րա­ւոր է շուտ դուրս գալ այդ­տե­ղից: Ինձ մի պահ այդ սե­նեա­կը փոք­րիկ մա­տուռ թո­ւաց, կի­սա­խա­ւա­րի մէջ Ա­ւե­տա­րան, ու մոմ էի փնտռում, խնկի հոտ ու պա­տա­րա­գի ձայն էի որ­սում: Ես տե­սայ, զգա­ցի ու լսե­ցի այդ ա­մէ­նը ու նո­րից հաս­կա­ցայ, որ հա­ւատն է քա­րերն ու պա­տե­րը դարձ­նում ե­կե­ղե­ցի եւ ոչ թէ՝ հա­կա­ռա­կը» (էջ 16-17):
Ի հա՛ր­կէ, տպա­ւո­րիչ է: Բայց պատ­կե­րի սրու­թիւնն ա­ւե­լի է ընդգծ­ւում յա­ջոր­դող հո­գե­բա­նա­կան տագ­նա­պի դի­մաց. Մուս­թա­ֆա Քե­մալ Ա­թա­թուր­քի՝ ի­րեն բա­ժին հա­սած սե­նեակ մուտքն այդ­քան սարս­ռաց­նող չէր լի­նի, ե­թէ չյա­ջոր­դէր Զօհ­րա­պի հետ «ա­նակն­կալ հան­դիպ­մա­նը»:
Ա­հա այս­տեղ է սկսւում բուն դրա­ման, բուն ան­հանգս­տու­թիւ­նը. պատ­կեր-ապ­րու­մի կա­ռու­ցումն ուղ­ղա­կի հրա­շա­լի է. ան­գամ հիաս­թա­փու­թիւ­նը ներ­կա­յա­ցո­ւած է գե­ղա­րո­ւես­տա­կան պա­հան­ջի պահ­պան­մամբ ու տպա­ւո­րիչ. «Ես ե­կել էի Հա­լէպ՝ Դէր-­Զօր գնա­լու, ես ե­կել էի Հա­լէպ՝ ու­ղե­ղիս ու սրտիս բո­լոր բջիջ­նե­րով զգա­լու Դէր-­Զօ­րը: Բայց հի­մա Հա­լէ­պի «­Բա­րոն» հիւ­րա­նո­ցում եմ՝ Ա­թա­թուր­քի սե­նեա­կում, եւ Դէր-­Զօրն է ե­կել այս­տեղ» (էջ 21-22, ընդգ­ծու­մը մերն է – Ք.Ա.):
Բայց վի­ճա­կը նե­տո­ւած է, ու հե­ղի­նա­կին այլ բան չի մնում, քան դէմ առ դէմ կանգ­նել վա­խազ­դու այս կեր­պա­րի առ­ջեւ: Եւ Ֆ. Բախ­չի­նեա­նին յա­ջո­ղո­ւել է երկ­խօ­սու­թեան դուռ բա­ցել այն­պի­սի մի նիւ­թով՝ հայ-թուր­քա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի քննու­թիւն, ո­րը խոս­տո­վա­նենք, դժո­ւա­րա­գոյն­նե­րից է:
Երկ­խօ­սու­թիւ­նը առ հա­սա­րակ այս գրքի յատ­կա­նիշ­նե­րից է: Երկ­խօ­սու­թիւն մեր պատ­մու­թեան հետ, մեր դա­րա­ւոր «հա­րե­ւա­նի» հետ, երկ­խօ­սու­թիւն նաեւ մեր ու ար­տա­սահ­մա­նեան բա­նաս­տեղ­ծու­թեան հետ (­Ռու­բէն Սե­ւակ, Վա­հագն Դաւ­թեան, Է­դո­ւար­դաս Մե­ժե­լայ­տիս եւ ու­րիշ­ներ), որն ինչ-որ տեղ օգ­նում է «դի­մա­նալ» հո­գե­բա­նա­կան ճնշու­մին: Մեզ հա­մար թանկն ու ակն­յայ­տը Ա­մե­նայն Հա­յոց բա­նաս­տեղ­ծի ներ­կա­յու­թիւնն է: 1915-ը քննե­լու ե­լած բա­նաս­տեղ­ծի նման հան­դարտ ու խա­ղաղ Ֆ. Բախ­չի­նեա­նը պատ­մում է Դէր-­Զօ­րի պատ­մու­թիւ­նը. «­Գի­շե­րո­ւայ այն խորհր­դա­ւոր ժա­մին, երբ բաց­ւում են երկն­քի դռնե­րը…» (էջ 23) պատ­կե­րը մեզ ան­մի­ջա­պէս տա­նում է թու­մա­նեա­նա­կան «Էն վեհ վայր­կե­նին չքնաղ գի­շե­րի… Բաց­ւում են ոս­կի եր­կըն­քի դռներ…»ին:
Հե­տե­ւե­լով հե­ղի­նա­կի մտա­ծո­ղու­թեա­նը՝ ըն­թեր­ցողն ա­նընդ­հատ բա­ռեր է ո­րո­նում, այս ան­գամ՝ գիր­քը բնո­րո­շե­լու հա­մար: Մեզ հա­մար այդ հա­րիւր­հա­զա­րա­ւոր բա­ռե­րից մէ­կը «ա­ռե­րե­սումն» է, ո­րը, իր իսկ խոս­տո­վա­նու­թեամբ, վախ է ծնում. «Ինձ ծա­նօթ ու հա­րա­զատ ան­հանգս­տու­թիւ­նը ներ­սից թա­կում է կուրծքս, ես նո­րից ու նո­րից ստու­գում եմ ինձ, ո՛չ, ես չեմ վա­խե­նում, ըն­դա­մէ­նը ան­հան­գիստ եմ, դէ՛, այն­պէս, ինչ­պէս ուշ ժա­մին զան­գում է հե­ռա­խօ­սը, կա՛մ երբ ու­շա­նում է հա­րա­զատդ, կա՛մ երբ վատ ե­ղա­նակ է դրսում: Ես ստում եմ, այն էլ՝ ինչ­պէս եմ ստում» (էջ 25):
Բայց նրան ու­րիշ բան չի մնում, քան երկ­խօ­սու­թեան մէջ մտնել սե­նեա­կի տի­րոջ հետ: Եւ պի­տի խոս­տո­վա­նել, որ բա­ւա­կան քա­ջու­թիւն է պա­հանջ­ւում հա­ւա­սա­րա­պէս հե­րոս դարձ­նել նաեւ Ա­թա­թուր­քին: Ա­ւե­լին, գրո­ղա­կան ա­ռա­ւե­լու­թիւն պի­տի դի­տել եւ այն, որ հե­ղի­նա­կը կա­րո­ղա­ցել է ճշմար­տու­թիւն­նե­րը յա­ճախ բա­ցա­յայ­տել հենց նրա շուր­թե­րով. թուրք գործ­չի փաս­տարկ­նե­րը պա­կաս հա­մո­զիչ չեն մեր ժո­ղովր­դի ու մշա­կու­թա­յին հո­գե­բա­նու­թիւ­նը պար­զե­լու տե­սան­կիւ­նից: Ա­ւե­լին, ազ­գա­յի­նի ո­րո­նում­նե­րի ու գնա­հա­տում­նե­րի ծանր բե­ռը նա դնում է հենց Ա­թա­թուր­քի ու­սե­րին: Հե­ղի­նա­կին եւ ըն­թեր­ցո­ղին յա­ճախ ուղ­ղոր­դում է հենց այդ «արճ­ճէ արկ­ղը» (էջ 27), իսկ ար­ճի­ճը այ­րող է, ինչ­պէս դառն ճշմար­տու­թիւ­նը:
Շատ ու շատ կա­տե­գո­րիա­ներ, ինչ­պէս հե­րո­սը, մեկ­նա­բան­ւում է հենց նրա շուր­թե­րով: Այն, որ Անդ­րա­նի­կը ան­վե­րա­պահ հե­րոս է մեզ հա­մար, ինք­նին հաս­կա­նա­լի է, բայց ա­ռա­ւել տպա­ւո­րիչ է, որ Զօ­րա­վա­րի կեր­պարն ու էու­թիւ­նը ե­րե­ւան են բեր­ւում հենց Ա­թա­թուր­քի տե­սո­ղու­թեամբ ու բնու­թագ­րում­նե­րով, որ­տեղ մատ­նանշ­ւում են նաեւ մեր թե­րա­ցում­նե­րը. «Ս­նա­պար­ծու­թիւն կը հա­մա­րես, ե­թէ ա­սեմ, որ ես ձեզ ա­ւե­լի լաւ եմ ճա­նա­չում, քան դուք ինք­ներդ: Իմ թե­ւա­ւոր խօս­քե­րից մէ­կը, ո­րը վի­րա­ւո­րել է շատ թուր­քե­րի ազ­գա­յին ինք­նա­սի­րու­թիւ­նը, գու­ցէ կը շո­յի քո ա­կան­ջը, վստա­հու­թիւն կը ներշն­չի, եւ մենք կը կա­րո­ղա­նանք այս գի­շերն անց­կաց­նել այս նոյն սե­նեա­կում. «Անդ­րա­նի­կի նման հե­րոս հա­յերն ան­ցեա­լում չեն ու­նե­ցել, ներ­կա­յումս չկան եւ ա­պա­գա­յում չի սպաս­ւում»: Ես այս խօս­քերն ա­սել եմ 1934 թո­ւա­կա­նի Օ­գոս­տո­սին, այն օ­րե­րին, երբ Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նում Անդ­րա­նի­կի ա­նու­նը տալն ան­գամ ար­գե­լո­ւած էր» (էջ 29):
Ի դէպ, գնա­հա­տա­կան­նե­րի ա­ռու­մով Ա­թա­թուր­քը այս­տեղ միայն իր ժա­մա­նա­կի մէջ չէ: Նա առ հա­սա­րակ մարմ­նա­ւո­րում է թուրք հա­ւա­քա­կա­նու­թիւնն ու մշա­կոյ­թը, ուս­տի նրա դա­տո­ղու­թիւն­նե­րը կա­րող են վե­րա­բե­րել նաեւ ոչ իր ժա­մա­նա­կին: Եւ դա ար­դա­րա­ց­ուած է. չէ՞ որ ինքն էլ ան­ցեալ լի­նե­լով՝ յայտ­նո­ւել է մէկ այլ ժա­մա­նա­կի մար­դու աշ­խար­հում: Այդ­պէս նրա խօս­քում տո­ղան­ցում են Պ. Սե­ւա­կը, Մի­նա­սը եւ ու­րիշ­ներ: Քա­ղա­քա­կան գնա­հա­տու­թիւն­նե­րը նոյն­պէս չեն ու­շա­նում. աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան խա­ղե­րը շատ լաւ է հաս­կա­նում դի­ւա­նա­գէ­տը, իսկ քննու­թեան ա­ռանց­քում Ռու­սաս­տա­նի դե­րի ո­րո­շար­կում­ներն են՝ Լե­նի­նի ու Ս­տա­լի­նի օ­րի­նակ­նե­րով, նաեւ իր ու նրանց նմա­նու­թիւն-տար­բե­րու­թիւն­նե­րի վեր­հա­նում­նե­րով. «Իմ ա­նուն-ազ­գա­նու­նը Մուս­թա­ֆա Քե­մալ է, Ա­թա­թուրք պա­տո­ւա­նունս է, որ նշա­նա­կում է թուր­քե­րի հայր: Ի դէպ, այդ ա­նու­նով ինձ կնքել է իմ հայ մեծ բա­րե­կամ Յա­կոբ Մար­թա­յեա­նը»,- ար­տաք­նա­պէս ան­փու­թօ­րէն նե­տում է թուրք ա­ռաջ­նոր­դը՝ միա­ժա­մա­նակ չու­շաց­նե­լով գնա­հա­տա­կա­նը՝ «Ես քեզ կը պատ­մեմ նրա պատ­մու­թիւ­նը, մեծ հա­յի ու մեծ մար­դու պատ­մու­թիւ­նը»: Այս փոք­րիկ շե­ղում-դա­սից յե­տոյ վե­րա­դառ­նում է բուն նիւ­թին. «­Հի­մա դու կ’ա­սես ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հայր էին նաեւ Լե­նինն ու Ս­տա­լի­նը: Բայց նրանց մա­սին ա­ռաս­պե­լը վա­ղուց փշուր-փշուր է ե­ղել, իսկ ի­մը գնա­լով սկսում է օ­ծո­ւել նո­րա­նոր լու­սապ­սակ­նե­րով, քա­նի որ ես կամ նաեւ ձեր այ­սօ­րո­ւայ պատ­մու­թեան մէջ» (էջ 32): Բա­ցի բո­վան­դա­կա­յին կող­մից՝ մեզ այս հա­տո­ւա­ծում նաեւ հե­տաքրք­րում է երկ­խօ­սու­թեան կա­ռուց­ման ե­ղա­նա­կը, ո­րը մի տե­սակ երկ­խօ­սու­թիւն է երկ­խօ­սու­թեան մէջ, երբ նոյն ան­ձը ա­ռաջ է քա­շում ե՛ւ թե­զը, ե՛ւ հա­կա­թե­զը:
Այս հո­գե­բա­նա­կան ճնշման տակ հե­ղի­նա­կը փոր­ձում է իր անձ­նա­կան կեան­քի մա­սին պատ­մել՝ հա­ւաս­տիաց­նե­լով, որ իր պա­տու­մը տա­նե­լու է ա­ռանց պատ­մու­թեան մի­ջամ­տու­թեան: Վա­խի սուր զգա­ցո­ղու­թիւ­նը յաղ­թա­հա­րե­լու հա­մար նա փո­խում է խօս­քի ուղ­ղու­թիւ­նը, դա­դար է առ­նում, շունչ քա­շում՝ հիւ­սե­լով հայ-ա­րա­բա­կան բա­րե­կա­մու­թեան դրո­ւագ­ներ, վեր հա­նե­լով Հա­լէ­պի կեր­պա­րը: Այդ­պէս հե­ղի­նա­կը փոր­ձում է վե­րագտ­նել ի­րեն, երբ նո­րից է վե­րա­դառ­նում Անդ­րա­նի­կին եւ Յա­կոբ Մար­թա­յեա­նին, ին­չը մի փոքր վնա­սում է եր­կի կա­ռոյ­ցին: Սա լա­ր­ուա­ծու­թեան թու­լա­ցու­մի ջանքն է, շե­ղու­մը, հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւ­նը վե­րագտ­նե­լու մի­ջոց, ին­չը հե­ղի­նակն ինքն էլ զգում է՝ նո­րից արկ­ղի մի­ջամ­տու­թեամբ. «Ես կար­դում եմ քո մտքե­րը. դու ի­զուր ես փախ­չում ինձ հետ դէմ-յան­դի­ման կանգ­նե­լուց: Ե­թէ ան­գամ ես դա­հիճ եմ, ա­պա ինձ դա­տա­պար­տե­լուց չի փո­խո­ւի քո ժո­ղովր­դի պատ­մու­թիւ­նը» (էջ 54):
Եւ ինչ­պէս յա­տուկ է մեծ մարդ­կանց, իսկ խոս­տո­վա­նենք, Ա­թա­թուր­քը սո­վո­րա­կան գոր­ծիչ չէ, նա ան­կեղ­ծօ­րէն խոս­տո­վա­նում է իր ժո­ղովր­դի էու­թիւ­նը. «Ե­րիտ­թուր­քե­րը Սոր­բոն էին ա­ւար­տել, կար­ծում ես դա նոր­մա՞լ է, կար­ծում ես խա­ւա­րի մէջ եր­կա­րա­տեւ ապ­րե­լուց յե­տոյ հնա­րա­ւո՞ր է դի­մա­նալ կրթու­թեան կու­րա­ցու­ցիչ լոյ­սին: Դ­ժո­ւար է: Փոր­ձիր ա­մե­նաան­մեղ գառ­նու­կին եր­կար ժա­մա­նակ պա­հել մութ խա­ւա­րի մէջ, յե­տոյ միան­գա­մից բա՛ց թող ա­րե­ւի կու­րա­ցու­ցիչ լոյ­սի տակ: Ա­ռա­ջին մի քա­նի րո­պէ­նե­րին նա միայն վնաս­ներ կը պատ­ճա­ռի ու ա­ւե­րա­ծու­թիւն­ներ կը տա­րա­ծի իր շուր­ջը, մին­չեւ որ ուշ­քի գայ: Հենց այդ­պէս էլ ե­ղել է, միայն թէ պատ­մու­թեան դէպ­քում՝ մի քա­նի րո­պէ­նե­րը տե­ւել են մի քա­նի տաս­նեակ տա­րի­ներ, գու­ցէ նաեւ՝ դա­րեր» (էջ 57):
Այս ընդ­հա­նուր հա­մա­տեքս­տում կա­րե­ւոր է նաեւ Ա­թա­թուր­քի խոս­տո­վա­նու­թիւ­նը ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցում, բայց միա­ժա­մա­նակ գլխա­ւոր դա­սը. «Ես սթա­փու­թեան ձայնն եմ ու ա­հա թէ ինչ կ’ա­սեմ քեզ: Դուք շատ էք փորփ­րում ձեր ան­ցեա­լը ներ­կա­յի ու ա­պա­գա­յի պա­տաս­խան­ներն այն­տեղ գտնե­լու հա­մար: Ես այդ պա­տաս­խանն եմ: Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման նպա­տա­կի մէջ դուք կորց­նում էք պատ­մա­կան կա­րե­ւոր պա­հեր, սխալ­ներ ու վրի­պում­ներ էք թոյլ տա­լիս, էլ չեմ ա­սում, որ ձեր ներ­սում ե­ղած ա­թա­թուր­քե­րին թոյլ էք տա­լիս պա­րար­տա­նալ» (էջ 63):
Տան­ջա­լի գի­շե­րից յե­տոյ հե­ղի­նա­կը վեր­ջա­պէս գտնում է ա­ռա­ջին հա­յեաց­քից խախ­տո­ւած հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւ­նը: Երկ­խօ­սու­թիւ­նը շատ բան նրա ու մեզ հա­մար ա­ռա­ւել տե­սա­նե­լի է դարձ­րել: Ի­րա­կա­նում թե­րեւս հենց այս «մի գի­շերն» էր այն նա­խա­պատ­րաս­տա­կան աշ­խա­տան­քի վեր­ջին հանգ­րո­ւա­նը, ո­րից յե­տոյ կա­րե­լի է «հան­գիստ ու թե­թեւ» բռնել Դէր-­Զօ­րի ճամ­բան:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.