«Արա՛, այ ես քո… բերանս եկածը պիտի ասեմ, հա՜: Այ ես քո ալարկոտ, անսիրտ, անջիգյար հերն եմ անիծել: Չէ՛, հերդ ախր ի՞նչ մեղք ունի, հերդ ես եմ, բայց դու ինձ նման չես: Չեմ ասի, թե «գողանովի» ես, չէ՛, մերդ ուրիշի աչք չէր գցի: Նա էդ գործում էնքան ալարկոտ էր, որ իսկի իմ տեղաշորում, իմ ծոցում չէր իրար գալիս, ջարդում ու ջարդվում, էլ ուր մնաց, թե ուրիշի վրա աչք դներ… Չէ՛, ալարկոտ էր, անհավես էր, դինջ ու, ինչո՞ւ չէ, մի քիչ էլ դանդալոշ էր ու դինջ-դանդալոշությամբ կյանքս մաշեց, մահվան դուռը հասցրեց, բայց որոշողը ո՛չ ես էի, ո՛չ էլ ինքը… որոշողը իրեն ինձանից շուտ տարավ: Տարավ ու արդեն քանի տարի մենակ եմ, սև ճռեկի նման մենակ. էս մեծ ու դատարկ տների մեջ: Կնկադ առել ու նստել ես քաղաքում: Չէ՛, ի՞նչ նստել, զոքանչի տանը ապրելը նստել չի, վեր ընկնել է, կտի սպասող հավի նման քջուջ անել է, տված լափից կշտացած շան նման թրև անել է: Շուն շան որդի, տո դրանից էլ վատ է. շունը լափն ուտում ու երբ էլ ուզում է՝ «շնանում է», աքլորը մեկի տեղ տասից քսան կնիկ ունի, քո ունեցած-չունեցածը մեկն է ու էն էլ իմանաս, որ զոքանչիդ ականջը միշտ ննջարանի փակվող դռան չխկոցին ու հետո էլ մահճակալի ճռռոցին է լինելու: Հա՛, ունեցած-չունեցածը էդ մի աղջիկն է, ու նրա վատն էլ, լավն էլ իր հոգով ու սրտով է անցնում: Այնպես որ, ոչ միայն ննջարանում, այլ ընդհանրապես, ինչ որ անում` երկուսի համար ես անում… նայիր, մեջքդ չցավեցնես, աննամուս: Առավոտյան էլ կասի. «Հաց կերեք, գիշերը շատ չարչարվեցիք» և յուղալի ձվածեղը կամ հավի բուդը քո… չէ՜, աղջկա ափսեում կդնի: Կոստյումիդ փոշին դու ես հեռացնելու, հնամաշ կոշիկներդ դու ես մաքրելու ու որպեսզի չուշանաս աշխատանքից, կուզենաս տաքսիով գնալ, բայց երբ ձեռքդ գրպանդ տանես, տեսնելու ես, որ «մոյկա արած է»: Ում կարող ես ինչ ասել: Բակում, դեպի ավտոբուսի կանգառ գնալու ժամանակ պատշգամբում թառած զոքանչիդ սիրամարգաձայնն ես լսելու. «Իրիկունը հաց կբերես»։
Սիրամարգի ձայն լսած կա՞ս, արա՛… Ինքը սիրուն, չնաշխարհիկ, բայց ձայնը չախկալի ճվաղոցից չի տարբերվում: Կինդ էլ մոր քսերոքսն է, ճիշտ նույն սիրամարգը. պեպլած, սիրուն, ուշքումանիկ կլինես մինչև բերան բացելը ու էլ չի թողնի նմուշի համար մի բառ էլ դու ասես: Կխոսի՜, կխոսի ու վերջում էլ. «Վսյո՛»:
…Հայկազի աղջկան ցույց տվեցի, ասացի. «Հարս բեր տուն»: Կնկա` Հռիփսոյի հետ մոտիկություն ունեի, բայց աղջիկն ինձանից չէր: Ասատուրի աղջիկն էլ լավն էր ու լավը, բայց դու` չէ՜, կպար ու կպար կարճ տրուսիկի փողքն ու շորի փեշը մի գծի վրա պահող «բրյուսովցուն»: Հիմի կերա՞ր, չի էլ թողնում գոնե ամիսը… չէ՛, ի՞նչ ամիս, գոնե տարին մի անգամ գաս, պատի տակ ճռեկի նման ծվարած հորդ տեսնես: Մորդ մահվանից հետո քանի՛ տարի անցավ: Մե՜կ… ամոթ քեզ: Երկու… անխիղճ: Երե՜ք… փալասի մեկը: Յո՜թ… ուրացող զավակ:
Հա՛, երկու անգամ եկել ես. մե՛կ մորդ տարուն, մե՛կ էլ ձեր դասարանի՝ դպրոցն ավարտելու չգիտեմ թե քանի ամյակին: Արա՛, բա դու ամոթ չունե՞ս: Տղա՛ ջան, ոչինչ չեմ ուզում: Քո հին շորերը մինչև մահ չեմ էլ հասցնի մաշեմ: Պատերազմի հաշմանդամի թոշակով մի կերպ բավարարվում եմ: Ոչինչ հարկավոր չէ, դատարկ գրպանով արի: Տաքսի նստի ու արի. վարձը կտամ… ետ գնալուդ փողն էլ կտամ: Արա՛, դու ծնողիդ չե՞ս կարոտում: Արա՛, չե՞ս հասկանում, որ թոռներիս համար ուշքս գնում է: Ես դեռ ոչինչ, բայց դու, դո՜ւ… վերջին անգամ ե՞րբ ես թրթնջուկ կերել, խաշամի տակից ջուր խմելը վաղուց մոռացած կլինես: Կնկադ վերցրու, էրեխեքին բերեք, եկեք հանդերը գնացեք, սարերը գնացեք… հա՛, էրեխեքին ծաղիկ քաղելու կուղարկեք ու դուք մի կողմ կթեքվեք, ու քաղաքի ֆիքստուլ կնիկդ թե համաձայնի, կհասկանաս. ճռճռան մահճակալի վրա է սիրտդ հովանո՞ւմ, թե՞ կաղնու կամ հաճարենու բնին նրա մեջքը դեմ արած: Թո՛ւհ, հարամզադա՛, ինչեր եմ ասում… ջահելությունս միտս եկավ, բայց ուր է, թե դու կարողանաս իմ արածի գոնե կեսն անել… Ոչ թե միայն էդ գործում, այլ ընդհանրապես: Լսիր, այլոց նման քեզ տուն-պալատներ չեմ տվել, տակդ թանկանոց մեքենա չեմ դրել, փող տվել ու լավ պաշտոն չեմ առել: Գիտես, որ երբեք մեծ փողեր չեմ ունեցել, գիտես, որ ունենայի նույնիսկ, պաշտոն ու մարդկություն չէի գնի: Գիտես ու պետք է գիտենաս նաև, որ կյանքս ու հոգիս չեմ խնայել քեզ համար, դպրոցում չգիտեմ, թե ովքեր, բայց տան վարժապետդ ես եմ եղել ու ոչ թե 45 րոպեանոց, այլ հավերժական դասեր եմ տվել ազնիվ ու շիտակ ապրելու մասին, հայրենիք սիրելու, հող պաշտելու, ծնող հարգելու, լավն ու մարդկայինը գնահատելու մասին, բայց… Ուրեմն ոչ թե դու վատ աշակերտ ես եղել, այլ ես՝ գեշ ուսուցիչ, և հիմա պատի տակ, անտեր ու դուս ապրելուս մեղավորն էլ դու չես, այլ՝ ես:
Լավ, եղածը եղած է, բայց խնդրանքս էն է, որ էրեխեքին վերցնես ու գաս, գոնե Զատիկին, մայիսի տոներին, Վարդավառին: Ծննդյանս օրը հույս չունեմ, թե կգաս, բայց գոնե մահվանիցս մի քանի օր առաջ արի, երեսդ տեսնեմ, կարոտս առնեմ: Ասում եմ. «Արի՛, արի՛, արի՛»…
Մնամ սպասող՝ ՔՈ ՀԱՅՐ
…Սահմանապահ գյուղ էր, կրակոց էր, կռիվ էր: Աստված ու մեկ էլ գյուղի փոստը տանող-բերող, մի շաբաթ աշխատող, մի շաբաթ վերանորոգվող Ուազիկի վարորդ Վաղինակը կիմանային, թե նամակը քանի օր հետո հասցետիրոջը հասավ:
…Ընտանյոք հանդերձ կարդացին, ճշմարիտ լինելու համար ասենք նաև, որ չնայած վիրավորական պահերին, այնուամենայնիվ հուզվեցին, նույնիսկ զոքանչ խանումը: Այնքան, որ նույնիսկ նախաձեռնություն ցուցաբերեց. «Լսիր, փեսա՛, հերդ ճիշտ բաներ է գրել, զանգեմ պետիդ, իրավունք վերցնեմ. մի երկու օրով գնա: Կարոտներդ կառնեք, համ էլ թուզը արդեն հասած կլինի… Հայրդ միշտ այս օրերին է ուղարկում»:
…Երբ գյուղ հասավ, տեսավ, որ իրենց տան բակում մի քանի ավտոմեքենա կա: Թոնթորեց մի քիչ. «Ա՛յ հեր, չգիտե՞ս, որ զոքանչս ավտո է նվիրել, ինձ համար էլ կայանելու տեղ թողնեիք, էլի: Հետո մեղմացավ. «Նամակում խիստ բաներ էիր գրել, բայց երևում է, որ հեչ էլ չես նեղացել… Ուսանող ժամանակ էլ, հենց ոտքս շեմքից ներս էի դնում, գառ էիր մորթում, քեֆ, ուրախություն սարքում: Չգիտեմ էլ, թե ումից ես իմացել գալուս մասին, բայց ինչպես երևում է, ներսում արդեն պատրաստ է կերուխումի սեղանը»:
…Պատշգամբում խմբված մարդկանցից երկուսը դիմավորելու նման առաջ եկան. «Տղան դո՞ւ ես»: «Ես եմ, ուրիշ զավակ չունի, իսկ դո՞ւք…»:
Արտակարգ իրավիճակների փրկարար ջոկատի աշխատողներ էին: Լուսվարդը, երկու օր տեսնելով, որ հարևանը չի երևում, չկարողանալով բացել փակ դուռը, զանգահարել էր նրանց:
…Հոգեհացի արարողությունը դպրոցի տնօրեն Ավագյանն էր ղեկավարում: Միակ զավակի՝ որդու կենացն էլ խմեց. «Խելացի, ուշիմ աշակերտ էր, գերազանց գնահատականներով ավարտեց: Շնորհքով մարդ է դարձել… փառք Աստծո, տան դուռը չի փակվի, օջախի ծուխը չի մարի»:
…Դպրոցն ավարտել ու քաղաք էր գնացել: Մի քիչ պտտվեց գյուղամիջյան փողոցներում… չէ՛, ի՞նչ փողոց, սա հո քաղաք չի, այստեղ ճամփա ու կածան է: Ճամփաներից մեկն էլ քեռու տուն տարավ: (Լավ է, չէր մոռացել): Քեռու տանը գիշերեց, հաջորդ կեսօրին եկավ, նստեց բակի կոճղաթոռներից մեկին, ձեռքի կացինն էլ իշոտնուկ սեղանին դրեց: Հարևանուհի Լուսվարդը հարցական նայեց նրան:
– Գետաբերանի այգում մի քանի ծառ կտրեցինք: Սմբատ քեռին ասում է, որ չեն մշակվել ու չորացել են: Ձմեռվա վառելիք կլինի:
– Հա՛, էդպես է… ծառը չմշակվի, մարդն էլ չխնամվի՝ կչորանան… Կոֆե կուզե՞ս:
– Չէ՛:
– Ձմեռվա վառելի՞ք… Հա՛, մեծ տներ են, առանց վառելիքի չի լինի, կմրսեք: Երեխաներդ քանի՞սն են… Մասուրի թեյ էլ կա:
Չպատասխանեց, բայց մասրենին իր ճերմակ վարդերով, կեռ փշերով ձգեց, քաշեց ու հուշերի ծոցը տարավ… Նրան առաջին անգամ Խաչքարասարի լանջին տեսավ: Հագին մասրենու վարդերի գույնի շոր էր, մազին՝ մասուրի նման կարմիր ժապավեն, ժպիտը մասրենու վարդակոկոն էր, հայացքը՝ ծակող փուշ…
…Աղջկա խեղդող ծկլտոցը մոշահավի ճիչին խառնվեց, հագի ճերմակաշորը ճմրթած, թերթաթափ ծաղիկ էր արդեն, մի անկյունում՝ կարմիր մասուրի նման, հանց նորաբաց վերք, լերդացած արյուն: Ո՛չ լալիս էր, ո՛չ էլ բողոքում, միայն երբ բարձրացավ պառկած, ապա ծնկած տեղից, թափ տվեց շորի ծաղկափոշին ու՝ մեն-մի հատիկ բառ. «Դահիճ»:
Հետո էլի չբողոքեց, ոչ ոքի ոչինչ չասաց, բայց մոտ չթողեց, միայն մասրենու փշի նման ծակող հայացք ու հազիվ բացած շուրթերի արանքից պոկված ինչ-որ բառեր:
Խոտորազրույցով քեռակնոջից իմացավ, որ այդպես էլ չի ամուսնացել, վերցրել է ավտովթարից մահացած քրոջ երեխային ու ապրում է նրա հետ: Այնքան էր ուզում տեսնել, բայց ո՞վ կթողներ, ինչպե՞ս, որտե՞ղ…
Էլի ու էլի հուշեր. թախտին դարսած մեծ փետրաբարձերի ու թոնրահացի նման տաք տեղաշորի ծալքերից ելնող, հնձած խոտի բուրմունքի հետ պարուրվող, բարձր, մրոտված առաստաղի ներքո մոլորված պատկերներ: Հարկավոր էր ետ չգնալ, մնալ ու համբառնել երեկը, անցյալը, քայլել մանկության կածաններով. աչքերը փակ, ազատ, անվախ, անկաշկանդ: Կածանները գեշ տեղ չեն տանի, կածաններն ուր էլ տանեն, վերջում ծաղկախայտանք դաշտեր են ու քնքշագիրկ լանջեր… ու անպայման նաև մասրենու մոտ կտանեն, պայծառ ճերմակությամբ ու կարմիր թախիծով մասրենու մոտ: Հուշերի կածանը դեռ մասրենուն չէր հասել, երբ հնչեց հեռախոսը:
Զոքանչն էր կամ կինը: «Ալո» պատասխանի մեջ նույնիսկ անթաքույց զայրույթ կար, զղջացողի մրմուռ և հավերժ կորցրածի կսկիծ: Ձայնը բարձրացրեց նույնիսկ, ու որ Լուսվարդը չլսի, ելավ կոճղից ու բակի մյուս ծայրը գնաց:
…Հաջորդ օրը, վաղ առավոտյան ավտոմեքենայի բեռնախցի մեջ դրեց խոշոր-խոշոր թզերով լի դույլերը: Լուսվարդը մտածեց, որ առավոտ կանուխ քաղել ու հավանաբար քեռու տուն է տանում: Ծառի վրա իրեն էլ էր բաժին թողել: Երբ մեքենան շարժվեց, Լուսվարդը նկատեց, որ կացինը իշոտնուկի վրա է մոռացել: Հողը թեթև լինի, լուսահոգին գյուղի ամենալավ փայտագործն էր, հմուտ վարպետ: Սիրով, էդ կացնի սայրով ու բազուկների ուժով էր հիմնել, տաշել, սրել-կոկել, իստակել ու կառուցել էս օջախը: Դեռ փոշեամպված ճամփին էր նայում, տեսավ, որ ավտոմեքենան դեպի քեռու տուն չթեքվեց. «Հապա. ո՞ւր, կարո՞ղ ա…»:
Ոստոստալով, հազիվ վայր չընկնելով առաջ վազեց ճամփով, ձեռքերն օդում թափահարելով կանչեց, գոռաց, որ գա ու մի ապահով տեղ դնի կացինը, հոր ընկերոջը, նրա հիշատակը… Մեկ էլ թափահարեց ձեռքերը, ավելի բարձր կանչեց ու հենց այդ պահին էլ նկատեց, որ տան բանալիները դրված են կացնի կողքին:
Այլևս չկանչեց, ձեռքերն անուժ կախ ընկան, ու երբ բարձրացրեց արցունքով լցված աչքերը, տեսավ, որ տան դուռը բաց է: Կարծես կույր ու մութ ակնախոռոչ լիներ, որ կոպեր չուներ ու այլևս չէր փակվելու ու չէր բացվելու…
