Հ­րաչ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ / ԵՍ ԿԲՌՆԵՄ ՁԵՌՔԴ ՈՒ ԿՆՍՏԵՄ ԿՈՂՔԻԴ

Հրաչ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ
– ­Դու մե­նակ չես,- ա­սա­ցի նրան,- ես կբռնեմ ձեռքդ ու
կնստեմ կող­քիդ։
­Հայր ԱՆՏՈՆԻ ՍՈՒՐՈԺՍԿԻ
Ես նրան հի­վան­դա­նոց բե­րե­լիս չտե­սա։ ­Տե­սա երկ­րորդ օ­րը։ Ամ­բող­ջո­վին սպի­տակ­նե­րի մեջ էր, վի­րա­կապ­ված, փող­րակ­նե­րով ու քու­ղե­րով պա­տած։
– ­Ֆոս­ֆո­րա­յին ռում­բից է այր­վել,- ա­սաց գլխա­վոր բժիշ­կը, վի­ճա­կը հա­մար­յա ան­հու­սա­լի է, մոտ վաթ­սուն տո­կոս այր­վածք ու­նի, շնչու­ղի­նե­րի վնա­սում։ ­Բայց այ­սօր գի­տակ­ցութ­յան է ե­կել…
Ես ա­ռա­վոտ­յան հա­մայ­ցի ժա­մա­նակ տե­սա նրան։ ­Չէր տնքում, չէր բո­ղո­քում, չէր խո­սում, պառ­կած էր լուռ։ ­Կա­թո­ցի­կից դե­ղը կա­թիլ-կա­թիլ լցվում էր ե­րակ­նե­րի մեջ։ ­Դե­ղը բու­ժո՞ւմ էր, թե՞ ար­դեն ան­կա­րող էր որ­ևէ կերպ օգ­նել, չեմ կա­րող ա­սել։ Առն­վազն մի քա­նի օր էր պետք հաս­կա­նա­լու հա­մար՝ դրա­կան դի­նա­մի­կա կա, թե՞ չէ։
– Ե­րի­տա­սարդ տղա է՝ տաս­նի­նը տա­րե­կան, այս­տեղ ոչ մի հա­րա­զատ չու­նի,- գլխա­վոր բժշկի ա­սա­ծը հի­վան­դա­սեն­յակ տա­նող ճա­նա­պար­հին լրաց­րեց բուժ­քույ­րը,- ծնող­նե­րը ­Ռու­սաս­տա­նում են։ ­Չի ու­զում, որ կան­չեն։ Ա­սենք, ե­թե նույ­նիսկ կան­չեն էլ, չեն կա­րո­ղա­նա գալ՝ աշ­խար­հում քո­վիդ է։ Աշ­խար­հի ի՞նչ ցավն է, թե ­Հա­յաս­տա­նում պա­տե­րազմ է, թե մի զին­վոր վառ­վել է ար­գել­ված ռում­բի կի­րա­ռու­մից, իսկ ծնող­նե­րը…
– Ծ­նող­ներն իս­կի չգի­տեն էլ է­րե­խի վի­ճա­կի մա­սին,- կող­քիցս քայ­լե­լով ա­սում է բուժ­քույ­րը, և­ ես մտքիս մեջ զար­մա­նում եմ, թե նա այդ­քան տե­ղե­կութ­յու­նը որ­տե­ղի՞ց գի­տի։
­Զին­վո­րը մե­նակ է պա­լա­տում։ Ս­պի­տակ են պա­տե­րը, սպի­տակ է ան­կո­ղի­նը, սպի­տակ են շնչա­ռութ­յան փող­րակ­նե­րը, սպի­տակ են դե­ղի ցե­լո­ֆա­նե պար­կե­րը։ «Էս­քան սպի­տա­կը աչք ցա­վեց­նող է,- մտա­ծում եմ,- էս­քան սպի­տակն էլ բա­նի նման չէ։ Ե­թե իմ կամ­քը հարց­նող լի­ներ, գո­նե մի քա­նի ու­րիշ գույն էլ կա­վե­լաց­նեի սեն­յա­կում։ Ա­սենք մար­դը էս­տեղ պառ­կեց մի ա­միս, ա­ռող­ջա­ցավ ու տուն գնաց, հե­տո ամ­բողջ կյան­քում ե­թե չա­տի էլ, ան­պայ­ման վե­րա­պա­հում կու­նե­նա սպի­տակ գույ­նի նկատ­մամբ»։
­Մո­տե­նում եմ, զննում սար­քե­րի ցուց­մունք­նե­րը։ Ոչ մի մխի­թա­րող բան չկա։ ­Վի­րա­կապ­ված է զին­վո­րի ոչ միայն գլու­խը, այլև դեմ­քը։ ­Միայն աչ­քե­րի տեղն է բաց և ­բե­րա­նի խո­ռո­չը։ ­Տես­նում եմ՝ աչ­քե­րը թար­թում է, աչ­քե­րի մեջ կեն­սա­կան ցոլք չկա, բայց կեն­դա­նի են։
– Ո՞նց ես,- ձայ­նիս ար­հես­տա­կան ա­ռույ­գութ­յուն տա­լով հարց­նում եմ նրան,- ես քեզ բու­ժող բժիշկն եմ, ծա­նո­թա­նանք, ա­նունս ­Հայկ է։
Թթ­ված­նի խո­ղո­վա­կը ա­ռողջ ձեռ­քով ետ է տա­նում բե­րա­նից։
– Ես շար­քա­յին Ար­թուրն եմ,- ա­սում է մի կերպ։
­Բուժ­քույրն ու­րա­խա­նում է, որ նա խո­սում է։
– Էս ի՞նչ լավ է, որ խո­սեց, բժի՛շկ,- հա­մար­յա հրճվում է։
– Ա­սում ես է­սօր ո՞նց ես, Ար­թո՛ւր ջան,- հարց­նում եմ նո­րից։
– Ես այս գի­շեր մեռ­նե­լու եմ,- ա­սում է նա հա­վա­սար ձայ­նով։ Ես նման հայ­տա­րա­րութ­յան չէի սպա­սում։ Ա­նակն­կա­լի եմ գա­լիս մի քա­նի վայրկ­յան։
­Չեմ ա­սում. «­Չէ՛, նման բան լի­նել չի կա­րող»,- քա­նի որ տես­նում եմ վի­ճա­կը, բո­լոր տվյալ­ներն ա­սում են, որ ե­թե ապ­րի, հրաշք կլի­նի։
– ­Մահ չկա,- ա­սում եմ,- համ էլ մե­նակ հո դու չե՞ս, բո­լոր մար­դիկ էլ մեռ­նե­լու են։ Աշ­խար­հում չկա մի մարդ, որ ապ­րի ու մահ չճա­շա­կի։ Էս պա­տե­րազ­մում հա­մար­յա չորս հա­զար զոհ ենք տվել։ Ա­վե­լի լավ է, քեզ հա­վա­քես, ապ­րես,- հա­մո­զում եմ։
– Ա­սում ես՝ բո­լորն էլ մեռ­նում են։ ­Ճիշտ է,- հո­գոց է հա­նում նա,- բայց ես շատ ե­րի­տա­սարդ եմ, հա­մար­յա կյանք չեմ տե­սել։ ­Համ էլ բո­լո­րը ինձ հա­մար ու­րիշ են, իսկ «ես»-ը իմ անձն է ախր։
– Ու­րեմն քո կյանքն այդ­քանն է լի­նե­լու, ու­րեմն Աստ­ված քեզ շուտ է տա­նում, որ կյան­քի տաղ­տու­կից ու տան­ջան­քից ա­զա­տի։ ­Բայց դու դի­մադ­րիր, մի՛ մե­ռի։ Ես քեզ կօգ­նեմ, որ ա­ռող­ջա­նաս, բայց դու պի­տի ու­զես, շատ պի­տի ու­զես։
– Է, չեմ ու­զում, որ շուտ տա­նի, բայց գի­տեմ, որ պի­տի մեռ­նեմ,- ա­սում է հա­մոզ­ված,- ես ու­զում եմ սի­րել, ու­զում եմ մի լավ հար­բել, ու­զում եմ ավ­տո քշել ու խե­լա­գար ա­րա­գութ­յամբ սլա­նալ աշ­խար­հի բո­լոր ճա­նա­պարհ­նե­րով… Էն աղջ­կա՝ անձր­ևից թրջված մարմ­նին կպած հա­գուս­տը աչ­քիցս չի հե­ռա­նում։
Ա­սում ու լռում է։ ­Չեմ հարց­նում՝ ինչ աղ­ջիկ, ե­թե հարկ հա­մա­րի՝ կպատ­մի։ ­Բուժ­քույ­րը զար­մա­ցել է։ ­Նա իր եր­կար աշ­խա­տան­քի ըն­թաց­քում շատ մեռ­նող­ներ է տե­սել, շա­տե­րին է ճա­նա­պար­հել այն աշ­խարհ, բայց այս­պի­սի բան չի տե­սել։
­Փոր­ձից գի­տեմ, որ նույ­նիսկ փոքր ե­րե­խա­նե­րը մահ­վան մո­տի­կութ­յունն զգա­լով հա­սու­նա­նում, մի տե­սակ ու­րիշ են դառ­նում։ ­Զին­վո­րը տաս­նի­նը տա­րե­կան է, բայց տա­րօ­րի­նակ լի­նե­լու չափ հա­սուն ու սա­ռը դա­տո­ղութ­յուն ու­նի։ ­Մահն ստի­պում է կյան­քին ու­րիշ աչ­քով նա­յել։
Ար­թու­րը բե­րա­նով որ­սում է թթված­նի խո­ղո­վա­կը, մի քա­նի կում է ա­նում ու դի­մում է ինձ.
– ­Դու քա­նի՞ ան­գամ ես մե­ռել, որ գի­տես։ Ի՞նչ գի­տես, ի՞նչ կա մա­հի էն կող­մում, որ վստահ ա­սում ես՝ մահ չկա։
– ­Չեմ մե­ռել, բայց այ­սօր­վա գի­տութ­յունն ա­պա­ցու­ցում է մար­դու հո­գու ան­մա­հութ­յու­նը։
Տ­ղան չվի­ճեց, միայն տնքաց, թե.
– ­Գի­տութ­յու­նը… գի­տութ­յան հա­մար ա­պա­ցույց­ներ են պետք, իսկ նման բա­նե­րը հա­վա­տա­լով կամ չհա­վա­տա­լով են լի­նում։
– ­Չե՞ս հա­վա­տում Աստ­ծո գո­յութ­յա­նը։
– ­Հա­վա­տում եմ, բայց և՝ կաս­կա­ծում եմ։ ­Տե՛ս ինձ։ ­Բա ես Աստ­ծուն ի՞նչ էի ա­րել, որ էս տա­ռա­պան­քը տվեց։ ­Վի­րա­վոր­վել էլ կա, վի­րա­վոր­վել էլ։ ­Ֆոս­ֆո­րով վառ­վե­լը սար­սա­փե­լի բան է, չէ՞։ Աստ­ված թե տա­նե­լու էր, մի քիչ հեշտ տա­ներ, է­լի։ ­Թե չէ, հա­վա­տա­լը հա­վա­տում եմ։ ­Կա՞ մե­կը, որ էս պա­տե­րազ­մին մաս­նակ­ցել է ու Աստ­ծուն չի հա­վա­տում։
– Որ հա­վա­տում ես, ու­րեմն մտա­ծիր, որ ­Նա քեզ չի պատ­ժում, այլ տան­ջանք­նե­րից ա­զա­տե­լու հա­մար է տա­նում Իր մոտ։
– ­Հա­վա­տա­ցի,- ոչ այն է ձեռ ա­ռավ, ոչ այն է հաս­տա­տեց։
– ­Մեռ­նե­լը դժվա՞ր է,- չգի­տես ին­չու հարց­նում եմ։ ­Մեջս մի վայրկ­յան գլուխ է բարձ­րաց­նում հե­տա­զո­տո­ղը։ Ա­սում եմ ու զղջում։ ­Պե՞տք էր այս ե­րի­տա­սարդ, հա­մար­յա կյանք չճա­շա­կած տղա­յին այդ հար­ցը տալ։
– ­Գու­ցեև դժվար չէ, բայց վա­խե­նում եմ,- մի քիչ մտա­ծե­լուց հե­տո պա­տաս­խա­նում է նա։ ­Խո­սե­լը դժվար է նրա հա­մար, գի­տեմ։
– ­Մի՛ վա­խե­նա,- հույս տվե­ցի,- մի՛ վա­խե­նա։
– Ա­սե­լով չէ, մեռ­նո­ղը ես եմ ախր։ ­Բա մար­դու մոտ մե­կը չլի­նի՞, որ վեր­ջին պա­հին զգա՝ հա­վա­տա­րիմ հո­գի կա մո­տը։
– ­Բա ես ի՞նչ եմ։
– Ու­զում ես հա­վա­տաց­նել, որ դու ինձ մոտ կնստես այն­քան, մինչև հո­գիս տա՞մ։
– Իսկ ին­չո՞ւ չէ։
– ­Դու ու­րիշ գործ չու­նե՞ս։
– Ու­նեմ, այն էլ ինչ­քան, բայց կնստեմ մոտդ։
– ­Հի­մա չէ, գի­շե­րը,- ա­սաց զին­վո­րը՝ ան­կող­նու մեջ մի կերպ շարժ­վե­լով։ Ն­րա այր­վածք­ներն ու­նե­ցո­ղի հա­մար ե­րեք օր ապ­րե­լը հրաշ­քի պես բան էր։ Լ­ռեց մի քիչ, հե­տո է­լի խո­սեց, այս ան­գամ՝ տնքա­լով.
– Ա­սենք մոտս նստե­ցիր, ի՞նչ։
Լ­ռե­ցի։ Չ­գի­տեի ինչ ա­սեի։ Երբ ու­զում էի հի­վան­դա­սեն­յա­կից դուրս գալ, տնքաց.
– Ս­պա­սիր։
­Կանգ­նե­ցի, նո­րից ետ ե­կա։
– ­Մորս ու հորս բան չա­սեք։ ­Մայրս ի­մա­նա՝ կգժվի։ ­Մեկ է, ի­մա­նա­լու է, մեկ է, լաց է լի­նե­լու, մեկ է, իմ մա­հից հե­տո ծնող­ներս այլևս կյանք չեն ու­նե­նա­լու, բայց թե­կուզ մի օր, մի քա­նի ժամ էլ ուշ ի­մա­նան, է­լի բան է։
Ե­կավ գի­շե­րը։ Ե­կա, նստե­ցի մո­տը։ ­Հարց­րե­ցի՝ ո՞նց ես։
– Ա­սե­ցի՝ մեռ­նե­լու եմ։
Լ­ռե­ցինք։ Ես նստել էի մահ­ճա­կա­լի կող­քի ա­թո­ռին ու լռում էի նրա հետ։
– Ե­կել ես՝ հո­գիս առ­նե՞ս,- տխուր կա­տա­կեց Ար­թու­րը։
– Ե­թե այդ­պես ես մտա­ծում, գնամ,- տե­ղից ե­լա ես։
– Իս­կի հա­նա­քի չես դի­մա­նում, բժի՛շկ,- ա­սաց։
Է­լի լռե­ցինք։
– ­Բա ա­սենք ես ընկ­նեմ մո­ռա­ցութ­յան մեջ, ո՞նց կի­մա­նամ, որ կող­քիցս չես հե­ռա­ցել,- է­լի ճշտեց։
– Ա­րի այս­պես ա­նենք։ Ես կնստեմ, դու քո ա­ռողջ ձեռ­քով կբռնես ձեռքս ու կպատ­մես՝ ինչ ու­զում ես։ ­Կու­զես, քո զգա­ցո­ղութ­յուն­նե­րի մա­սին կխո­սես, կու­զես, քո կյան­քից կպատ­մես, կու­զես, մտա­ծածդ կար­տա­հայ­տես։ Ինչ հարկ կհա­մա­րես։ Իսկ երբ ար­դեն խո­սել չես կա­րո­ղա­նա, ձեռքս կսեղ­մես, որ­պես­զի հա­մոզ­վես, որ քո կող­քին եմ, իսկ երբ այդ էլ չկա­րո­ղա­նաս, ես կհաս­կա­նամ, որ գնա­ցել ես։
Ար­թու­րը նո­րից բե­րա­նից ետ հրեց թթված­նի փող­րա­կը։
– Լ­սիր, բժի՛շկ, թթվա­ծին շնչե­լու ու­րիշ բան չու­նե՞ս։
– Ին­չի՞։
– ­Սա խո­սե­լուն խան­գա­րում է։
– ­Լավ,- ա­սում եմ, տե­ղից ել­նում, թթված­նի փող­րակն անց­կաց­նում քթի տա­կով։
– ­Լա՞վ է,- հարց­նում եմ։
– Էս­տեղ լավ բան չկա, հի­մա ինձ հա­մար ա­մեն բան վատ է, բայց սա ա­վե­լի հար­մար է։ Էլ խո­սե­լուն չի խան­գա­րում։
Լ­ռում է մի քիչ, հե­տո ա­սում է մի քիչ ա­մա­չե­լով.
– Ախր քո ժա­մա­նա­կը խլում եմ։ ­Դու բան ու գործ չու­նե՞ս։
– Ո՞նց չէ, ու­նեմ,- ա­սում եմ,- իմ բան ու գոր­ծը քեզ նման հի­վան­դի կող­քին նստելն է։
Ար­թու­րը հարց­նում է ինձ ընդ­հա­տե­լով.
– Ա­սա՝ կեն­դա­նի­ներն էլ հո­գի ու­նե՞ն, թե՞ չէ։
– ­Կար­ծում եմ՝ չէ,- ա­սում եմ,- ա­սում են՝ նրան­ցը շունչ է։
– ­Լավ չէ,- տխրում է։- Լ­սիր, մի բան պատ­մեմ ու կհաս­կա­նաս, թե ին­չի եմ էդ հար­ցը տա­լիս։ ­Հի­մա էս պա­հին դա ան­հանգս­տաց­նում է ինձ։
Ա­մառ էր, պա­պիս տանն էի՝ գյու­ղում, հոր­թին տա­րել էի ա­րա­ծաց­նե­լու։ Ա­նու­նը ­Մա­րալ էր, ա­նուշ աչ­քեր ու­ներ, կարմ­րա­վուն մորթ ու դուն­չը թաց էր ջրի ա­փին ա­ճող ջրճան­քի պես։ Էդ օ­րը հորթն ա­րա­ծում էր ձո­րի մեջ, ես խա­ղում էի նրա­նից մի քիչ վերև՝ քա­րե­րի մեջ։ Անձր­ևը միան­գա­մից սկսվեց։ ­Նախ կա­թեց մի քա­նի կա­թիլ, հե­տո խեն­թա­ցավ ու դար­ձավ կար­կուտ։ ­Ձո­րը կա­տա­ղեց, սկսեց գո­ռալ, գոռգռալ, ող­բալ՝ ա­ռաջ­նե­կին կորց­րած մոր նման։ ­Մինչ հոր­թին վերև կքշեի, սե­լա­վը ե­կավ, նրան ա­ռավ բե­րանն ու տա­րավ։
­Հոր­թը չէր հաս­կա­նում, որ ին­քը մեռ­նում է, չէր հաս­կա­նում, որ ին­քը խեղդ­վե­լու է և ­նա­յում էր հոր­թի հա­յաց­քով։ Աչ­քերն ան­մեղ ու ա­նի­մաստ՝ մե՛կ ինձ էր հա­ռում, մե՛կ կող­քի քա­րե­րին։ Եր­ևի այն­քան էր վստա­հում ինձ, որ կար­ծում էր, թե ես ա­մեն ինչ կա­նեմ ի­րեն փրկե­լու հա­մար։
­Տանջ­վում էր ջրի ե­րե­սին մնա­լու հա­մար, ես վա­զում էի կա­տա­ղած սե­լա­վի կող­քից, ու­զում էի փրկել ան­մեղ ա­նա­սու­նին ու չէի կա­րո­ղա­նում։ ­Մի քա­նի վայրկ­յան տևեց՝ սե­լա­վը հոր­թին քա­րա­փից ցած շպրտեց, ու նրա գլուխն ան­հե­տա­ցավ տղմա­խառն ջրե­րի մեջ։ ­Հե­տո պապս ե­կավ ի­րեն կորց­րած։ Մ­տա­ծում էր՝ հե­ղեղն ինձ էլ է տա­րել։
Դ­րա հա­մար եմ հարց­նում, թե էն հե­ղե­ղի բե­րանն ըն­կած հոր­թը հի­մա հա­վեր­ժի մեջ ապ­րո՞ւմ է։
– Դժ­վար թե,- ա­սում եմ ես,- կեն­դա­նի­նե­րը հո­գի չու­նեն, նրան­ցը շունչ է։ Ն­րանք հա­վերժ չեն։ Ն­րանք ստեղծ­վել են մար­դուն ծա­ռա­յե­լու հա­մար։
Եր­ևում է՝ դժգոհ է։
– ­Հոր­թը մեղք էր, մեղք էր նաև ­Ջե­կոն։ Օ­ձի թույ­նից չէ, բայց իմ բա­նակ գնա­լուց հե­տո սատ­կել է,- հա­ռա­չում է։- ­Ջե­կոն պա­պիս շունն էր,- բա­ցատ­րում է,- գնում էինք ձո­րի բե­րա­նով, ու հան­կարծ ճա­նա­պար­հին մի օձ հան­դի­պեց։ ­Կար­գին օձ էլ չէր, ճուտ էր, բայց տես­նեիր՝ ոնց էր ֆշշաց­նում, տես­նեիր՝ ոնց էր հար­ձակ­վում հա­չող ­Ջե­կո­յի վրա, նե­տի պես հար­վա­ծեց, ու ես ա­սա­ցի՝ խփեց շա­նը։ ­Շու­նը կաղ­կան­ձեց, ետ թռավ, բայց, լավ էր, օ­ձի քիս­տը նրան չէր հա­սել։ ­Ջե­կոն ինձ պաշտ­պա­նե­լու հա­մար ի­րեն օ­ձի բե­րանն էր նե­տում։ ­Զար­մա­նում եմ նրա հա­վա­տար­մութ­յան վրա։ ­Լավ կլի­ներ, կռվի ժա­մա­նակ կող­քիս լի­ներ, բայց իմ բա­նակ գա­լուց հե­տո սատ­կել է ծե­րութ­յու­նից։ ­Տես­նես ­Ջե­կոն է՞լ է վե­րա­ցել գնա­ցել, ու մեռ­նե­լուց հե­տո նրան էլ չե՞մ հան­դի­պի։
Ն­րան ո՛չ մխի­թա­րան­քի բա­ռեր կա­րող եմ ա­սել, ո՛չ էլ սփո­փել և­ ու­շադ­րութ­յու­նը շե­ղե­լու հա­մար փո­խում եմ թե­ման.
– Մկրտ­վա՞ծ ես,- հարց­նում եմ։
– Ա­սա­ցի՝ բա­նա­կից հե­տո մկրտվեմ,- տնքում է, իր ներ­սի մե­նա­խո­սութ­յու­նից ա­ռան­ձին պա­տառ­ներ հասց­նե­լով ինձ,- բայց ա­հա վառ­վե­ցի։ ­Թուր­քի ռում­բե­րը սար­սա­փե­լի են՝ ֆոս­ֆո­րա­յին։ Ա­սում են՝ աշ­խար­հի ղե­կա­վար­ներն ար­գե­լել են դրանք կի­րա­ռել, բայց ու­ժի դեմ ա­վե­լի մեծ ուժ է հար­կա­վոր, ոչ թե թուղթ, օ­րենք, բո­ղոք։ Ան­պատ­կա­ռութ­յան դեմ ա­մո­թով կռվել չի լի­նի, ան­մարդ­կա­յին վե­րա­բեր­մուն­քի դեպ­քում մար­դա­սի­րութ­յամբ վար­վե­լը սխալ է։ ­Թուր­քը ա­նում է՝ ինչ ու­զում է, ինչ կա­րող է, իսկ մենք… ­Մենք մեր թու­լութ­յու­նը ծած­կում ենք հու­մա­նիզ­մով։
Ա­սում է ու ա­ռողջ ձեռ­քով օ­դի մեջ ա­սես ճանճ քշե­լու շար­ժում­ներ է ա­նում։
– ­Քեզ ի՞նչն է ան­հանգս­տաց­նում,- հարց­նում եմ, կար­ծե­լով աչ­քին ինչ-որ բան է երևում, կամ օ­դում ինչ-որ բան կա, որ ես չեմ տես­նում։ Իսկ նա իմ հար­ցին չի պա­տաս­խա­նում։ Լ­ռում է, հե­տո հարց­նում.
– ­Հի­մա որ մկտրված չեմ, Աստ­ված ինձ չի՞ ըն­դու­նի,- ձայ­նը նվա­ղած է, րո­պե առ րո­պե ու­ժե­րը լքում են նրա վի­րա­վոր, հո­շոտ­ված մար­մի­նը։
– ­Չէ՛, դու հան­գիստ ե­ղիր, Աստ­ված մեզ բո­լո­րիս էլ գի­տի, ­Նա մեր սրտե­րին է նա­յում։ ­Դու շատ բա­ներ մի՛ մտա­ծիր։
– Ա­սում ես՝ հոր­թի պե՞ս մեռ­նեմ։ ­Բայց ե­թե հոր­թը չէր հաս­կա­նում իր մա­հը, ես հաս­կա­նում եմ։ Ու­րա­խա­նա՞մ, ան­տար­բե՞ր մնամ։
– Աստ­ված իր ա­մեն ա­րա­րա­ծի հետ իր լեզ­վով է խո­սում, ա­մեն մար­դու հետ՝ ի­րեն հաս­կա­նա­լի լեզ­վով, ու ոչ ոք չի կա­րող բո­ղո­քել, թե Ն­րա ա­սա­ծը չի լսել կամ չի հաս­կա­ցել,- ա­սում եմ նրան։
– ­Դու հոգ­ևո­րա­կան պի­տի լի­նեիր,- ա­սում է ու ա­վե­լաց­նում,- բժիշկ­նե­րը սո­վո­րա­բար Աստ­ծուն չեն հա­վա­տում, ո՞նց է որ դու…
– Իս­կա­կան բժիշկ­նե­րը հա­վա­տում են,- ա­սում եմ,- նրանք հաս­կա­նում են, որ ի­րենք ա­մե­նա­կա­րող չեն, Ա­մե­նա­կա­րողն ու­րիշ մեկն է։
­Հաս­կա­նում եմ, որ ժպտում է, բայց, վի­րա­կա­պե­րի տա­կից ո­չինչ չի եր­ևում։ Ա­սենք, ե­թե նույ­նիսկ վի­րա­կա­պե­րը չլի­նեն, ժպտալ չի կա­րող, դեմ­քի մեծ մասն այր­ված է։ Ե­թե նույ­նիսկ մի հրաշ­քով ետ դառ­նա մահ­վան ճա­նա­պար­հից, մի քա­նի պլաս­տիկ վի­րա­հա­տութ­յուն պի­տի տա­նի։ Իսկ նա շա­րու­նա­կում է։ ­Խոս­քե­րի մի մա­սը մտքում է ա­սում, մի մա­սը՝ բարձ­րա­ձայն.
-­ Չէ՛, ո՛չ ու­րա­խա­նալ կա­րող եմ մահ­վան հա­մար, ո՛չ ան­տար­բեր մնալ ու չգի­տեմ նաև, թե ինձ ի՞նչ է սպաս­վում։
Շն­չում է ծանր ու ընդ­հատ։ Մ­տա­ծում եմ՝ ուր որ է գի­տակ­ցութ­յու­նը կկորց­նի։ Ն­րա ձեռ­քը սառն է ձեռ­քիս մեջ։ ­Սառ­չում է րո­պե առ րո­պե։
– ­Դա­ժան էր, դա­ժան,- ա­սում է։
«Եր­ևի գի­տակ­ցութ­յու­նը կորց­նում է, և­ ու­ղե­ղը թթված­նա­յին քաղց է ապ­րում»,- մտա­ծում եմ։
Իսկ նա խո­սում է է­լի.
– Հ­րե­տա­նու մարտ­կոցն էր ու կող­քին վի­րա­վոր, կիս­ված դեմ­քով զին­վո­րը։ Չ­գի­տեմ, ա­նօ­դա­չո՞ւն էր խփել, թե՞ ար­կի բե­կո­րը, չգի­տեմ…, բայց գլխի կե­սը չկար։ Եր­ևի սիրտն ա­մուր էր, դեռ շնչում էր ու չէր մե­ռել։ ­Չէր խո­սում, դեմ­քի կե­սը կար, մյուս կե­սը… ­Կանգ­նել էի կող­քին ու չգի­տեի, ի՞նչ ա­նեմ, չգի­տեի, ինչ­պես օգ­նեմ։ ­Հե­տո թո­ղե­ցի, փա­խա ու հի­մա, երբ քեզ հետ խո­սում եմ, էդ զին­վո­րի պատ­կերն է աչ­քե­րիս ա­ռաջ, նաև ո­րոտ եմ լսում։ ­Դու լսո՞ւմ ես,- հարց­նում է ինձ։
­Չեմ պա­տաս­խա­նում։
– Ամ­պե­րի ո­րո­տի ձա՞յնն է, թե՞ հրե­տա­նու, չգի­տեմ։ ­Կա­րո՞ղ է երկ­նա­յին զո­րութ­յուն­ներն են զայ­րա­նում ինձ վրա։
– ­Չէ՛,- է­լի հանգս­տաց­նում եմ,- դու այդ­պի­սի ա­հա­վոր վերք ստա­ցած տղա­յին ին­չո՞վ պի­տի օգ­նեիր։ Ու­րիշ բան, ե­թե վի­րա­կապ ու­նե­նա­յիր կամ վի­րա­կա­պել ի­մա­նա­յիր, բժիշկ լի­նեիր։
– Ն­րա մա­հը հեշ­տաց­նե­լու հա­մար պի­տի կրա­կեի, սպա­նեի։ ­Մեկ է՝ հար­յուր տո­կո­սով մեռ­նող էր։
Չ­գի­տեմ, ինչ ա­սեմ։ Չ­գի­տեմ նման բան ա­նե­լը մե՞ղք է, թե՞ բա­րե­գոր­ծութ­յուն։ Չ­գի­տեմ ու լռում եմ, իսկ Ար­թու­րը տնքում է.
– ­Ցեխ է, ճա­հիճ… սուզ­վում եմ։
– ­Մի՛ վա­խե­ցիր,- հանգս­տաց­նում եմ,- ձեռքդ բռնել եմ, կքա­շեմ դուրս։
Ա­սում եմ, չհաս­կա­նա­լով՝ կկա­րո­ղա­նա՞մ նրան դուրս քա­շել ու հա­նել իր զա­ռան­ցան­քից։ ­Կամ ար­ժե՞ արդ­յոք խառն­վել մար­դու կյան­քի վեր­ջին րո­պե­նե­րին։
Լ­ռում է եր­կար։ Չ­գի­տեմ, պայ­քա­րում է ճա­հի­ճի դեմ, թե՞ տրվել է նրա ա­մե­նա­կուլ ե­րա­խին, չգի­տեմ՝ հո­գե­վար­քի մեջ նրա մեղ­քե­րից մե՞կն է ճա­հի­ճի տես­քով կանգ­նել ճա­նա­պար­հին, թե՞ ու­րիշ մի բան է։
Ու հան­կարծ ձայ­նի մեջ ա­ռույ­գութ­յուն եմ զգում։
– Կ­յան­քիս ա­մե­նա­լավ օ­րե­րից մե­կը գի­տե՞ս որն է ե­ղել։
– Ո՞­րը,- հարց­նում եմ՝ հաս­կա­նա­լով, որ հաղ­թա­հա­րել է ճա­հի­ճը։
– Ան­ցած ա­մառ էր, պի­տի գա­յի ­Հա­յաս­տան, որ բա­նակ զո­րա­կոչ­վեի։ Ըն­կե­րու­հի ու­նեի, չեմ ա­սի՝ ի­րար սի­րում էինք, բայց ի­րար հետ դուրս էինք գաիս, կի­նո գնում, զբոս­նում։ ­Ռուս աղ­ջիկ էր։ ­Կի­նո­յից դուրս ե­կանք, ու անձրևն սկսվեց անս­պա­սե­լի։ ­Հե­ղեղ էր, խենթ ու խե­լառ հե­ղեղ։ ­Մինչև ծածկ կգտնեինք, կպատս­պար­վեինք, անձր­ևը մինչև վեր­ջին թե­լը թրջեց մեզ։
­Հե­տո ­Տան­յա­յի շո­րե­րը կպել էին մարմ­նին, ու նրա մարմ­նաձ­ևե­րը եր­ևում էին ի­րենց բո­լոր ման­րա­մաս­նե­րով։ Ես ու­զում էի նրա թաց ու դո­ղա­ցող մար­մի­նը գիրկս առ­նել ու սեղ­մել կրծքիս, բայց ա­մա­չում էի։ ­Տուն տա­րա տաք­սիով։ Չ­թո­ղեց իր հետ ներս մտնեմ, հրա­ժեշտ տվեց մուտ­քի մոտ։ ­Տուն գնա­ցի՝ նրա թաց ու դո­ղա­ցող պատ­կերն աչ­քե­րիս մեջ։ ­Հի­մա էլ է նույն պատ­կե­րը հայտն­վել աչ­քե­րիս ա­ռաջ, ու չգի­տեմ մահ­վա­նից ա­ռաջ լա՞վ է այդ պատ­կե­րը հի­շե­լը, թե՞ վատ։
– Ի­հար­կե, լավ է։
Ն­րա ձայ­նը գնա­լով ցած­րա­նում էր։ ­Խո­սում էր մի քա­նի բառ ու լռում, ծան­րա­նում էր շնչա­ռութ­յու­նը։ ­Մեկ-մեկ սեղ­մում էր ձեռքս՝ ու­զե­նա­լով հաս­կաց­նել, թե դեռ չի գնա­ցել, թե դեռ այս­տեղ է։
­Լու­սա­նում էր։ ­Լու­սա­մու­տից ան­դին լույ­սի ցոլ­քե­րը խեն­թա­նում էին ծա­ռե­րի կա­տար­նե­րին, և թռ­չուն­նե­րը եր­գում էին։ Եր­գո՞ւմ էին, թե՞ Ա­րար­չին հայտ­նում, որ ի­րենք կան, որ այ­սօր էլ են լու­սաց­րել գի­շե­րը և­ ապ­րում են Ն­րան ա­պա­վի­նած, ապ­րում են հի­վան­դա­նո­ցի պա­տի տա­կի ծա­ռե­րի վրա՝ լու­սա­մուտ­նե­րից ել­նող ցավն ու հա­ռա­չանք­ներն ուն­կե­րի մեջ։
­Նախ նրան­ցից մե­կը ճթճթաց, հե­տո մյուս­նե­րը խառն­վե­ցին, ու միան­գա­մից թևա­վոր­նե­րի խառն ու ան­հո­դա­բաշխ խո­սակ­ցութ­յուն սկսե­ցին։ Ին­չի՞ մա­սին էին խո­սում թռչնե­րե­նով կամ ի՞ն­չի մա­սին էին վի­ճում, ո՞վ գի­տեր։
­Զին­վո­րը մեկ-մեկ խո­րը շունչ էր քա­շում ու ար­տաշն­չում էր թա­ռան­չե­լով։
– Ի՞նչ ես կար­ծում, ետ­ևիցս կգա՞ն։
– Ով­քե՞ր,- հարց­րե­ցի մե­խա­նի­կո­րեն, ուշքս թռչուն­ներն էին։
– Հ­րեշ­տակ­նե­րը կամ…- չու­զեց ա­սել՝ դևե­րը։
– Չ­գի­տեմ,- է­լի ա­սա­ցի։ ­Չէի կա­րող ստել, թե ան­պայ­ման գա­լու են։ Ես ու­զում էի, որ նա մեռ­ներ հան­գիստ, ա­ռանց վա­խե­նա­լու, թե­կուզև՝ թրջված աղջ­կա պատկե­րը կոպե­րի տակ։
– Ե­թե չմեռ­նեի ու ապ­րեի, նա հաս­տատ ինձ չէր ու­զի,- ա­սաց ծան­րա­ցած լեզ­վով։
– Ին­չո՞ւ։
– Ես այն­պես եմ վառ­վել, որ դեմքս այ­լան­դակ­ված է։ Ե­թե նույ­նիսկ դու կա­րո­ղա­նա­յիր հրաշք գոր­ծել ու ինձ վե­րա­կեն­դա­նաց­նեիր, հաս­տատ ոչ մի աղ­ջիկ էլ ինձ չէր ու­զի։ Ախր վա­խե­նա­լու կլի­նեի, չէ՞։
– ­Մար­դը հո մե­նակ մար­մի­նը չէ՞,- ա­սա­ցի մխի­թա­րե­լու հա­մար։
– ­Ճիշտ է, բայց մար­դու հո­գին չի եր­ևում, մտքե­րը չեն եր­ևում, մար­դու սիր­տը կո­ղե­րի տակ է, բաց չէ, որ ով ու­զի՝ նա­յի ու տես­նի։ ­Բայց ո՞ր մի աղ­ջի­կը կա­սեր՝ էս հաշ­ման­դամ ու վառ­ված տղա­յի հետ ա­մուս­նա­նամ, քա­նի որ նա մա­քուր մտքեր ու­նի, գե­ղե­ցիկ հո­գի ու դեռևս ոչ մի աղջ­կա չի համ­բու­րել մար­դա­վա­րի։
– ­Մի՛ մտա­ծիր, Աստ­ված քեզ ա­մե­նա­լավն է ճա­նա­չում,- է­լի մխի­թա­րում եմ։
­Զին­վո­րը լռում է, հե­տո նո­րից թա­ռան­չում է ու ա­սում.
– Ան­տառ­նե­րի վրա լույս է։ ­Գե­ղե­ցիկ, անն­կա­րագ­րե­լի լույս։ Ես նման բան չեմ տե­սել։ Ես ֆոս­ֆո­րից վառ­վող ան­տառ տե­սել եմ, ար­ևա­ծագն ու մայ­րա­մուտն եմ տե­սել ան­տա­ռի վրա, բայց այս­պի­սի լույս չեմ տե­սել։ ­Ծա­ռերն ա­սես նույնն են, բայց տար­բեր են ու բո­լո­րո­վին այլ կերպ։ ­Ծա­ռերն էլ են հաս­կա­նում ա­մեն բան, նրանք հաս­կա­նում են ինձ, նրանք ա­սես ժպտում են ինձ, իսկ դու ա­սում ես՝ կեն­դա­նի­նե­րը հո­գի չու­նեն։ Ե՛վ բույ­սե­րը հո­գի ու­նեն, և՛ կեն­դա­նի­նե­րը, և՛ Աստ­ծո ա­րա­րած ա­մեն բան…
Ա­սում է թանձր լեզ­վով, հա­մար­յա շշուն­ջով։ Տն­քում է, մարմ­նի ցա­վե­րը հաղ­թա­հա­րել փոր­ձե­լով.
– Էլ խո­սել չեմ ու­զում, չեմ կա­րո­ղա­նում,- թա­ռան­չում է։
– ­Մի՛ խո­սիր, ես ձեռքդ բռնել եմ։ ­Լավ կլի­նի, ե­թե միտքդ փո­խես ու փոր­ձես ապ­րել, բայց ե­թե ո­րո­շել ես մեռ­նել…
– Իմ ո­րո­շե­լով չէ, ա­սա­ցի, համ էլ ե­թե հի­մա ա­սեն՝ ապ­րիր, էլ չեմ ու­զի։
– Ին­չո՞ւ,- հարց­րե­ցի, չնա­յած պա­տաս­խա­նը գի­տեի։
­Նա չպա­տաս­խա­նեց։ Շն­չում էր ծանր և ­ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ սեղ­մում էր ձեռքս։ Ես հոգ­նել էի, ցա­վում էին բո­լոր ոս­կոր­ներս, և ­սիրտս էր ցա­վում։ ­Մահ­վան ա­ռաջ կանգ­նելն այդ­քան էլ հեշտ չէ, մա­հը որ­քան էլ որ խա­ղաղ գա, սահմռ­կեց­նող է։ Իսկ զին­վո­րը շնչում էր ծանր ու մեկ-մեկ սեղ­մում էր ձեռքս։ ­Դեմ­քը բաց չէր, որ կա­րո­ղա­նա­յի դեմ­քի ար­տա­հայ­տութ­յամբ ինչ-որ բան գու­շա­կել։ ­Սար­քե­րը ցույց էին տա­լիս, որ սիր­տը հա­զիվ է բա­բա­խում։ Շն­չա­ռութ­յու­նը հա­մար­յա կանգ էր առ­նում, ձեռ­քի սեղ­մում­նե­րը դառ­նում էին ա­վե­լի ու ա­վե­լի անզ­գա­լի։
– Ե­թե մայրս գա ու քեզ հարց­նի, ա­սա…- ձայնն այլևս չէր լսվում։ Ես ա­կանջս մո­տեց­րի բե­րա­նին, որ լսեմ, բայց կա՛մ ինքն էր խո­սում մտքի մեջ, կա՛մ իմ լսո­ղութ­յունն այդ­քան սուր չէր՝ նրա վեր­ջին բա­ռե­րը լսե­լու ու հաս­կա­նա­լու հա­մար։
…­Նա մե­ռավ ար­ևա­ծա­գի հետ։ ­Վեր­ջին ան­գամ սեղ­մեց ձեռքս ու բաց թո­ղեց։ Ա­փը բաց ու անկ­յանք էր։ Զ­գա­ցի, որ հո­գին լքեց մար­մի­նը, զգա­ցի, թե մթնո­լորտն ինչ­պես թեթ­ևա­ցավ ու լից­քա­թափ­վեց։ ­Հա­մոզ­ված էի, որ մե­ռել է, սար­քե­րը նույն­պես դա էին հաս­տա­տում, բայց հա­մե­նայն­դեպս լսե­ցի սիր­տը։ ­Չէր բա­բա­խում։
­Հի­վան­դա­սեն­յա­կը ո­ղող­վել էր ար­ևի ա­ռա­ջին ճա­ռա­գայթ­նե­րով, ու լույ­սը լցվել էր ներս։ Դ­րա­նից հի­վան­դա­սեն­յա­կի սպի­տա­կը դար­ձել էր կու­րաց­նող։ Աչ­քերս ցա­վում էին։ Չ­գի­տեմ, անք­նութ­յու­նից էր, թե՞ հա­մա­տա­րած սպի­տա­կից։ ­Խա­ղաղ ու լուռ էր սեն­յա­կում։ Լ­ռութ­յու­նը թանձր չէր, լռութ­յու­նը ճնշող չէր, լռութ­յունն ամ­փոփ­վել էր խա­ղա­ղութ­յան մեջ և­ այն­քան տա­րո­ղու­նակ էր, որ անհ­նար էր որ­ևէ կերպ նրա մեջ թա­փան­ցել կամ այն բա­ցատ­րել ինչ-որ կերպ։
Ա­սում են՝ մահ­վա­նից հե­տո մարդ­կանց հո­գի­նե­րը ո­րոշ ժա­մա­նակ մե­ռած մարմ­նի մոտ են լի­նում, բայց ես զին­վո­րի ներ­կա­յութ­յու­նը չէի զգում։ Ա­մեն ինչ հան­դարտ էր ու խա­ղաղ։ Ա­սես մի մեծ ճա­կա­տա­մարտ էր տե­ղի ու­նե­ցել րո­պե­ներ ա­ռաջ, հե­տո լռութ­յուն էր հաս­տատ­վել։ Եվ այդ լռութ­յու­նը տա­րօ­րի­նակ էր ա­կանջ­նե­րիս հա­մար։

***
Իսկ թռչուն­նե­րը… Տ­ղա­յի մահ­վան պա­հին մի պահ լռե­ցին, հե­տո նրանց ե­րա­մը պոկ­վեց ծա­ռե­րից, մխրճվեց երկն­քի կրծքի մեջ ու բարձ­րա­ցավ վերև։ Պ­տույտ գոր­ծեց և աղ­մուկ-ա­ղա­ղա­կով գնաց դե­պի հո­րի­զո­նի բա­ցե­րը։
Չ­գի­տեմ, զին­վո­րի հո­գո՞ւն էին ու­ղեկ­ցում, թե՞ ես էի ու­զում, որ այդ­պես լի­ներ։

22-ը ապ­րի­լի 2021 թ.

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.