ԹԱՏՐՈՆԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԱՆԿԵՂԾ ԻՆՔՆԱԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ ՀԻՄՔՈՎ / Աե­լի­տա ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ

 

Լույս է տե­սել հայ թատ­րո­նի պատ­մութ­յան լա­վա­գույն գի­տակ, ՀՀ ԳԱԱ թղթա­կից ան­դամ Հեն­րիկ Հով­հան­նիս­յա­նի «­Դե­րա­սա­նի ինք­նա­ճա­նա­չու­մը» էս­սեն (163 էջ), ո­րը ըստ էութ­յան նո­րա­րա­րա­կան շնչով ներ­կա­յաց­նում է XX դա­րի երկ­րորդ կե­սի հայ եր­կու նշա­նա­վոր բե­մադ­րիչ­նե­րի՝ Վար­դան Ա­ճեմ­յա­նի և Ար­մեն Գու­լակ­յա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան սկզբունք­ներն ու ա­պա­գա դե­րա­սա­նին պատ­րաս­տե­լու մե­թոդ­նե­րը:
Էս­սեի կենտ­րո­նում հենց ին­քը՝ Հեն­րիկ Հով­հան­նիս­յանն է, որն ան­կեղծ ու վա­րա­կիչ ձևով պատ­մում է ման­կութ­յան տա­րի­նե­րից մինչև ե­րի­տա­սար­դութ­յուն դե­պի թատ­րոնն ու­նե­ցած ար­տա­սո­վոր մղու­մը և մեկ­նա­բա­նում, թե ինչ­պես ա­վար­տե­լով բու­հը որ­պես դե­րա­սան, դար­ձավ թա­տե­րա­գետ:
Պա­տու­մը սկսվում է Նաի­րի Զար­յա­նի «­Փոր­ձա­դաշտ» պիե­սի՝ Վար­դան Ա­ճեմ­յա­նի բե­մադ­րութ­յամբ, երբ ին­քը 17 տա­րե­կան էր, ու հայ թատ­րո­նը մտել էր իր էութ­յան մեջ որ­պես հա­վեր­ժո­րեն ու­ղեկ­ցող եր­ևույթ:
Էս­սեն ու­նի բո­վան­դա­կա­յին բա­ժա­նում՝ ըստ նյու­թի հինգ մա­սե­րի, սա­կայն ի­րա­կա­նում դրանք երկ­մաս են՝ ա) Վար­դան Ա­ճեմ­յան ու­սու­ցի­չը, բե­մադ­րի­չը, մար­դը, ար­վես­տի և­ ու­սուց­ման նրա սկզբունք­նե­րը, և բ) Ար­մեն Գու­լակ­յա­նը նույն թվարկ­ված ո­լորտ­նե­րում, սա­կայն բո­լո­րո­վին այլ մո­տե­ցում­նե­րով:
Հայ թատ­րո­նի եր­կու մե­ծե­րին ա­շա­կեր­տած ա­պա­գա դե­րա­սանն ան­ցել է երկ­վութ­յան խիստ ու տան­ջա­լի ճա­նա­պարհ, ո­րի ըն­թաց­քում ճա­նա­չել ու գտել է ի­րեն ոչ որ­պես դե­րա­սան, այլ որ­պես կա­տար­յալ թա­տե­րա­գետ՝ գի­տե­լիք­նե­րի մեծ պա­շա­րով ու ան­ձան­ձիր գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան աշ­խա­տանք կա­տա­րե­լու մեծ մղու­մով:
Ըն­թեր­ցո­ղի աչ­քե­րի ա­ռաջ հառ­նում են ե­րեք նշա­նա­վոր բե­մադ­րիչ­ներ՝ Ս­տա­նիս­լավս­կի, Ա­ճեմ­յան, Գու­լակ­յան: Ա­ռա­ջի­նը հա­մաշ­խար­հա­յին հռչա­կով, եր­կու­սը հայտ­նի նախ­կին Խորհր­դա­յին Միութ­յան մեջ և հա­մա­հայ­կա­կան եր­ևույթ դար­ձած:
Էս­սեն մա­սամբ քննում է Ս­տա­նիս­լավս­կու «սիս­տե­մի» ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­նե­րը և ն­կա­տում, թե այդ «սիս­տեմն» էլ կա­տար­յալ չէր:
Գիր­քը փաս­տում է, թե որ­քան կար­ևոր է բու­հա­կան ու­սու­ցա­նո­ղի ազ­դե­ցութ­յու­նը իս­կա­կան պրո­ֆե­սիո­նա­լիզմ ձևա­վո­րե­լու գոր­ծում, ո­րը չա­փա­զանց հե­ռու պետք է լի­նի գա­վա­ռա­կա­նութ­յու­նից, դի­լե­տան­տիզ­մից, կա­ղա­պա­րից: Գր­քում կան հե­տաքր­քիր կեն­սագ­րա­կան ման­րա­մաս­ներ նշա­նա­վոր դե­րա­սան­ներ Ար­մեն Ջի­գար­խան­յա­նի, Խո­րեն Աբ­րա­համ­յա­նի, Գալ­յա Նո­վեն­ցի մա­սին: Ա­ճեմ­յա­նի կար­ծի­քով՝ «­Թատ­րո­նը մարդ­կա­յին կեն­դա­նի վար­քագծի ար­վեստն է»: Ա­ճեմ­յա­նը կեն­դա­նի ու ան­հան­գիստ ձևով փոր­ձե­րի ժա­մա­նակ շա­րու­նակ թե­լադ­րում էր դե­րա­սա­նին՝ ինչ ա­նել: Ինչ­պես Հայ­կու­հի Գա­րա­գաշն էր ա­սում. «­Փայ­տը կվերց­նի ձեռ­քը, մեկ էլ տե­սար փայ­տից դե­րա­սան դուրս ե­կավ» (էջ 25):
Պարզ­վում է, մեր մե­ծե­րը՝ Վա­ղարշ Վա­ղարշ­յան, Հ­րաչ­յա Ներ­սիս­յան, Վահ­րամ Փա­փազ­յան, եր­բեմն ի­րար նկատ­մամբ ու­նե­ցած գնա­հա­տա­կան­նե­րում ա­ռա­վել ինք­նա­կենտ­րոն են ե­ղել:
Փա­փազ­յա­նի կար­ծի­քով, ե­թե Վար­դան Ա­ճեմ­յա­նի ռե­ժի­սու­րա­յում ե­ղել են թե­րութ­յուն­ներ, ա­պա պատ­ճա­ռը՝ «­Մար­դը Եվ­րո­պա չի տե­սել, ե­թե տե­սած լի­ներ…» (էջ 44): Հ. Հով­հան­նիս­յա­նը փաս­տում է, թե ինչ­պես «­Սի­րա­նո դը Բեր­ժե­րակ» ներ­կա­յա­ցու­մը ձա­խող­վել է ռուս ռե­ժի­սո­րի թե­րաց­ման պատ­ճա­ռով. նա մի­զանս­ցեն դնել չգի­տեր:
Էս­սեն փաս­տում է, որ «պրո­վի­ցիա­լիզմն աշ­խար­հագ­րա­կան հաս­կա­ցութ­յուն չէ, կա­րե­լի է գտնել նաև Եվ­րո­պա­յի բուն կենտ­րո­նում» (էջ 47):
Գր­քի խիստ ու­շագ­րավ հատ­ված­նե­րից է Ֆ­րան­սիա­յից ե­կած Մադ­լեն դե­րա­սա­նու­հու մե­նա­թատ­րո­նը, որն ապ­շեց­րել է Սուն­դուկ­յա­նի թատ­րո­նում նստած ար­վես­տի գի­տակ­նե­րին՝ ֆրան­սիա­կան դա­սա­կան­նե­րի պիես­նե­րից ա­ռան­ձին կտոր­նե­րի գե­րա­զանց մարմ­նա­վոր­մամբ: Ն­րա մա­սին Փա­փազ­յանն ա­սել է. «­Փա­րի­զից մի կին էր ե­կել: Դուք տե­սա՞ք այդ կնո­ջը: Չեմ կա­րո­ղա­նում մո­ռա­նալ» (էջ 52):
«­Թատ­րո­նի մար­դը և բե­մում գոր­ծե­լու գի­տութ­յու­նը» բա­ժինն ամ­բող­ջութ­յամբ նվիր­ված է Ար­մեն Գու­լակ­յա­նին և գր­քի հե­ղի­նա­կի ան­ցած դե­րա­սա­նա­կան դպրո­ցը բա­ցա­հայ­տե­լուն ու մեկ­նա­բա­նե­լուն: Գու­լակ­յա­նը, ի հա­կադ­րութ­յուն Ա­ճեմ­յա­նի, ե­ղել է խիստ ճշտա­պահ: Եվ նրա ղե­կա­վա­րած կուրսն աշ­խա­տել է ժա­մա­ցույ­ցի պես: Նա շատ է կար­ևո­րել ա­պա­գա դե­րա­սա­նի կար­դա­ցած ու զար­գա­ցած լի­նե­լը: Ու­սա­նող­նե­րը քննար­կում էին ի­րենց կա­տա­րե­լիք դե­րե­րը, և դ­րան մաս­նակ­ցում էր ողջ կուր­սը՝ ան­կախ նրա­նից, թե ու­սա­նողն ընդգրկ­ված է պիե­սում, թե՝ ոչ: Գր­քում ներ­կա­յաց­ված են մի շարք հայ­կա­կան, ռու­սա­կան պիես­նե­րի գու­լակ­յա­նա­կան նա­խա­պատ­րաս­տում­նե­րը ու­սա­նող­նե­րի հետ՝ մինչև բեմ բարձ­րա­նա­լը. «Ոչ միա­գիծ պահ­ված­քի ու գոր­ծե­լա­կեր­պի օ­րի­նա­կը մեր բե­մում ի­րա­կա­նաց­նում էր Գու­լակ­յա­նի ա­մե­նա­հա­վա­տա­րիմ ա­շա­կեր­տը՝ Խո­րեն Աբ­րա­համ­յա­նը» (էջ110):
Գու­լակ­յա­նը բա­ցատ­րել է, թե որ­քան մեծ տար­բե­րութ­յուն է տես­նում ին­քը Անդ­րեաս Տեր-­Մա­րուք­յա­նի Խա­չա­տուր Ա­բով­յա­նի ար­ձա­նի և Պ­լա­նի գլխին կանգ­նած ա­վե­լի ուշ կերտ­ված ար­ձա­նի միջև:
Մեծ բե­մադ­րի­չը ե­րիցս ճիշտ էր, երբ հա­մոզ­ված պնդում էր, թե մար­դու մատ­նե­րը ևս խո­սում են: Այս ա­ռու­մով հի­շենք Վահ­րամ Փա­փազ­յա­նի «­Հե­տա­դարձ հա­յաց­քից» մի նկա­տում. «Եվ ես Լե­նինգ­րա­դի հան­դի­սա­տե­սի ա­ռաջ Համ­լե­տի կեր­պա­րով դուրս գա­լուց ա­ռաջ փոր­ձե­ցի խո­սել հան­դի­սա­տե­սի հետ և ձեռ­քե­րի լեզ­վով» (տե՛ս Վ. Փա­փազ­յան, Հե­տա­դարձ հա­յացք, 2, Եր., 1981, էջ 167):
Խիստ կար­ևոր է էս­սեում ե­ղած գու­լակ­յա­նա­կան հետև­յալ միտ­քը. «­Դե­րա­սա­նը բեմ մտավ, ար­տա­սա­նեց մեկ-եր­կու նա­խա­դա­սութ­յուն, ան­մի­ջա­պես կեր­ևա, թե քա­նի գիրք ու­նի կար­դա­ցած: Բե­մա­կան խոս­քի վար­ժութ­յուն­նե­րը ձեզ ո­չինչ չեն կա­րող տալ, ե­թե դուք կար­դա­ցած մարդ չեք» (էջ 118):
Էս­սեն տե­ղե­կաց­նում է, որ Գու­լակ­յա­նը մտե­րիմ հա­րա­բե­րութ­յուն­ներ է ու­նե­ցել Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցի հետ, և ն­րա տա­նը պահ­վել է հան­ճա­րի մի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն՝ հան­ճա­րի ձե­ռագ­րով գրված:
Գու­լակ­յա­նը Հով­հան­նիս­յա­նին և մ­յուս ու­սա­նող­նե­րին սո­վո­րեց­րել է լուրջ չըն­դու­նել թե­կուզ «ա­մե­նա­հե­ղի­նա­կա­վոր գո­վես­տը» (էջ 126):
Գր­քի վեր­ջին հատ­վա­ծը նվիր­ված է Ս­տա­նիս­լավս­կու «սիս­տե­մին»՝ վեր­ջի­նիս հետ­ևորդ­նե­րին ու քննա­դատ­նե­րին:
Ե­թե Ս­տա­նիս­լավս­կու «սիս­տե­մը» տե­սա­կան ու գրքա­յին է, ա­պա հայ եր­կու բե­մադ­րիչ­նե­րի­նը՝ գործ­նա­կա­նում կի­րա­ռա­կան, նաև բա­վա­կա­նին տար­բեր: Այդ սիս­տե­մի արդ­յուն­քում Ար­մեն Գու­լակ­յա­նի ե­ռան­դուն, պրպտող, ըն­թեր­ցող, տե­սա­կա­նո­րեն թա­տե­րա­կան միտ­քը ընդ­հան­րաց­նող, լայն հե­տաքրք­րութ­յուն ու­նե­ցող սա­նը դե­րա­սա­նից վե­րած­վեց թա­տե­րա­կան քննա­դա­տի և­ ոչ միայն հայ, այլև հա­մաշ­խար­հա­յին թատ­րո­նի գի­տա­կի:
Հեն­րիկ Հով­հան­նիս­յա­նի «­Դե­րա­սա­նի ինք­նա­ճա­նա­չու­մը» էս­սեն իս­կա­կան նվեր է թատ­րո­նը և կի­նոն որ­պես մաս­նա­գի­տութ­յուն ընտ­րած ու­սա­նող­նե­րի հա­մար:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.