Բևեռագրերի գրավիտացիա (Հրանտ Ալեքսանյան) / ՄԱՆԱՍԵ

201701407

Ամենաանթաքույց ժպիտը սֆինքսի «ներքին ժպիտն» է, բայց ով էլ որ զգացել է այն, կռահե՞լ է այնքան բացահայտ, որ ասի` ժպի՞տ է դա, թե՞ հարց:
Այն, ինչ դու ապրում ես, եթե չի անցել կամ անցած չի եղել ներքին այդ ժպիտի ներքո, որ հանդուրժում է քո կարծեցյալ իմաստությունները, թե ամենաանվրեպը դու ես հասկացել` ի՞նչ է սերը, պատերազմը, համբույրը, հայրենիքը, պոեզիան, թե ի՞նչ է, ի վերջո, կյանքն ինքը, որ ապրում ես կամ ապրել ես, ուրեմն դու գոյություն ունենալու ինչ-որ մեխանիզմ ես վատնել, չգիտես ի՞նչ է «կյանքից» ապրվածը:
Հ. Ալեքսանյանի «ոսկրե երկնքից» այս ժպիտն է, երբեմն թվում է քեզ հետամտող, երբեմն ընդհատությամբ պահ տված իրերի խորքում:
Կառչած չմնանք սրանից, բայց և ուղղորդությամբ լինենք նրա՛ «ժպիտի», ոչ իբրև «հիանալի դիմամարզանք», «ժպտուն երանություն» («Հաբույրի տեսություն», «Ոսկրե երկնքի տակ»),1 գովազդային ժպիտի լայնահուն դատարկությամբ, այստեղ անգամ «հակա»-ժպիտ է դա, ու այս առումով ընդունված իմաստավորումներից դուրս ինչ-որ անանց ու անցավոր անորսալիություն եմ տեսնում, ինչպե՞ս է «հմայվածը հարություն առածից» («Ան­դրանցական») մոլորվում` ժպի՞տ է դա, թե՞… վերծանումների վիհը նետող քմծիծաղ, մեռնող Բայրոնի քմծիծաղի պես…,- ու այստեղից էլ իր «Ոսկրե երկնքի», ավելի ճիշտ, իր «ոսկրոտ»-ի երկիմաստությունը` «այնկողմնային»-ից («…ոնց ոսկրացած երկնքի կող…», «Անդրանցական») մինչև «տեղայնացում» («…նա քո Հայաստանն է…», «Անսովոր սեր»): Տեղի-ությունը այստե՛ղ է` Արցախ հողում: Թե՞ «Ոսկրեն…» մի այլ բացառիկ փոխաբանում է` չփտելու, չքայքայվելու երկարակեցությամբ երկրի վրա թաղվածների (նահատակների) ու երկնքում թաղվածների (սրբերի) ոսկորները հավասարապես դիմացկուն են:
Տարիմաստը առանց Հ. Ալեքսանյանի «քմծիծաղ-ժպիտի» չէ, որովհետև ես երկնքի «ոսկրե» լինելը կարող եմ ընկալել նաև անաստվածություն` պարզ տրամաբանությամբ-երկինքը, որ «ոսկրացած կող…» է, տեղ չունի այնտեղ Աստված, այն դեմ է աստվածային նպատակաբանությանը:
Ա՛յս – ու ծավալենք մեր խոսքը… ի՞նչ է թաքնված («ջրասույզ») նրա «ոսկրե երկնքի» մեջ ու ներքո, մենք առնչվում ենք «կամքով լի», «ամուր թիկունք» («Pax Armenia») երկնքի՞ հետ, թե՞ վերերկրային չեզոքության` անտարբեր, ի՞նչ ողբերգությունների միջով են անցնում երկրում ապրողները, որ անցել են թաղվածները,- ուր «…պայթյունների միջև …մոլորված մանուկները… չեն էլ լացում լքված բավիղներում», և ի զորու են «նույն կանչի մեջ ձուլել երկինքն ու երկիրը»,- ու այստեղ բանաստեղծի անձնապես ապրվածը` մանուկները, միայն մանուկները կարող են «մեռյալներին հուշել» ընկճախտի մեջ խրված յուրայիններին «ամուր թիկունք լինել»: Իր անձնապես ապրվածը կթելա­դրեր նաև` … ու միայն հայրենի հող Արցախի երկինքը կարող է պատմությանը սովորեցնել` ինչպե՞ս չքայքայվել, չփտել, մանրէային վարակում չառնել ժամանակների նեխահոտից:
Կասեք` «ոսկրե»-ի երկիմաստություն չենք տեսնում: Հ. Ալեքսանյանը ուղղակի է խոսում:
Մի՛ շտապեք: Այդքան պարզունակ չի կարող լինել մի հեղինակ, որ իր ոչ այնքան հայտնի բանաստեղծության մեջ, ահա, ինչ է ասում. »…մի կատաղի մանրէն բավական է, որ//սկսվի խուճապ աշխար­հակալ,//նրա տարածած համաճարակից//դողում են ծովերն ու մայրցամաքները…// («Իմ մասնիկ, իմ մանրէ, իմ հյուլե»):
Այսինքն` դիպվածայի՞ն է, պատճառակցումներից դո՞ւրս է, նախախնամությունը բացասո՞ղ է «աշխարհակալ» պատմությունը, թե՞, այնուհանդերձ, բացասումով հաստատում է սա, որովհետև այդ տարրական ոչնչությունը, ինչպես կարող է սասանել «գոյի հիմքերը», նույն հաջողությամբ էլ կարող է փլուզված «հիմքի» վրա նպաստել նոր գոյահաստատման, չէ՞ որ, ի վերջո, մենք մանրէների արդյունք ենք:
Հ. Ալեքսանյանի մտահամակարգի առանցքներից մեկը ես համարում եմ բացասումով հաստատումը2:
Մինչև առանձնակի բացատրությունը, թե ինչպե՞ս է դա արմատավորված Ալեքսանյանի պարագայում կոնկրետ «պատկերների» ենթատեքստով, մի նկատում թույլ տանք, որ գործածելի է ոչ միայն գրողական «տեղակայմամբ», այլև արվեստագետի, գեղագետի առհասարակ:
Ընդգծված կարևորություններից, որ սպառիչ լինեն իբրև բնութագրական Մտածող մարդու աշխարհայացքային հավատամքի մեջ, ոչ մի շոշափված ընդգրկում, ոչ մի տպավորիչ ամփոփում կամ իր գեղարվեստականությանը ենթարկված լինելու սուբյեկտիվ հանգամանք, չի կարող չափվել քննասիրողի այն մոտեցման հետ, թե այդ Մտածողը ի՞նչ վերաբերմունք ունի օբյեկտիվ իրականության ու իր ներաշխարհի փոխհարաբերման խնդրում: Անձնապես իմ գեղագիտական բավարարվածությունը գրեթե այլ քննաբերական շոշափումների ու փնտրտուքի կարիք չի ունեցել, երբ կարողացել եմ կառչած մնալ հեղինակին ու ինձ խարխափումներից փրկող այդ խարսխից:
Սա այն մտահամակարգային խարիսխն է, որ կանգուն է պահում Մտածողությունը պատահական ալեբախումներից:
Առտնի տեղեկատվականը կարող է ցնցել այնպես, որ պոետական հղացումը չի կարող անել: Մյուս կողմից` Պատրո­կլեսի մահը կարող է այնպես ցնցել, որ ոչ մի տեղեկատվական ի զորու չէ: Ուրեմն զգացական ցնցումով չէ նախորոշվում «անանցը»: Հոմերոսի նկարագրությո՞ւնն է ժամանակները հաղթահարող իր մնայնությամբ, թե՞ ինչ-որ հաղորդագրություն բնական աղետի, ասենք, երկրաշարժի, որ հազարավոր զոհեր է խլել…: Չափանիշը իրերի հմայումն է: Մենք հմայվում ենք Պատրոկլեսի մահվան նկարագրությամբ, բայց չեմ կարծում` լրջախոհ մեկը «կհմայվի» տարերային պատուհասի թողած ավերմունքներով:3
Ավելի տեղեկացվածը ավելի հագեցվածը չէ կատարսիսով (որովհետև մեր նպատակը արվեստով վսեմացումն է, քան դատարկ գիտելիքը), բայց կատարսիսային հագեցվածությամբ պարունակը ամենատեղեկացվածն է, այսինքն` տեղեկատվության քանակն ու ընդարձակումը չէ, որ մարդուն դարձնում է տառապանքի էսթետ կամ էսթետիկորեն զատված իր տառապանքի մեջ, այլ «տեղեկացնող» լիցքի խտությունը:
«Շների ինքնասպանության» մեջ («Ոսկրե երկնքի տակ») ինձ ցնցողը ոչ թե «մայրուղին» է (տարածությունը), կամ որ «հայտնի չէ` որտե՞ղ են ծագում մահ-մանրէները, //մարդու մտքի մե՞ջ, թե՞ տիեզերքի մեռնող աստղերում…//, ոչ թե քանակն է (ժամանակը), քանի՞ շուն ինքնասպան նետվեց մեքենայի տակ, այլ որ իմ մենության հետ շունն էլ է «պոչի պես կպած մենության դեմ»… ի շրջանս յուր:
«Լինել, թե չլինելը»` ում համար ընդամենը իմֆորմացիա է, հետո կհասկանա նրա ողջ ողբերգականը «վախճանական աշխարհում» («Կանխասացություն»-1, «Ոսկրե երկնքի տակ») իր «վերջանալու» ժամին: Իսկ ում համար ի սկզբանե ողբերգություն է, սա էլ դարձյալ «վերջում» է համոզվելու` այն, ինչ գիտեր «լինել, թե չլինելուց», իսկապես դատարկ ինֆորմացիա է համեմատ այն անբացատրելիի, որ մարդը զգում է վախճանվելիս: Հ. Ալեքսանյանը այն կանխասացմամբ չէ, թե «տեղեկատվականը» նման մռայլ սպառնալիքով է, եթե խոսքը վախճանաբանության մասին է, որքանով սա նույնպես մեզ մատուցվում է իբրև ինֆորմացիա.
Ասում եմ//վախճանաբանությունը մարող առասպել է, //այն հորինել են հանուն կայունության ու խաղաղության.-//սպառնալիքով սաստել կամեցան ըմբոստներին ու մեղավորներին, //իսկ նրանք կրկնակի ցասկոտ, մեղապարտ, կամայական դարձան, //անդադար հնչող սպառնալիքը ոչինչ է անգամ// մեռած սյուքի մոտ//: («Ոսկրե երկնքի տակ», «Կանխասացություն»-1):
Դուք հավատո՞ւմ եք «պայծառ» գրողների, որ բոլոր կողմերից են «պայծառացած», չունեն իրենց «ստվերոտ» երեսը,- ես չեմ հավատում,- ու տարաձայնելուց չէ այդ «պայծառության» ներքո հանգրվանածին, ընդհակառակը, անգամ նախանձում եմ նրան, որ ինձ անտեսանելին է տեսունակության գայթակղում, առ թաքնվածն է սրում տեսնելուս վճռականությունը` այս-հակասական ապրումներս պայքարի նետող իր անըմբռնելին լուսավորելու մղումը: Տարաձայնելու խնդիր չէ, այլ լրացնելու:
Ու ասում եմ` ինչքան էլ նախանձում եմ «Անսովոր մի սեր» բանաստեղծության պես իր «կամային ճիգից» հուսավառված («իրերը կախված են կամային ճիգից» պատկերը հաջորդում է կամ էլ «նախորդում» է հիշյալ «կանխասացումի» լավատեսությանը) Հ. Ալեքսանյանի կամքին, ու ինչքան էլ նմանատիպ քաղվածներ անեմ (մանավանդ, «Նաիրին և քաոսը» «Ոգու մատրիցայի» ենթաբաժնից) ցույց տալու իր ազգը ապրեցնող բանաստեղծը այսպիսին պետք է լինի,- միևնույն է, ինձ հարազատ, ինձ համար հարազատը տեսունակություն գայթակղող «թաքուն», «միայնակ», իր մենությանը կարոտող,- ու զարմանալի չէ, հենց այդ մենություններից հասունացած,- «անսովոր սերեր» երկնող Հ. Ալեքսանյանն է:
Ինձ չի հուզում «…շոկ հրահրող կորտիզոլ հորմոնը չքանում է համբույրի//բուրմունքի մեջ…», թե չի չքանում: Ինձ չի հուզում «…երբ համբուրվում են, գործում է դեմքի 146 մկան…», թե հազար 46: Ինձ չի հուզում «…շուրթերը համբույրով ուրախություն են ճառագայթում//, որ 35 ժամից երկար է տևում…» և այլն, եթե այս ամբողջը զուտ իմֆորմացիա է առանց եզրափակող երեք թե չորս տողերի. «(համբույրը)…. փրկարար պատվաստուկ է ինքնասպանության//բացիլով վարակված դժբախտների համար, //նա աստվածների թմրանյութ է հանց, //որ մարդուն հանում է մենության վիհից// («Համբույրի տեսություն»):
Ինձ քիչ է հետաքրքրում «…սերը, սիրելիս, մաքուր քիմիա է…», թե՞ ոչ: Կստեմ, եթե ասեմ՝ ինձ շատ է հետաքրքրում «սեքսի» փուլերը, երբ «…զվարթանում են սեռունակության ժիր հորմոնները…», կամ «սիրեցյալները» ո՞ր հատվածում են «…կապվում միմյանց իրենց ջերմ սիրո ալ պտուղներով, //այդժամ պարում է օքսիտոցինը նրանց արյան մեջ…» (մի պահ հիշեցի հույն-հռոմեական «դիդակտիկը» պոեզիայի մեջ), եթե սրանք ընդամենը տեղակատու են, առանց բանաստեղծությունը եզրափակող երկու թե երեք տողի. «…իսկ դու փնտրում ես սիրո ալքիմիան,-//ախ, դու երդվյալ երազկոտ իմ սեր// («Սիրո քիմիա»):
Խորհելու ու վերլուծելու մտերմիկ խորհրդով վերադարձնեմ ձեզ ասվածին. ինձ ցնցողը ոչ թե «մայրուղին» է, ոչ թե քանակն է՝ քանի՞ շուն ինքնասպան նետվեց մեքենայի տակ, այլ որ իմ մենությունն է հիշեցնում շունը «պոչի պես կպած մենության դեմ»… ի շրջանս յուր:
Այսօրինակ ցուցանումի քաղվածքները («…ծովը բուրում է ձկան համրությամբ» պատկերի պես հրաշալի, կամ «…որքան բարձրանում էր խոսքի ժխորը, //այնքան մեծացավ անասելին` //զավթելով լռության ամրոցները…//, «Ոսկրե երկնքի տակ») երբեք էլ ի ցույց դնելու համար չեն, թե մետաֆորի ինչ գյուտեր է արել բանաստեղծը (թեև դա էլ կարող եմ հիմնավորել), այլ որ` իր սկզբունքայնությունից անխոտոր է նա, ինչը «Ոգու մատրիցա» նախորդ գրքից է վերառված ու դեռ ավելի վաղ իր պատկերակերտման փորձերից:
Հ. Ալեքսանյանը միտումով է հրաժարվում պաթոսից,4 իբրև նորագույն հոսանքների նախադրույթ, ու որ` ինքս էլ հետևող չեմ եղել մերկ «պաթետիկականի», ասեմ` դա գալիս է տեղեկատվական համաճարակից, որ դեռ դժբախտության սկիզբն է, բուն դժբախտությունը տեղեկատվականի թվայնացումն է… (սա հմուտ ներմուծված է, ինչպես նկատվեց, ոչ միայն «Համբույրի տեսության» մեջ, ավելին, հենց «Թվայնացում» խորագրով բանաստեղծությունից կարող ենք սկսել… «Ոսկրե երկնքի տակ»):
Պարզամտորեն հնարավոր է պաթետիկը շփոթել «սրտահույզի» հետ, թե իբր փոխաբերումները ինչքան զգացմունքային լինեն, այդքան խոցած կլինեն բանաստեղծական նպատակը,- չվիճեմ, թեև չեմ հավատում այդպես «խոցելու» անվրեպությանը,- բայց նույն պարզա­մտությամբ ենթադրել, թե ամեն մի «սրտահույզ» պետք է պաթետիկ լինի, անցած-մոռացված մոլորություն է, որին չեմ ուզում անդրադառնալ` հիշեցնելով Հորացիուսի ասույթը` բանաստեղծական արվեստը մտածելու արվեստ է – «մտածելու արվեստ», ոչ «տրամաբանական արվեստ», ահա, ինչո՞ւ եմ ուզում ընդ­գծված ընկալվի` Հ. Ալեքսանյանը դեմ լինելով «պաթետիկին», ամենևին էլ «սրտահույզի» բացասումով չէ. ավելին` իր բանաստեղծականությամբ պայքարողներից է «հանուն սրտի», որովհետև առանց «սրտի» միտքը «մուտացիա» է, «քնի մեջ է», որ հրեշներ է ծնում (ինտելեկտուալի և ինտուիտիվի «միաձուլումը» նորի՞ց հիշեցնենք):
Ներապրումայինը, մեր անձի միջի «մեկուսի» ապրումը, որի արտահոսքը «դրսի» կյանք ենք համարում, ամենախորաթափանց վերլուծաբանի համար էլ բարդ քննելի է, եթե ըստ այդ «արտաքնայինի» փորձում է տալ մարդու «ներքին ժամանակի» տարասեռ ինչ-որ տարբերակում: Ու վերլուծաբանին թվում է, եթե թվայնացնի, նվազագույնը կհստակեցնի` ի՞նչ է «ներապրումային» տևողությունը (ուր… «Ամեն ակնթարթ կամենում է գտնել//սեփական անունն ու դիմագիծը սիրուն//… «Ոգու մատրիցա») ու ի՞նչ է ժամանակի սոցիումային ըմբռնումը:
Թվայնացմամբ գուցե շահում է գիտությունը, մինչ «ներքին կյանքի» հոսքը մերժում է «թվային» ամեն մի առաջընթաց: Ինչպես «մանրէն», թվայնացումն էլ կարող է ներխուժել ամենուր, անգամ ցնցել «գոյի նախահիմքերը»: Չեն կարող մի բան՝ ո՛չ «մանրէն», ո՛չ թվայնացումը, խլել մարդու «ներքին ժամանակն» ու «ներքին ժպիտը», ամենաառեղծվածայինը` մեռնող Բայրոնի «քմծիծաղը», քանի որ գոյություն ունեն «գրավոր ու անգիր պատումներից դուրս» բաներ, որ «արտաշխարհային այցեգրերի» համար են: Ո՛չ «թվայնացումը», ո՛չ «մանրէն» մարդուց չեն կարող խլել ապրումի մետաֆիզիկան, ինչքան էլ մեխանիստական-առարկայականի հաղթանակը լինի` կյանքի «թաքուն-ստվերոտ» երեսի աղճատումը, ներքին «հյուսվածքի» քայքայումը – հենց այն, որ Հ. Ալեքսանյանը ենթատեքստային հիշեցումներով հագեցրել է, և՛ «Ոգու մատրիցան», և՛ առավել ևս, «Ոգու…» ամփոփում հանդիսացող «Ոսկրե երկնքի…» ներքոն:
Թվայնացումը հրեշ չէ: Ավելին, այն մարդկության գալիքն է, եթե ռեալ դատենք, առայժմ անհավանական հնչող «ուղեղների միաձուլում» (слияние интеллектов) տեսության նախադրյալներից մեկը, ինչը ես անվանում եմ` «երամային մտածողություն», որ իբր ապագայում ապահովելու է անհատի անվտանգությունը պատերազմներից, սովից, համաճարակներից և այլն, ինչպես երամում առանձին թռչունը լուրջ անհանգստության պատճառ չունի` ո՞ւր է թռչում, ո՞ր ուղղությամբ, ի՞նչ երամաորսի մեջ է: Երամը «ընդհանրական գիտակցությամբ» կամ բնազդով իր վրա է առնում առանձնյակի ինքնապաշպանական ֆունկցիաները:
Բայց թվայնացումը հրեշտակ էլ չէ: «Երամային մտածողությունը» տարրալուծելով իր մեջ առանձին թռչուններին, զրկում է նրանց ինքնությունից, «ներքին ժամանակից»: Այն քաշում է մարդուն իր մեջ «մեխանիկական» խրախճանքի: Մարդը կզրկվի ամենաթանկից` մեռնելիս «ժպտալով» աշխարհը թողնելու մենության իրավունքից:
«Մենության իրավունքը» կըմբոստացնի մարդուն` երամից դուրս նետվելու ազատությամբ: Մենք բախվելու ենք դարի պարադոքսին` այսօր, որ փախչում ենք մենությունից, որ անիծում ենք այն ու կոչում «հոգեմաշ ախտ», կարոտելու ենք նրան, հանուն մենության ընդվզելու ենք «երամի» ռիթմի դեմ… «Ռիթմը շնորհում է կրկնության կշռույթ// և խլում իրական ազատությունդ ու//պատրանքները նրա…//, ուստի՝ «…արեգակին ու մանկանը նայիր,//նրանք գիտեն` ինչպես//հոգին ձերբազատել ռիթմերից չար//, («Նետվել ռիթմից դուրս», «Չար ռիթմերի ծուղակը», «Ոգու մատրիցա»):
Այս և նմանատիպ «կորստյան տագնապներով» է Ալեքսանյանը բացում «Ոգու մատրիցան» ու փակում է այն «Ոսկրե երկնքի» ներքո: Նա դեմ է ա՛յս թվայնացմանը, որ «…մտքի ու խղճի պահքի օրեր են…» բերում` հրկիզվող գրքերի «մահապարտ» լուսավորությամբ. «…և ծուխը, ծուխը գրքային` ոլոր//ձգվում է դեպի անգամ աշխարհի ծայրերն անհայտ»// («Ոսկրե երկնքի տակ»),- դեմ է ա՛յս «միաձուլումներին» (ընդհուպ, իր համար «առօրեական» դարձած էթնիկական սպառնալիքները), դեմ է անգամ «երամին», եթե այն հակառակ ծայրից վերաճելու է Է. Կանետտիի «զանգվածային ագրեսիվության»:
Կանխասացական տեղեկացո՞ւմ, թե՞ տեղեկատվական կանխատեսում, ինչպես «Գալիք, NN-ի խորագրերից» («Ոգու մատրիցա») բանաստեղծության մեջ է, չենք հասկանա, եթե «ոսկրացած» իր տողերի փխրունությունը չկռահենք:
«Ժպիտի փիլիսոփայությունը» («Ոսկրե երկնքի տակ») կոմիկականը չէ, էժան երգիծանքը չէ, նույնիսկ ժպիտի «վիզուալը» չէ… դա ավելի շուտ իր հարցի անլուծելիությունը կանխապես գիտակցող, իր քննությանը չափից դուրս մերձ մեկին չհանդուրժող «հոգու նախաէներգիա» է, իսկ նախաէներգիան փոխձգողականն է, առանց որի տիեզերքը դեռ չարարված` կփլուզվեր, եթե ավելի «ներտեղագրական» խոսենք` իր «բևեռագրերի գրավիտացիան» է, ուր «…ամեն ինչ հավասարակշռության շուրջն է պտտվում` //մոր պտուկները փնտրող լակոտի պես» – եթե էլ ավելի մանրամասնենք. «…կյանքը ամենևին էլ հակված չէ ինչ-որ ծայրահեղության-//ո՛չ դեպի ժպտուն երանություն, //ո՛չ էլ` դժբախտության հորիզոնը սաստ…//:
Որևէ մեկին չնմանվող, իր մտատիպը հիմնականում իր մեջ կրող տոնայնությամբ է հավասարակշիռ այս պտույտը ու այս պտույտին բացառիկ տոն տվողը, որ ինքը Հ. Ալեքսանյանն է, չի կարող «վերամբարձ» ժպիտ ունենալ:
Այն կարող է վերաճել հեգնանքի, երբ երկբևեռայնությունը խախտվում է, ծայրահեղվում է որևէ ուղղությամբ, երբ պետք է ո՛չ անհուսորեն մռայլվել, միմիայն «սևախոսել», ո՛չ էլ «փիլիսոփայության մայր թեմաներից մեկը», որ ժպիտն է, դարձնել «լայնահուն ու անիմաստ»:
Հետևորեն չթերանանք ու փնտրենք նրա հենգնանք-«հիասթափությունները» վտանգավոր պահպանողականներից` աբիսողոմյան ընդվզմամբ («Հոր ժամանակները», «Ոսկրե…»), որ «…ամեն ցանկության ստվերի տակ փնտրում է//իր մարմնացումը մարմարաշուք…//,- ու եթե «չկան ավետաբերները», «Հոր ժամանակները» (նկատի ունի Աբիսողոմի հայր Դավիթ արքայի ժամանակները), «մեղքի շղարշ ինչպես» գալիքի ուղիներն են ծածկելու: Սրան հաջորդելու է անպայման ասածս հեգնանքը «Առակ ագռավի ու Բանի մասին». //Ագռավը հետևում է ճերմակախոսներին… կարմրախոսներին…//կանաչախոսներին և մի քանի բառ բերանացի անում նրանց բարբառից//, բայց հենց հայտնվում են «նորագույնախոսները» «ուրիշ բառապաշարով ու առոգանությամբ»… որ «առարկայական է, ջղուտ, ներքնատեսական, //այլ երանգների հյուսվածք է համակ// …ագռավի մաղձը պատրաստ է սևախոսությա՜մբ, սևախոսությա՜մբ…:
Բանաստեղծությունը «մամուլի նյութերից» (ինչպիսին Դմիտրի Պրիգովից Ալեքսանյանի թարգմանածն է) այն կողմ չի անցնի, եթե առանց հեգնանքի տարրերի է: Հենց Պրիգովը,- որոնելի կերպար է եղել ինձ համար այս անզիջում «տիպը» փլուզվող Խորհրդայինում-ոչ միայն ստեղծագործությամբ, այլև կյանքով էր զավեշտաողբերգականի դիմակով` ռեժիմի անհեթեթությանը դիմանալու համար:
Եթե այստեղից դարձընթացք տանք «թվայնացմանը», ինչպես նույնի միջոցով նույնը ապացուցելու անհեթեթագույն կրկնասույթի ենք բախվում («Աբսուրդի պոեզիա», «Ոսկրե…», 128), կհանգենք նորից ողբերգազավեշտականին: Ո՞ր (պրոզայիկ) թվայնացման մասին է խոսքը, թե քանի՞ շուն ինքնասպանություն գործեց Գորիս-Երևան մայրուղու վրա, թե քանի՞ մկան է «կազմակերպում» մի «դիմամարզանք», որ կոչվում է ժպիտ, համբույր, թախիծ և այլն:
Այսպիսի հեգնական-տեղեկատու տարրեր կգտնեք և՛ «Համբույրի տեսության» մեջ, և՛ «Ժպիտի փիլիսոփայությունում», և՛ «Արվեստի էվոլյուցիայում», և՛ «Սիրո քիմիայում»… (օրինակների հնարավորությունը ավելի լայն է, քան գրվածքիս «ներտեղագիր» տարածքը), և՛ «բանադարձումի», եթե դիմենք, «Ոգու մատրիցայում» ընդամենը մեկ հղումով` «Պահպանակների գովազդատուն» բանաստեղծության մեջ, որովհետև եթե շարունակեմ թվարկել, չի բացառվում, ընտրանքիս ճաշակը փոխվի, ու եղածները համարեմ անբավարար:
Սա գիծ է, որ «Ոգու մատրիցայից» սկսվում ու անցնում է «Ոսկրե երկնքի» միջով: Գերտեղեկատվությունը խոցելի է դարձնում մեզ, ինչքան էլ նրանով պաշտպանված զգանք:
«Պաթոս» հասկացության կազմալուծումը նույնպես զերծ չէ Հ. Ալեքսանյանի «երկբևեռ» վերաբերմունքից` «պաթոսազերծմամբ» (դասական այն պաթոսի, որ մերժեցին «դատարկ երկնքի» էսթետները) հասնել այնպիսի լարված հայտա-տողերի, որ առանց ծանոթ լինելու հետդասական (մոդեռն) արժեքներին, կարող են թվալ բանաստեղծության չգիտակցված հուզազրկում: Այնինչ, դա բացասմամբ հաստատումի հենց միտումնավոր դարձընթացք է, որ չի բացառում պաթոսը:
Հ. Ալեքսանյանը, ավելի շուտ, գիտականի (ինտելեկտուալի) ու գեղարվեստականի (ինտուիտիվի) «միաձուլման», «սինթեզի» կողմնակից է, որի վկայումները չփնտրեք էլ, ինքնին ակնհայտ են, իրենք են «բացվում» «Ոգու մատրիցայից» ու ամփոփվում «Ոսկրե երկնքի տակ»:
Նրա ըմբռնումները այս սերտաճմամբ են ներառել իրենց մեջ նաև փիլիսոփայական «ընդդիմակյաց» հասկացությունները մի առանցքի շուրջ պտտելու գաղափարը` չարը և բարին, տգեղն ու գեղեցիկը, վեհը և ստորը… «ժպիտն» ու «լացը»:
Գիտական-ինտելեկտուալի «առանցքակալ-առեղի» շուրջ նրանց տարբերակումները ջնջվում են, բայց ահա բարոյականության ոլորտում հստակ է` ո՞րն է բարին և ո՞րը՝ չարը, ո՞րն է տգեղը և ո՞րն է գեղեցիկը…
«Պահպանողական» գեղագիտության դեմ Հ. Ալեքսանյանի բացասումով հաստատումը և՛ «անզիջումն» է, և՛ «զիջումը», նախ որ` «բացասումի» հետ նաև «հաստատումն» է, և էականը` նա «ծայրահեղությունների» գեղագետ չէ, որ սոսկ բացասականությամբ լիներ կամ միմիայն պարզունակ հաստատումներով: Նա դասականության ջերմ «զիջումների» ամենաառաջին քայլն անողներից է, բայց և ամենամոդեռն գեղագիտության ջատագովը, ու այս «երկբևեռը» տիպիկ ինքն է տեսաբանում այսպես. //…անհեթեթ է ճառելը//անհեթեթ է ծափահարելը//անհեթեթ է լռելը//զարմանալի խոսուն//իրականության դեմ// առավել ևս անհեթեթ է// հիմնավոր ու անհիմն//անհեթեթության մասին// բանաստեղծություն չգրելը// («Աբսուրդի պոեզիա»):
Անհեթեթությունը (հմմտ. բացասումը) նրա համար է, որ թեկուզ անհեթեթորեն գրվի (հաստատվի), որ անհեթեթ է: Չգրելը բացառվում է: Հ. Ալեքսանյանը ո՛չ գալիքի խոսափող է (իր «կանխասացումները», «նախագուշակ» իր գիշերները «փողհարումներով» չեն անապացույց վախճանաբանության, որ առօրյա «մարգարեների վկայագրերում» ենք հանդիպում, առավելագույնս, իբրև «մեր մեղքե­րի» հատուցում), ո՛չ անցյալի:
Նա «հետահայաց մարդատեսության» («Ոսկրե երկնքի տակ») պոետն է ներկայի մեջ (իր արտահայտչամիջոցների ակտուալությունը դեռ մի կողմ…): Ներկայից «հետահայաց»-հայեցում է ոչ միայն դեպի անցյալ, այլև ապագա, որովհետև եթե «կանխասացությամբ» մեզ սպառնում է «մուտացիան» (…երկու գլուխը արդեն մուտացիա է…), ապագան կարիք կունենա ետ շրջվելու մեր այս ժամանակները, որ զգուշացում են, կանխատեսում «ասացման հեռուներից» աղետներ` մարդկությանը դեռևս անհայտ:
Մուտացիայի դեմ «նեյրոնների ավետարանն» է («Ոգու մատրիցա»), քանզի «…նեյրոններն են կերտում տաճարն ուղեղի//և… զրկում նրան անարժան փառքից//»:
Արժանի փառքի տիրանալու համար չպետք է սանձարձակորեն միջամտել նեյրոնների «ազատ» վարքի մեջ: Նրանք «Տիրոջը կորցրած հրեշտակներ են», որ դեռ հույսով են վերադառնալու «ոգու մատրիցա» – ու այս հուսալիությամբ է կանխասացվում – եթե վերադարձը խաթարվի, ոչ մի «հետահայաց մարդատեսություն» արդարացում չունի: Ե՛վ անցյալը, և՛ գալիքը իմաստավորված են, եթե ներկայի մեջ ապրողների «մտքի գրաֆիկան» երաշխավորված անխախտությամբ է… //ըստ գաղտնագրված Ավետարանի//նեյրոնների…բարեխղճությամբ//…:
Տեսնում եմ՝ վկայակոչումները, ըստ «Ոգու մատրիցայի» և «Ոսկրե երկնքի տակ»-ի, փոքր-ինչ շատ են, և ուզում եմ թոթափել բեռնավորված ընթացքս` վստահելու ենթադրումներիս ակնհայտությանը, մի՞թե եզրահանգումի մեջ համոզմունքս բավարար չէ խոսքս շարունակեմ ու թողնեմ ընթերցողն էլ մի քիչ «նեղություն» կրի անձամբ հավաստիանալու` ճի՞շտ եմ, թե՞ սխալ, արդեն ըստ իր քաղվածքների:
Այսպես, «բևեռագրերի» («բևեռա­գրեր համայնական», «Ոգու մատրիցա») ընդ­գրկունությամբ և միտվածքով Հ. Ալեքսանյանի ձգտումը իր «գրության տեղն ու իմաստը» («ներտեղագրականը») ամփոփ ներկայացնելու համար անիմաստ եմ համարում անընդմեջ հղումներով ամրագրած լինեմ «Ո­գուց…» լինի թե «Ոսկրեից…», քանի որ, ըստ էության, դրանք մեկ գիրք են ենթադրելի ընդհանրական մի խորագրի ներքո, ահա ինչու եմ ուզում չկաշկանդել ընթացքս անվերջ «ապացույցներ» փնտրելով:
«…որոտի ծանր բզեզների» ներքո, ինչքան էլ «տրտմահարված» երկրային աբսուրդով (…պատերազմում զոհվում են բոլորը, պարզապես ոմանք փրկվում են մարմնապես… «Ոսկրե…», 133), անդրանցականից աչք չկտրող պոետի վերջին երկու գրքերից, ինչքան էլ փորձեմ հատվածներ ներկայացնել ու տալ իմ մեկնությունները, առանցքը չի փոխվում, ինտելեկտուալի ու ինտուիտիվի փոխ­լրացնող (իտերատիվ) բնույթը անփոփոխ է:
Ի վերջո, որևէ գրող, որքանով տարակերպ է մեկնաբանվում ու «հնազանդ» չէ միիմաստ մեկնությունների,- անգամ կարող է տեղիք տալ ամենահակասական կարծիքների, տարընթերցումների բախման (ինքնահակասման կարող է գայթակղվել նույն մեկնիչը իր տարբեր հոգեվիճակներում),- այդքան նա հզոր է, այդքան նա հարատև է ու անժամանակյա,- ու ես էլ չեմ ուզում ինձ զրկած լինեմ «տարբեր» լինելու իմ իրավունքից` մեկնաբանելու փորձս ի նպաստ ոչ միայն որևէ Գիր ճանաչելի դարձնելու ընթերցողին, այլև ինքս ինձ ճանաչելու ու այդ ճանաչման մեջ վայելելու «բացահայտումի» նվիրած հրճվանքը. «…կարդալու հստակ//լույս ու խավարի մեկտեղված-գաղտնի//բևեռագրերը…//, («Ոգու մատրիցա»):
Եթե ընդունենք` Բան-աստեղծումը «տրանսի» տեսակ է, բանաստեղծության միջից խոսվածը (խոսքի միջոցով «տրանսային» վերարտահայտվածը) ինքնին նշանակարգ է, որ դեռ պետք է մեկնաբանվի, այսինքն՝ բացի այն, որ ներշնչանք ապրողն է իր զգացմունքները «թարգմանում»` վերածելով նշանների, պետք է այն կրկնակի «բացվի»` այս անգամ էլ ընթերցողի կողմից – սրա դեմ ես ոչինչ չունեմ, այդպես է:
Իմ հարցը ներշնչումային վիճակին է վերաբերում. ես ինչպե՞ս կարող եմ, որպես ընթերցող, տեքստի կրկնակի կոդազերծման ժամանակ նույն ներշնչումի մեջ (որ հեղինակն է ունեցել) ինձ պատկերացնել, որպեսզի նույն «խոսվածքով» խոսեմ, որ (էլի՛ շեշտենք) միմիայն հեղինակն է ունեցել:
Հեղինակը ինչքան էլ մի «ուրիշ» է, օտար չէ, ի՛մ «ուրիշն» է, բայց իր «ներշնչածի» մեջ ես չեմ եղել, որ իր «արտաշունչ»-արարումը նույնությամբ վերապրեմ: Ես նրանից ունեմ ի՛մ «ներշնչանքը», որից ենթադրվում է ի՛մ արարումը ու թե` ի՞նչ ռիթմ է հաղորդելու ի՛մ շնչառությանը:
Տարընթերցումը անխուսափելի է, և «ճանաչումի» պարգևած հրճվանքը, այս ամենի հետ միաժամանակ, կրկնապատկվում է, իսկ նման բացահայտումների «զվարթ» (գիտության) պահեր քիչ չեմ ունեցել՝ հայտնվելով Հ. Ալեքսանյանի «բևեռագրերի գրավիտացիայում»:
Ոչ մի «իզմ»-ի էլ եթե առնչված չլինեք, մի ուսմունքի մեջ ձեզ անպայման կխցկեն, մի ուսուցույցի «սլաքավարության» անպայման հսկող կկարգեն ձեզ:
Հ. Ալեքսանյանի «ժպիտ-քմծիծաղը» գիտե՞ք երբ է խոցում-երբ նրան ուզում են խցկել որևէ «ուղղության» մեջ: Նա նորագույն հոսանքներից (պատահական չեն նրա թարգմանությունները «մոդեռնիստներից») չկտրված ու, միաժամանակ, դասականության առաջ պատկառանքը չկորցրած ժամանակակից հայ բանաստեղծ է, ում արարումները` մի առանցքի վրա շուրջառելու փոխլրացմամբ ու «հասանելի տիրույթների» պահպանմամբ (չգայթակղվել «մոդեռն» բարդություններով՝ առանց էության մեջ խորանալու) դեռ պետք է արժևորվի: «Կետը», որի շուրջ նա պտտվում է՝ «անվերջ փոխելով դիտակետերը… տեսանող սյուքի գալարումով…», իր «խոսքի ծագումնաբանությունը» («Ոգու մատրիցա») շատերին իբրև «սպիտակափառ փոշեամպ» են նշմարվում, ինչո՞ւ, թող հայ արդի գրաքննաբանները պատասխանեն: Անզիջում զննությամբ բաց չթողնելով ամենաչնչին մանրուքները, կանգ առնելով «Ոգու մատրիցայի» առաջին բանաստեղծությունից մինչև «Ոսկրե…»-ի վերջինը, չեք գտնի մի գործ, որ դուրս լինի Հ. Ալեքսանյանի գեղագիտական հավատամքից` ինտուիտիվի և ինտելեկտուալի փոխազդումներից, այլ կեպ` «բևեռագրերի» այս «ներտեղագրական» գրավիտացիայից:
………………………………….
1. Քաղվածքները առնված են «Ոգու մատրիցա» և «Ոսկրե երկնքի տակ» ժողովածուներից` ոչ հատուկ ընտրողաբար, ոչ էլ ձեռքի տակ եղած անխտիր ընդգրկումներով քանակական «ծրագիր-կատարմամբ», այլ կոնտեքստի հետ տվյալ պահին «խոսող» հատվածների կամ դարձվածքների նախապատվությամբ…:
2. Թե ինչու առանց լրացյալի (նաև «հաստատումով բացասում»), գուցե բացթողում է` իմ «վարկածը» տրամաբանված դարձնելու համար:
3. Պայմանավորվեցի՞նք: Պարզվում է` ո՛չ: Մեր պնդումները անբարեհույս են: Վերհիշեցի ամերիկյան ռազմական մի քանի բարձրաստիճան «լրջախոհների», ի՜նչ հմայվածությամբ են նկարագրում Հիրոսիմայից առաջ Ալամոգորդոյի իրենց ռազմաբազայում միջուկային փորձարկմանը հաջորդած «ապոկալիպսիսը». «…աննախադեպ, փառահեղ, հիասքանչ, զմայլելի ու ահաբեկող…», գեներալներից մեկը անգամ բացականչում է. «…այս պատկերի գեղեցկության նկարագրությունը վայել է միայն բանաստեղծներին…»:
Ծանոթագրական այս հակադրումը իր հետ բերեց զուգակից հիշածս մի դրվագ ևս, որպես հավելում, միայն ափսոս, չեմ հիշում՝ ռուս գրո՞ղ էր, թե՞ փիլիսոփա ասողը, և ո՞վ էր (հետագայում գուցե հղումը մանրամասնեմ), բայց նրա ասածը ուղիղ պատասխան է Ալամոգորդոյի գեներալին. «Հիացած կամ հմայված լինել Հովհաննի «Ապոկալիպսիսով», նույնն է, թե սիրահարված լինել ծնողիդ դիակին: Վախճանաբանական «կատաստրոֆը» կարող է ցնցել, բայց ոչ՝ հմայել»:
4. Այս ամենով հանդերձ, Հ. Ալեքսանյանի պոետիկայում եթե «թվայնացումը» ընդդեմ պաթետիկականի է, չի նշանակում՝ ընդդեմ լիրիկականի: Բայց լիրիկականն ընդունելով՝ նա մերժում է «քաղցր-մեղրայնությունը», որից սիրտ է «տրորվում»:
…………………………………………………..
Տեղեկատվականի (ինչպես «Համբույրի տեսություն», կամ «Շների ինքնասպանությունը» (158 էջ) բանաստեղծություններն են) և գեղագիտականի մինչև… տե՛ս Բերգսոն….
Մի մանրէ կարող է պատմություն փոխել, սասանել «հիմքերը գոյի» ( էջ 191), բայց ինչքան էլ «աղետավոր», կարող է անգամ տենչալի լինել, եթե սիրուհուդ կերպարանքով է:

– Տե՛ս Հ.Ա-ի այն գործերը, ուր թվեր են: Եվ տե՛ս Շվիդկոյի հաղորդումը 10, 11, 2018:
– Հ. Ալեքսանյանի «ոսկրե երկնքից» այս ժպիտն է, ժպիտի այս փիլիսոփայությունը:
– Մի քանի կարճ քաղվածքներից հետո:

Գրեք մեկնաբանություն

Ձեր էլ․փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են * -ով։

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.