ԿԱՑԻՆԸ / ­Սամ­վել ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ

 

«Ա­րա՛, այ ես քո… բե­րանս ե­կա­ծը պի­տի ա­սեմ, հա՜: Այ ես քո ա­լար­կոտ, ան­սիրտ, ան­ջիգ­յար հերն եմ ա­նի­ծել: Չէ՛, հերդ ախր ի՞նչ մեղք ու­նի, հերդ ես եմ, բայց դու ինձ նման չես: Չեմ ա­սի, թե «գո­ղա­նո­վի» ես, չէ՛, մերդ ու­րի­շի աչք չէր գցի: Նա էդ գոր­ծում էն­քան ա­լար­կոտ էր, որ իս­կի իմ տե­ղա­շո­րում, իմ ծո­ցում չէր ի­րար գա­լիս, ջար­դում ու ջարդ­վում, էլ ուր մնաց, թե ու­րի­շի վրա աչք դներ… Չէ՛, ա­լար­կոտ էր, ան­հա­վես էր, դինջ ու, ին­չո՞ւ չէ, մի քիչ էլ դան­դա­լոշ էր ու դինջ-դան­դա­լո­շութ­յամբ կյանքս մա­շեց, մահ­վան դու­ռը հասց­րեց, բայց ո­րո­շո­ղը ո՛չ ես էի, ո՛չ էլ ին­քը… ո­րո­շո­ղը ի­րեն ին­ձա­նից շուտ տա­րավ: Տա­րավ ու ար­դեն քա­նի տա­րի մե­նակ եմ, սև ճռե­կի նման մե­նակ. էս մեծ ու դա­տարկ տնե­րի մեջ: Կն­կադ ա­ռել ու նստել ես քա­ղա­քում: Չէ՛, ի՞նչ նստել, զո­քան­չի տա­նը ապ­րե­լը նստել չի, վեր ընկ­նել է, կտի սպա­սող հա­վի նման քջուջ ա­նել է, տված լա­փից կշտա­ցած շան նման թրև ա­նել է: Շուն շան որ­դի, տո դրա­նից էլ վատ է. շու­նը լափն ու­տում ու երբ էլ ու­զում է՝ «շնա­նում է», աք­լո­րը մե­կի տեղ տա­սից քսան կնիկ ու­նի, քո ու­նե­ցած-չու­նե­ցա­ծը մեկն է ու էն էլ ի­մա­նաս, որ զո­քան­չիդ ա­կան­ջը միշտ ննջա­րա­նի փակ­վող դռան չխկո­ցին ու հե­տո էլ մահ­ճա­կա­լի ճռռո­ցին է լի­նե­լու: Հա՛, ու­նե­ցած-չու­նե­ցա­ծը էդ մի աղ­ջիկն է, ու նրա վատն էլ, լավն էլ իր հո­գով ու սրտով է անց­նում: Այն­պես որ, ոչ միայն ննջա­րա­նում, այլ ընդ­հան­րա­պես, ինչ որ ա­նում` եր­կու­սի հա­մար ես ա­նում… նա­յիր, մեջքդ չցա­վեց­նես, ան­նա­մուս: Ա­ռա­վոտ­յան էլ կա­սի. «­Հաց կե­րեք, գի­շե­րը շատ չար­չար­վե­ցիք» և յու­ղա­լի ձվա­ծե­ղը կամ հա­վի բու­դը քո… չէ՜, աղջ­կա ափ­սեում կդնի: Կոստ­յու­միդ փո­շին դու ես հե­ռաց­նե­լու, հնա­մաշ կո­շիկ­ներդ դու ես մաք­րե­լու ու որ­պես­զի չու­շա­նաս աշ­խա­տան­քից, կու­զե­նաս տաք­սիով գնալ, բայց երբ ձեռքդ գրպանդ տա­նես, տես­նե­լու ես, որ «մոյ­կա ա­րած է»: Ում կա­րող ես ինչ ա­սել: Բա­կում, դե­պի ավ­տո­բու­սի կան­գառ գնա­լու ժա­մա­նակ պատշ­գամ­բում թա­ռած զո­քան­չիդ սի­րա­մար­գա­ձայնն ես լսե­լու. «Ի­րի­կու­նը հաց կբե­րես»։
Սի­րա­մար­գի ձայն լսած կա՞ս, ա­րա՛… Ին­քը սի­րուն, չնաշ­խար­հիկ, բայց ձայ­նը չախ­կա­լի ճվա­ղո­ցից չի տար­բեր­վում: Կինդ էլ մոր քսե­րոքսն է, ճիշտ նույն սի­րա­մար­գը. պեպ­լած, սի­րուն, ուշ­քու­մա­նիկ կլի­նես մինչև բե­րան բա­ցե­լը ու էլ չի թող­նի նմու­շի հա­մար մի բառ էլ դու ա­սես: Կ­խո­սի՜, կխո­սի ու վեր­ջում էլ. «Վս­յո՛»:
…­Հայ­կա­զի աղջ­կան ցույց տվե­ցի, ա­սա­ցի. «­Հարս բեր տուն»: Կն­կա` Հ­ռիփ­սո­յի հետ մո­տի­կութ­յուն ու­նեի, բայց աղ­ջիկն ին­ձա­նից չէր: Ա­սա­տու­րի աղ­ջիկն էլ լավն էր ու լա­վը, բայց դու` չէ՜, կպար ու կպար կարճ տրու­սի­կի փողքն ու շո­րի փե­շը մի գծի վրա պա­հող «բրյու­սով­ցուն»: Հի­մի կե­րա՞ր, չի էլ թող­նում գո­նե ա­մի­սը… չէ՛, ի՞նչ ա­միս, գո­նե տա­րին մի ան­գամ գաս, պա­տի տակ ճռե­կի նման ծվա­րած հորդ տես­նես: Մորդ մահ­վա­նից հե­տո քա­նի՛ տա­րի ան­ցավ: Մե՜կ… ա­մոթ քեզ: Եր­կու… ան­խիղճ: Ե­րե՜ք… փա­լա­սի մե­կը: Յո՜թ… ու­րա­ցող զա­վակ:
Հա՛, եր­կու ան­գամ ե­կել ես. մե՛կ մորդ տա­րուն, մե՛կ էլ ձեր դա­սա­րա­նի՝ դպրոցն ա­վար­տե­լու չգի­տեմ թե քա­նի ամ­յա­կին: Ա­րա՛, բա դու ա­մոթ չու­նե՞ս: Տ­ղա՛ ջան, ո­չինչ չեմ ու­զում: Քո հին շո­րե­րը մինչև մահ չեմ էլ հասց­նի մա­շեմ: Պա­տե­րազ­մի հաշ­ման­դա­մի թո­շա­կով մի կերպ բա­վա­րար­վում եմ: Ո­չինչ հար­կա­վոր չէ, դա­տարկ գրպա­նով ա­րի: Տաք­սի նստի ու ա­րի. վար­ձը կտամ… ետ գնա­լուդ փողն էլ կտամ: Ա­րա՛, դու ծնո­ղիդ չե՞ս կա­րո­տում: Ա­րա՛, չե՞ս հաս­կա­նում, որ թոռ­նե­րիս հա­մար ուշքս գնում է: Ես դեռ ո­չինչ, բայց դու, դո՜ւ… վեր­ջին ան­գամ ե՞րբ ես թրթնջուկ կե­րել, խա­շա­մի տա­կից ջուր խմե­լը վա­ղուց մո­ռա­ցած կլի­նես: Կն­կադ վերց­րու, է­րե­խե­քին բե­րեք, ե­կեք հան­դե­րը գնա­ցեք, սա­րե­րը գնա­ցեք… հա՛, է­րե­խե­քին ծա­ղիկ քա­ղե­լու կու­ղար­կեք ու դուք մի կողմ կթեք­վեք, ու քա­ղա­քի ֆիքս­տուլ կնիկդ թե հա­մա­ձայ­նի, կհաս­կա­նաս. ճռճռան մահ­ճա­կա­լի վրա է սիրտդ հո­վա­նո՞ւմ, թե՞ կաղ­նու կամ հա­ճա­րե­նու բնին նրա մեջ­քը դեմ ա­րած: Թո՛ւհ, հա­րամ­զա­դա՛, ին­չեր եմ ա­սում… ջա­հե­լութ­յունս միտս ե­կավ, բայց ուր է, թե դու կա­րո­ղա­նաս իմ ա­րա­ծի գո­նե կեսն ա­նել… Ոչ թե միայն էդ գոր­ծում, այլ ընդ­հան­րա­պես: Լ­սիր, այ­լոց նման քեզ տուն-պա­լատ­ներ չեմ տվել, տակդ թան­կա­նոց մե­քե­նա չեմ դրել, փող տվել ու լավ պաշ­տոն չեմ ա­ռել: Գի­տես, որ եր­բեք մեծ փո­ղեր չեմ ու­նե­ցել, գի­տես, որ ու­նե­նա­յի նույ­նիսկ, պաշ­տոն ու մարդ­կութ­յուն չէի գնի: Գի­տես ու պետք է գի­տե­նաս նաև, որ կյանքս ու հո­գիս չեմ խնա­յել քեզ հա­մար, դպրո­ցում չգի­տեմ, թե ով­քեր, բայց տան վար­ժա­պետդ ես եմ ե­ղել ու ոչ թե 45 րո­պեա­նոց, այլ հա­վեր­ժա­կան դա­սեր եմ տվել ազ­նիվ ու շի­տակ ապ­րե­լու մա­սին, հայ­րե­նիք սի­րե­լու, հող պաշ­տե­լու, ծնող հար­գե­լու, լավն ու մարդ­կա­յի­նը գնա­հա­տե­լու մա­սին, բայց… Ու­րեմն ոչ թե դու վատ ա­շա­կերտ ես ե­ղել, այլ ես՝ գեշ ու­սու­ցիչ, և հի­մա պա­տի տակ, ան­տեր ու դուս ապ­րե­լուս մե­ղա­վորն էլ դու չես, այլ՝ ես:
Լավ, ե­ղա­ծը ե­ղած է, բայց խնդրանքս էն է, որ է­րե­խե­քին վերց­նես ու գաս, գո­նե Զա­տի­կին, մա­յի­սի տո­նե­րին, Վար­դա­վա­ռին: Ծննդ­յանս օ­րը հույս չու­նեմ, թե կգաս, բայց գո­նե մահ­վա­նիցս մի քա­նի օր ա­ռաջ ա­րի, ե­րեսդ տես­նեմ, կա­րոտս առ­նեմ: Ա­սում եմ. «Ա­րի՛, ա­րի՛, ա­րի՛»…
Մ­նամ սպա­սող՝ ՔՈ ՀԱՅՐ

…­Սահ­մա­նա­պահ գյուղ էր, կրա­կոց էր, կռիվ էր: Աստ­ված ու մեկ էլ գյու­ղի փոս­տը տա­նող-բե­րող, մի շա­բաթ աշ­խա­տող, մի շա­բաթ վե­րա­նո­րոգ­վող Ո­ւա­զի­կի վա­րորդ Վա­ղի­նա­կը կի­մա­նա­յին, թե նա­մա­կը քա­նի օր հե­տո հաս­ցե­տի­րո­ջը հա­սավ:
…Ըն­տան­յոք հան­դերձ կար­դա­ցին, ճշմա­րիտ լի­նե­լու հա­մար ա­սենք նաև, որ չնա­յած վի­րա­վո­րա­կան պա­հե­րին, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ հուզ­վե­ցին, նույ­նիսկ զո­քանչ խա­նու­մը: Այն­քան, որ նույ­նիսկ նա­խա­ձեռ­նութ­յուն ցու­ցա­բե­րեց. «Լ­սիր, փե­սա՛, հերդ ճիշտ բա­ներ է գրել, զան­գեմ պե­տիդ, ի­րա­վունք վերց­նեմ. մի եր­կու օ­րով գնա: Կա­րոտ­ներդ կառ­նեք, համ էլ թու­զը ար­դեն հա­սած կլի­նի… Հայրդ միշտ այս օ­րե­րին է ու­ղար­կում»:
…Երբ գյուղ հա­սավ, տե­սավ, որ ի­րենց տան բա­կում մի քա­նի ավ­տո­մե­քե­նա կա: Թոն­թո­րեց մի քիչ. «Ա՛յ հեր, չգի­տե՞ս, որ զո­քանչս ավ­տո է նվի­րել, ինձ հա­մար էլ կա­յա­նե­լու տեղ թող­նեիք, է­լի: Հե­տո մեղ­մա­ցավ. «­Նա­մա­կում խիստ բա­ներ էիր գրել, բայց եր­ևում է, որ հեչ էլ չես նե­ղա­ցել… Ու­սա­նող ժա­մա­նակ էլ, հենց ոտքս շեմ­քից ներս էի դնում, գառ էիր մոր­թում, քեֆ, ու­րա­խութ­յուն սար­քում: Չ­գի­տեմ էլ, թե ու­մից ես ի­մա­ցել գա­լուս մա­սին, բայց ինչ­պես երևում է, ներ­սում ար­դեն պատ­րաստ է կե­րու­խու­մի սե­ղա­նը»:
…­Պատշ­գամ­բում խմբված մարդ­կան­ցից եր­կու­սը դի­մա­վո­րե­լու նման ա­ռաջ ե­կան. «Տ­ղան դո՞ւ ես»: «Ես եմ, ու­րիշ զա­վակ չու­նի, իսկ դո՞ւք…»:
Ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ­նե­րի փրկա­րար ջո­կա­տի աշ­խա­տող­ներ էին: Լուս­վար­դը, եր­կու օր տես­նե­լով, որ հար­ևա­նը չի եր­ևում, չկա­րո­ղա­նա­լով բա­ցել փակ դու­ռը, զան­գա­հա­րել էր նրանց:
…­Հո­գե­հա­ցի ա­րա­րո­ղութ­յու­նը դպրո­ցի տնօ­րեն Ա­վագ­յանն էր ղե­կա­վա­րում: Միակ զա­վա­կի՝ որ­դու կե­նացն էլ խմեց. «­Խե­լա­ցի, ու­շիմ ա­շա­կերտ էր, գե­րա­զանց գնա­հա­տա­կան­նե­րով ա­վար­տեց: Շ­նորհ­քով մարդ է դար­ձել… փառք Աստ­ծո, տան դու­ռը չի փակ­վի, օ­ջա­խի ծու­խը չի մա­րի»:
…Դպ­րոցն ա­վար­տել ու քա­ղաք էր գնա­ցել: Մի քիչ պտտվեց գյու­ղա­միջ­յան փո­ղոց­նե­րում… չէ՛, ի՞նչ փո­ղոց, սա հո քա­ղաք չի, այս­տեղ ճամ­փա ու կա­ծան է: Ճամ­փա­նե­րից մեկն էլ քե­ռու տուն տա­րավ: (­Լավ է, չէր մո­ռա­ցել): Քե­ռու տա­նը գի­շե­րեց, հա­ջորդ կե­սօ­րին ե­կավ, նստեց բա­կի կոճ­ղա­թոռ­նե­րից մե­կին, ձեռ­քի կա­ցինն էլ ի­շոտ­նուկ սե­ղա­նին դրեց: Հար­ևա­նու­հի Լուս­վար­դը հար­ցա­կան նա­յեց նրան:
– Գե­տա­բե­րա­նի այ­գում մի քա­նի ծառ կտրե­ցինք: Սմ­բատ քե­ռին ա­սում է, որ չեն մշակ­վել ու չո­րա­ցել են: Ձ­մեռ­վա վա­ռե­լիք կլի­նի:
– Հա՛, էդ­պես է… ծա­ռը չմշակ­վի, մարդն էլ չխնամ­վի՝ կչո­րա­նան… Կո­ֆե կու­զե՞ս:
– Չէ՛:
– Ձ­մեռ­վա վա­ռե­լի՞ք… Հա՛, մեծ տներ են, ա­ռանց վա­ռե­լի­քի չի լի­նի, կմրսեք: Ե­րե­խա­ներդ քա­նի՞սն են… Մա­սու­րի թեյ էլ կա:
Չ­պա­տաս­խա­նեց, բայց մաս­րե­նին իր ճեր­մակ վար­դե­րով, կեռ փշե­րով ձգեց, քա­շեց ու հու­շե­րի ծո­ցը տա­րավ… Ն­րան ա­ռա­ջին ան­գամ Խաչ­քա­րա­սա­րի լան­ջին տե­սավ: Հա­գին մաս­րե­նու վար­դե­րի գույ­նի շոր էր, մա­զին՝ մա­սու­րի նման կար­միր ժա­պա­վեն, ժպի­տը մաս­րե­նու վար­դա­կո­կոն էր, հա­յաց­քը՝ ծա­կող փուշ…
…Աղջ­կա խեղ­դող ծկլտո­ցը մո­շա­հա­վի ճի­չին խառն­վեց, հա­գի ճեր­մա­կա­շո­րը ճմրթած, թեր­թա­թափ ծա­ղիկ էր ար­դեն, մի անկ­յու­նում՝ կար­միր մա­սու­րի նման, հանց նո­րա­բաց վերք, լեր­դա­ցած ար­յուն: Ո՛չ լա­լիս էր, ո՛չ էլ բո­ղո­քում, միայն երբ բարձ­րա­ցավ պառ­կած, ա­պա ծնկած տե­ղից, թափ տվեց շո­րի ծաղ­կա­փո­շին ու՝ մեն-մի հա­տիկ բառ. «­Դա­հիճ»:
Հե­տո է­լի չբո­ղո­քեց, ոչ ո­քի ո­չինչ չա­սաց, բայց մոտ չթո­ղեց, միայն մաս­րե­նու փշի նման ծա­կող հա­յացք ու հա­զիվ բա­ցած շուր­թե­րի ա­րան­քից պոկ­ված ինչ-որ բա­ռեր:
Խո­տո­րազ­րույ­ցով քե­ռակ­նո­ջից ի­մա­ցավ, որ այդ­պես էլ չի ա­մուս­նա­ցել, վերց­րել է ավ­տով­թա­րից մա­հա­ցած քրոջ ե­րե­խա­յին ու ապ­րում է նրա հետ: Այն­քան էր ու­զում տես­նել, բայց ո՞վ կթող­ներ, ինչ­պե՞ս, որ­տե՞ղ…
Է­լի ու է­լի հու­շեր. թախ­տին դար­սած մեծ փետ­րա­բար­ձե­րի ու թոն­րա­հա­ցի նման տաք տե­ղա­շո­րի ծալ­քե­րից ել­նող, հնձած խո­տի բուր­մուն­քի հետ պա­րուր­վող, բարձր, մրոտ­ված ա­ռաս­տա­ղի ներ­քո մո­լոր­ված պատ­կեր­ներ: Հար­կա­վոր էր ետ չգնալ, մնալ ու համ­բառ­նել ե­րե­կը, անց­յա­լը, քայ­լել ման­կութ­յան կա­ծան­նե­րով. աչ­քե­րը փակ, ա­զատ, ան­վախ, ան­կաշ­կանդ: Կա­ծան­նե­րը գեշ տեղ չեն տա­նի, կա­ծան­ներն ուր էլ տա­նեն, վեր­ջում ծաղ­կա­խայ­տանք դաշ­տեր են ու քնքշա­գիրկ լան­ջեր… ու ան­պայ­ման նաև մաս­րե­նու մոտ կտա­նեն, պայ­ծառ ճեր­մա­կութ­յամբ ու կար­միր թա­խի­ծով մաս­րե­նու մոտ: Հու­շե­րի կա­ծա­նը դեռ մաս­րե­նուն չէր հա­սել, երբ հնչեց հե­ռա­խո­սը:
Զո­քանչն էր կամ կի­նը: «Ա­լո» պա­տաս­խա­նի մեջ նույ­նիսկ ան­թա­քույց զայ­րույթ կար, զղջա­ցո­ղի մրմուռ և հա­վերժ կորց­րա­ծի կսկիծ: Ձայ­նը բարձ­րաց­րեց նույ­նիսկ, ու որ Լուս­վար­դը չլսի, ե­լավ կոճ­ղից ու բա­կի մյուս ծայ­րը գնաց:
…­Հա­ջորդ օ­րը, վաղ ա­ռա­վոտ­յան ավ­տո­մե­քե­նա­յի բեռ­նախ­ցի մեջ դրեց խո­շոր-խո­շոր թզե­րով լի դույ­լե­րը: Լուս­վար­դը մտա­ծեց, որ ա­ռա­վոտ կա­նուխ քա­ղել ու հա­վա­նա­բար քե­ռու տուն է տա­նում: Ծա­ռի վրա ի­րեն էլ էր բա­ժին թո­ղել: Երբ մե­քե­նան շարժ­վեց, Լուս­վար­դը նկա­տեց, որ կա­ցի­նը ի­շոտ­նու­կի վրա է մո­ռա­ցել: Հո­ղը թեթև լի­նի, լու­սա­հո­գին գյու­ղի ա­մե­նա­լավ փայ­տա­գործն էր, հմուտ վար­պետ: Սի­րով, էդ կաց­նի սայ­րով ու բա­զուկ­նե­րի ու­ժով էր հիմ­նել, տա­շել, սրել-կո­կել, իս­տա­կել ու կա­ռու­ցել էս օ­ջա­խը: Դեռ փո­շեամպ­ված ճամ­փին էր նա­յում, տե­սավ, որ ավ­տո­մե­քե­նան դե­պի քե­ռու տուն չթեք­վեց. «­Հա­պա. ո՞ւր, կա­րո՞ղ ա…»:
Ոս­տոս­տա­լով, հա­զիվ վայր չընկ­նե­լով ա­ռաջ վա­զեց ճամ­փով, ձեռ­քերն օ­դում թա­փա­հա­րե­լով կան­չեց, գո­ռաց, որ գա ու մի ա­պա­հով տեղ դնի կա­ցի­նը, հոր ըն­կե­րո­ջը, նրա հի­շա­տա­կը… Մեկ էլ թա­փա­հա­րեց ձեռ­քե­րը, ա­վե­լի բարձր կան­չեց ու հենց այդ պա­հին էլ նկա­տեց, որ տան բա­նա­լի­նե­րը դրված են կաց­նի կող­քին:
Այլևս չկան­չեց, ձեռ­քերն ա­նուժ կախ ըն­կան, ու երբ բարձ­րաց­րեց ար­ցուն­քով լցված աչ­քե­րը, տե­սավ, որ տան դու­ռը բաց է: Կար­ծես կույր ու մութ ակ­նա­խո­ռոչ լի­ներ, որ կո­պեր չու­ներ ու այլևս չէր փակ­վե­լու ու չէր բաց­վե­լու…

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.