ՀՈՒՄԱՆԻԶՄԸ  ՄԻՇՏ  ՉԷ,  ՈՐ  ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ  Է / ՎՐԵԺ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ

ՎՐԵԺ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ – Օ­րե­րի այս դժգույն մղձա­վան­ջում և­ ա­նո­րո­շութ­յան տագ­նապ­նե­րում ին­չո՞վ է  պայ­մա­նա­վոր­ված մտա­հո­գութ­յու­նը, որ ա­նո­րոշ է, թե ­Ձեր սե­րունդն ի՞նչ է կտա­կե­լու զա­վակ­նե­րին ու թոռ­նե­րին: Իս­կա­պե՞ս կտա­կե­լու ո­չինչ չկա…
ՎՐԵԺ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ – Ողջ հա­յութ­յան հա­մար ի­րոք որ օ­րերն այս ա­ռա­վել դժգույն են ու ա­նո­րո­շութ­յան տագ­նապ­նե­րով լար­ված, ո­րով­հետև «­Հա­զար տար­վա մար­դա­կե­րը էն ան­բան» հեր­թա­կան ան­գամ նոր ար­հա­վիր­քով հի­շեց­րեց 1915-ը… Ս­պաս­վում էր նոր ­Սար­դա­րա­պատ, բայց չկա­յա­ցավ… Ան­շուշտ, պար­տութ­յան պատ­ճառ­նե­րը վեր­լու­ծե­լը հար­ցազ­րույ­ցի թե­մա­յից դուրս է, իսկ ­Ձեր հար­ցը՝ ա­ռա­վել քան կոնկ­րետ. մեր սե­րունդն ի՞նչ է կտա­կե­լու… ­Նախ՝ ցա­վով կտա­կե­լու ենք հա­զա­րա­վոր զո­հե­րի ու շատ ա­վե­լի վի­րա­վոր­նե­րի ցա­վը, պե­տութ­յան և ­ժո­ղովր­դի պարտ­վա­ծի հո­գե­վի­ճա­կը, պե­տա­կա­նութ­յան գա­ղա­փա­րի թու­լա­ցու­մը, մեր խոց­ված հպար­տութ­յան ա­մո­թա­խեղդ լռութ­յու­նը, մեր խռով­քը, շատ բան…  ­Հի­շենք մար­գա­րե ­Րաֆ­ֆու խոս­քը՝ «Ո՜վ հայ­րեր, ո՜վ պա­պեր, այս գա­վա­թը խմում եմ, բայց ա­ռանց նվի­րե­լու ձեր ոս­կոր­նե­րին: Ե­թե դուք այս վան­քե­րի տե­ղը, ո­րոն­ցով լիքն է մեր եր­կի­րը, բեր­դեր շի­նեիք, ե­թե դուք սուրբ խա­չի և­ ա­նոթ­նե­րի փո­խա­րեն, որ սպա­ռե­ցին ձեր հարս­տութ­յու­նը, զեն­քեր գնեիք, ե­թե դուք այն ա­նու­շա­հո­տութ­յանց տեղ, որ խնկվում են մեր տա­ճար­նե­րում, վա­ռոդ ծխեիք, այժմ մեր եր­կի­րը բախ­տա­վոր կլի­ներ…»։ ­Պատ­կե­րաց­նո՞ւմ եք, ինչ­քան ծանր կլի­նի, ե­թե մեր որ­դի­ներն ու թոռ­նե­րը այդ­պես հի­շեն մեզ, մեր սերն­դին, ո­րի նաև ան­խո­հեմ վար­քի, պե­տա­կան ու քա­ղա­քա­ցիա­կան մտա­ծո­ղութ­յան պա­կա­սի, ան­միա­բա­նութ­յան, կու­սակ­ցա­կան ցե­խար­կում­նե­րի, փա­ռա­մո­լութ­յան և­ ա­գա­հութ­յան գե­րա­վել­ցու­կի ու ա­նաստ­ված թա­լա­նի հետ­ևանքն է այս վի­ճա­կը…  ­Մենք սա ենք ա­մա­չե­լով կտա­կում մեր սե­րունդ­նե­րին…  Այդ ա­մե­նում, ան­շուշտ, կա նաև մտա­վո­րա­կան­նե­րիս, ար­վես­տա­գետ­նե­րի ու մաս­նա­վո­րա­պես գրող­նե­րի մեղ­քը։ Ո­մանք ժո­ղովր­դի աչ­քե­րը բա­ցե­լու փո­խա­րեն, բա­ցում էին գրպան­նե­րը շա­հավ­ճա­րի, մրցա­նակ­նե­րի ու պարգև­նե­րի առջև և ­փա­կում էին սե­փա­կան աչ­քե­րը՝ ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րի ոտ­նա­հար­ման, գրա­կա­նութ­յան սեք­սո­ւա­լաց­ման, ըն­տա­նի­քի և­ ազ­գա­յին մյուս հե­նաս­յու­նե­րը խարխլե­լու, հո­վա­նա­վոր­չութ­յան, ցան­կա­ցած ա­նար­դա­րութ­յան վրա… Ար­ժեզրկ­վել է նաև գրո­ղի խոս­քը, ա­պա­գա­յի թե­մա­նե­րով գրե­լը եր­բեմն հա­մար­վում է հե­տամ­նա­ցութ­յուն… Երբ գրքի շու­կա­յում տես­նում եմ Ս­ևա­կի հա­տո­րը մի քա­նի հար­յուր դրա­մով է վա­ճառ­վում, ­Դաշ­տեն­ցի «­Ռանչ­պար­նե­րի կան­չը»՝ 1000 դրա­մով, աչ­քերս լցվում են… ­Դեռևս 90-ա­կան­նե­րի սկզբնե­րին Ար­ցախ­յան կռվին մաս­նակ­ցող­նե­րի շա­տե­րի պա­յու­սակ­նե­րում ­Դաշ­տեն­ցի վի­պաս­քը կար…  ­Հատ­կա­պես վեր­ջին տաս­նամ­յակ­նե­րին մեր ար­ժե­հա­մա­կար­գը շատ աղ­ճատ­վեց:  ­Մենք ծի­րա­նա­գույն էինք, դար­ձանք սև­ ու սպի­տակ… Այդ ար­ժեզր­կու­մը դան­դաղ գոր­ծող ռումբ էր, որ պայ­թեց այս օ­րե­րին… ­Սո­վո­րա­բար գրա­կա­նութ­յու­նը պատ­մա­կան դեպ­քե­րին ու դեմ­քե­րի անդ­րա­դառ­նում է մի փոքր ուշ, երբ ժա­մա­նա­կը հնա­րա­վո­րինս բա­ցում է վա­րա­գույր­նե­րը… ­Բայց մենք սպա­սե­լու ժա­մա­նակ չու­նենք, նաև ի­րա­վունք էլ չու­նենք այլևս սխալ­վե­լու…

Ս. Կ. – ­Ժա­մա­նա­կը չէ՞ հրա­ժար­վել  ազ­գի  փրկիչ գտնե­լու փնտրտուք­նե­րից,  երբ մեր պատ­մութ­յու­նը  ճգնա­ժա­մե­րը  սե­փա­կան  ու­ժե­րով  հաղ­թա­հա­րե­լու կար­ծես  քիչ  փորձ չու­նի:
Վ. Ս. – Կ­յան­քում սո­վո­րա­բար կոր­ծա­նիչ գտնելն ա­վե­լի հեշտ է, քան փրկի­չը… Փրկ­չի գոր­ծը դժվար է, օգ­նող­նե­րը քիչ են, այն էլ մեզ նման ան­բա­րե­կամ ժո­ղովր­դի հա­մար. գրե­թե չորս կող­մը թշնա­մի ու ոչ բա­րե­կամ երկր­ներ են… ­Չեմ ա­սում, թե փրկիչ ո­րո­նե­լը սխալ է, թող դա էլ լի­նի, բայց ա­մե­նա­մեծ և ճշ­մա­րիտ փրկի­չը ոչ թե ան­հատն է, այլ հենց ին­քը՝ փրկվո­ղը, ժո­ղո­վուր­դը: ­Հայտ­նի խոսք է՝ խեղդ­վո­ղի փրկութ­յու­նը լող տալ սո­վո­րե­լու մեջ է: Իսկ ե­թե փրկվո­ղը իր միակ հույ­սը դնում է օ­տար փրկչի վրա, նա կդառ­նա այդ փրկչի ստրու­կը, ա­վե­լի մեղմ ա­սած՝ պար­տա­տուն: ­Հի­շենք՝ 1918-ին ոչ մի փրկիչ էլ չու­նեինք, հույս­ներս մեր ու­ժին ու միաս­նութ­յա­նը դրած՝ ե­լանք ­Սար­դա­րա­պա­տի: ­Մենք ինք­նա­ճա­նա­չո­ղութ­յան, սե­փա­կան ար­ժե­հա­մա­կար­գով ինք­նա­կազ­մա­կերպ­ման խնդիր ու­նենք: Ս­թափ­վել է պետք, այ­լա­պես սթա­փեց­նո­ղը թշնա­մին կլի­նի: ­Հի­շենք Է­պո­սից՝ մեր միա­միտ, դյու­րա­հա­վատ ­Սա­սուն­ցի ­Դա­վի­թը խա­բեութ­յամբ ընկ­նում է թշնա­մու փո­րած հո­րը։ Ա­նօգ­նա­կան նստած է։ ­Ձե­նով Օ­հա­նը ­Սաս­նա սա­րից գո­ռում է։ ­Ձե­նը հաս­նում է ­Դավ­թին։ ­Նա սթափ­վում է հո­րեղ­բոր կան­չից, փշրում քա­ռա­սուն գազ խոր հո­րին դրած քառ­սուն գոմ­շի կա­շին ու քառ­սուն ջա­ղա­ցի քա­րը, դուրս է գա­լիս հո­րից… ­Մենք այդ­պի­սի հո­րում ենք և ս­պա­սում ենք ­Ձե­նով Օ­հա­նի, ա­սել է թե՝ ժո­ղովր­դի ու­ժեղ կան­չին: Ս­թափ­վե­լու ճա­կա­տագ­րա­կան պահն է… Այ­սօր­վա գրո­ղը այդ կան­չը պետք է հա­սու­նաց­նի և­ ոչ թե այ­լա­թե­մայ­նութ­յամբ խլաց­նի: Իսկ ճշմա­րիտ գրո­ղի ձայ­նը ուլտ­րա­ձայն է դար­ձել, իսկ մար­դիկ չղջի­կի լսո­ղութ­յուն չու­նեն… Ինչ վե­րա­բե­րում է փրկիչ ո­րո­նե­լուն՝ չեն ո­րո­նում, փրկիչն ինքն է գա­լիս:  Ինչ­քա՜ն տա­ղան­դա­վոր հա­յեր օ­տար երկր­նե­րում ա­ռաջ­նորդ են դառ­նում: Մ­տա­ծենք՝ ին­չի՞ց է, որ ­Հայ­րե­նի­քի հո­ղում այդ սեր­մը շատ դժվար է ծիլ տա­լիս, եր­ևի «քարն» է շատ ու բիրտ…

Ս . Կ. – Արդ­յո՞ք հայ­րե­նի­քի պաշտ­պա­նութ­յան պայ­քա­րում գրա­կա­նութ­յու­նը նույն­քան մար­տա­դաշտ է:
Վ. Ս. – Ի­հար­կե, մար­տա­դաշտ է գրա­կա­նութ­յու­նը, ո­րը զին­վոր է կեր­տում, ո­գի տա­լիս նրան։ ­Հի­շենք 19-րդ ­դա­րի երկ­րորդ կե­սի ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժում­նե­րը։ Դ­րանց գա­ղա­փա­րա­կան հրա­մա­նա­տար­նե­րը ­Րաֆ­ֆին, ­Ռա­փա­յել ­Պատ­կան­յա­նը և մ­յուս­ներն էին: Այդ նույն ­Ռա­փա­յել ­Պատ­կան­յա­նին մեր ժո­ղո­վուր­դը ճշմա­րիտ ճա­նա­չեց 1988-ին, Ան­կա­խութ­յան հրա­պա­րա­կում.  սա­սուն­ցի Մգ­րոն հար­թա­կում եր­գում էր ­Պատ­կան­յա­նի «­Հի­մի էլ լռենք, եղ­բայրք…» երգ-ռազ­մա­կո­չը, ո­րը ժո­ղովր­դին տաս­նա­պա­տիկ ա­վե­լի էր ա­լե­կո­ծում, քան տա­սը ճոխ ե­լույ­թը: Իսկ մենք հա­մար­ձակ գրող մար­գա­րե­նե­րին ու տա­ղանդ­նե­րին հա­լա­ծե­լու մեծ փորձ ու­նենք՝ սկսած ­Չա­րեն­ցից, Ս­ևա­կով, ­Կոս­տան ­Զար­յա­նով, ­Լեռ ­Կամ­սա­րով և մ­յուս­նե­րով… ­Մի­ջա­կութ­յան և ­գոր­շութ­յան ճա­հի­ճը հա­ճե­լի և ­շա­հե­կան, ան­շառ «Օ­լիմ­պոս» է ա­նար­ժան մրցա­նակ­նե­րով դափ­նեպ­սակ հյու­սե­լու, ին­չը նրա մա­հից հե­տո դառ­նա­լու է գե­րեզ­մա­նի պսակ: ­Հի­շո՞ւմ եք Ֆ­րան­սիա­յի նա­խա­գահ ­Մակ­րո­նի խոս­քը Ազ­նա­վու­րի հո­գե­հանգս­տին՝ «Ֆ­րան­սիա­յում պոետ­նե­րը չեն մեռ­նում»:  Այս­տեղ խնդի­րը չմեռ­նե­լը չէ, այլ՝ գո­նե չխան­գա­րե­լը…  Թշ­նա­մա­խեղդ մեր երկ­րի հա­մար գրա­կան ճշմա­րիտ գոր­ծը մի զո­րա­գունդ է, ին­չը, բնա­կա­նա­բար, ա­մե­նից ա­ռաջ պետք է ար­ժա­նա­նա պե­տա­կան ու­շադ­րութ­յան, հո­գա­ծութ­յան, նաև պարգև­նե­րի… Օ­րի­նակ բե­րեմ ան­գամ միջ­նա­դա­րից։ Ոս­կե ­Հոր­դա­յի ­Ջա­նի­բեկ խա­նը ընդ­հա­տում է բարձ­րա­գույն խորհր­դա­ժո­ղո­վը և ­սի­րա­լիր ըն­դու­նում տա­փաս­տան­նե­րի թա­փա­ռա­կան ա­շու­ղին՝ Աս­սան ­Ղայ­կի­նին։ ­Խա­նը գի­տեր, որ թա­փա­ռա­կան ա­շուղն իր ժո­ղովր­դի հա­մար ի­մաս­տուն զո­րա­վար է… Ի դեպ, այդ ժո­ղո­վը խա­նը չէր ընդ­հա­տում ան­գամ մեծ տե­րութ­յուն­նե­րի թա­գա­վոր­նե­րի այ­ցե­լութ­յան պա­հին։ ­Հե՜յ գի­դի «խա­վա­րա­միտ» միջ­նա­դար, էս ո՞ւր ենք հա­սել…
­Տե­ղին է հի­շել մրցա­նակ­նե­րի, շքան­շան­նե­րի ու մե­դալ­նե­րի մա­սին։ ­Շա­տերն են թմբկա­հա­րում, որ դրանք ա­վե­լորդ են:  Ա­վե­լորդ է այդ­պես մտա­ծե­լը։ Այ­սինքն՝ ե­թե չեն կա­րո­ղա­նում հիմ­նա­կա­նում ար­դա­րա­ցի բաշ­խել, ու­րեմն պետք է վե­րաց­նե՞լ։ ­Կամ՝ հի­վան­դութ­յու­նը բու­ժել չկա­րո­ղա­նա­լու դեպ­քում գո­նե մի ոգ­ևո­րիչ, սրտապնդող խոսք է՞լ չա­սել… ­Մո­ռա­ցել ե՞ք՝ երբ դպրո­ցում 5 էիք ստա­նում, ծնող­նե­րը ձեր գլուխն էին շո­յում, ինչն ամ­բողջ կյան­քում հի­շում եք: Էդ մրցա­նակն էլ մի ոգ­ևո­րող գլուխ­շո­յանք է: Այս­տեղ հատ­կա­պես գլուխ է բարձ­րաց­նում նո­րին մե­ծութ­յուն նա­խան­ձը կամ էլ ա­նար­դար շնոր­հում­նե­րից ծնվող չա­րութ­յու­նը: Իսկ ա­մե­նից շատ գրողն է այդ շո­յան­քից ոգ­ևոր­վում. չեմ ա­սում՝ մու­սա է, բայց հա­ճե­լի տրա­մադ­րութ­յուն է ստեղ­ծում։ ­Խոս­տո­վա­նենք, որ գրո­ղը տրա­մադ­րութ­յան մարդ է…

Ս.Կ. – ­Ձեր պոե­զիա­յում գե­րա­կան հայ­րե­նա­սի­րութ­յունն է: ­Հա­մա­մի՞տ եք, որ հայ­րե­նա­սի­րութ­յունն ու հու­մա­նիզ­մը հա­մար­յա հո­մա­նիշ­ներ են:
Վ. Ս. – ­Հար­գե­լի՛ գրչեղ­բայր, ախր էդ հայ­րե­նա­սի­րութ­յուն բա­ռը ար­ժող-չար­ժող­ներն էն­քան են շա­հար­կել, որ մարդ ա­մա­չում է օգ­տա­գոր­ծել։ ­Հայ­րե­նա­սի­րութ­յու­նը ա­սե­լով, շնոր­հե­լով չի. դա պետք է քո ար­յան մեջ լի­նի, ինչն էլ ար­յու­նից անց­նում է խոս­քին: Իմ բո­լոր գրքե­րում էլ հայ­րե­նի­քի ու նրա ճա­կա­տագ­րի թե­ման է գե­րա­կա։ Ին­չո՞ւ այդ­պես ստաց­վեց։ Ինչ աչքս բաց­վել է՝ լսել եմ մշե­ցի գաղ­թա­կան տա­տիս հե­քիա­թը՝ թշնա­մին զար­կեց, սկսվավ փա­խե­փախ, Անդ­րա­նիկ ­Փա­շան մեզ փրկեց… ­Հի­շում եմ՝ 1960-ա­կան­նե­րին իմ ծննդա­վայր Աշ­նա­կի գե­ղա­մե­ջում գաղ­թա­կան սա­սուն­ցի պա­պե­րը նստում էին պա­տա­տա­կի քա­րե­րին, ջղա­րա փաթ­թում ու սկսում ա­մե­նօր­յա վե­ճը՝ որ գյու­ղը լավ կռվեց… Այն­քան էին տա­քա­նում, որ ձեռ­նա­փայ­տե­րով հա­ճախ հար­վա­ծում էին ի­րար, հե­ռա­նում էին… ­Հա­ջորդ օ­րը եղ­բայ­րա­բար նստում էին, նո­րից վի­ճում ու՝ հեր­թա­կան ձեռ­նակ­ռի­վը… ­Հայ ժո­ղովր­դի պատ­մութ­յան իմ ա­ռա­ջին ու­սու­ցիչ­նե­րը նրանք էին: Ես պար­զա­պես էդ ար­յան փա­կագ­ծերն եմ մի քիչ բա­ցում։ Էր­գի­րը մեր պա­պե­րի աչ­քե­րով եմ տե­սել… Իսկ ինչ վե­րա­բե­րում է հու­մա­նիզ­մին, ա­պա դրա ա­վել­ցու­կը չա­րիք է դառ­նում: ­Մեր ժո­ղո­վուր­դը դրա­նից շատ է վնաս­վել։ ­Շատ եմ լսել, երբ մեր մե­ծե­րին հարց­նում էին, թե ինչ է կա­մե­նում, ա­սում էին՝ Աստ­ված ա­ռա­ջին հեր­թին թող աշ­խար­հին, բո­լո­րին հաս­նի, վեր­ջում էլ՝ մեզ: ­Մեկ­նա­բա­նե­լու հարկ չկա։ ­Հի­շում եմ՝ տաս­նամ­յակ­ներ ա­ռաջ Հ­րանտ ­Մաթ­ևոս­յա­նը այս­պի­սի միտք ա­սաց՝ «Ար­դեն սկսվել է հա­մաշ­խար­հա­յին հու­մա­նիզ­մի մայ­րա­մու­տը»: Եվ դա տրա­մա­բա­նո­րեն տա­նում է հա­մաշ­խար­հա­յին նոր ար­հա­վիր­քի: ­Բո­լոր դեպ­քե­րում՝ հայ­րե­նա­սի­րութ­յու­նը հու­մա­նիզմ է, բայց հու­մա­նիզ­մը միշտ չէ, որ հայ­րե­նա­սի­րութ­յուն է…

Ս. Կ. – Ե՞րբ և­ ի՞նչ հա­ճա­խա­կա­նութ­յամբ եք ստեղ­ծա­գոր­ծում՝ ա­մեն օ՞ր, թե՞ ըստ տրա­մադ­րութ­յան:
Վ. Ս. – Գ­րա­կան գոր­ծը սեր­մի ծլար­ձակ­ման պես մի բան է։ Ե­թե հո­ղը պա­րարտ է, արևն ու ջու­րը ե­ղան, ան­պայ­ման կծլար­ձա­կի: Իսկ մեզ մոտ մի օր հողն է շատ չոր, մի օր արև չկա, մի օր էլ ջուրն են կտրում, եր­բեմն էլ հո­ղի մշակն է հոգ­նած ու ար­հա­մարհ­ված: Դ­րա հա­մար էլ պտու­ղը հիմ­նա­կա­նում դառ­նա­համ է լի­նում։ Գ­րում եմ այն պա­հին, երբ չգրել չեմ կա­րող։ Երբ միտ­քը գա­լար­վում է քո հո­գում, դառ­նում հրա­գունդ և ս­պառ­նում քեզ այ­րել, բնա­կա­նա­բար, ա­զատ­վում ես նրա­նից, այ­լա­պես հենց այդ կրակն էլ քեզ կայ­րի: ­Պա­տա­հում է՝ ա­միս­նե­րով վեր­նա­գի­րը չես գտնում, իսկ ա­մե­նադժ­վա­րը ա­ռա­ջին ու վեր­ջին նա­խա­դա­սութ­յուն­ներն են… ­Բայց ա­մե­նա­բու­ժիչ պա­հը՝ երբ վեր­ջում գրված­քի տակ ա­նուն-ազ­գա­նունդ ես գրում, ինչ­պես ծննդա­կա­նում են նշում նոր ծնված զա­վա­կիդ ա­նուն-ազ­գա­նու­նը:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.